Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Biến đổi văn hóa của cư dân làng ven biển ở Thừa Thiên Huế trong quá trình hiện đại hóa (Nghiên cứu trường hợp hai làng Thai Dương Hạ và An Bằng)" do NCS Nguyễn Thăng Long thực hiện (Chuyên ngành Dân tộc học, Mã số: 931.10; người hướng dẫn: GS. Ngô Văn Lệ và PGS. Nguyễn Văn Đăng; Đại học Khoa học – Đại học Huế, 2022) là chuyên khảo nhân học – dân tộc học tiên phong phân tích có hệ thống diện mạo và cơ chế chuyển dịch văn hóa của cư dân duyên hải miền Trung Việt Nam từ mốc Đổi mới (1986) đến năm 2021. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và đô thị hóa diễn ra với tốc độ nhanh chóng tại dải ven biển dài hơn 3.260 km của Việt Nam, các cộng đồng ngư nghiệp truyền thống đang đứng trước bước ngoặt tái cấu trúc sinh thái nhân văn sâu sắc.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được luận án định vị là sự thiếu vắng các nghiên cứu so sánh vi mô, liên ngành về sự phân hóa mô hình biến đổi văn hóa giữa các tiểu vùng sinh cảnh biển cận duyên. Trước đây, các công trình của Lê Ngọc Thắng và Đào Bá Dậu (1983), Nguyễn Duy Thiệu (2002), hay Trần Hoàng (2018) chủ yếu tiếp cận làng biển từ góc độ miêu tả văn hóa dân gian hoặc khảo cứu đơn lẻ một cộng đồng thuần nhất. Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách đặt hai thực thể sinh thái - xã hội tương phản vào cùng một khung phân tích so sánh: làng Thai Dương Hạ (thị trấn Thuận An, huyện Phú Vang - nay là phường Thuận An, TP. Huế từ ngày 01/7/2021) đại diện cho vùng cửa sông - đầm phá - biển khơi với sinh kế ngư nghiệp kiên định, và làng An Bằng (xã Vinh An, huyện Phú Vang) đại diện cho vùng thuần bãi ngang dải cát vàng Tiểu Trường Sa, nơi diễn ra cuộc chuyển đổi sinh kế triệt để sang nền kinh tế kiều hối và dịch vụ phi nông nghiệp.

Luận án thiết lập và giải quyết bốn câu hỏi nghiên cứu then chốt:

  1. Những giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng cấu thành diện mạo văn hóa sản xuất, vật chất, xã hội và tinh thần của cư dân Thai Dương Hạ và An Bằng trước năm 1986 là gì?
  2. Quá trình HĐH, đô thị hóa và toàn cầu hóa từ sau Đổi mới đã làm biến đổi bốn thành tố văn hóa trên ở hai ngôi làng như thế nào?
  3. Những nhân tố nội sinh (sinh cảnh, cấu trúc dòng họ, truyền thống nghề) và ngoại sinh (chính sách nhà nước, công nghệ đánh bắt, dòng kiều hối hải ngoại, quá trình đô thị hóa) nào đóng vai trò xung lực quyết định sự phân nhánh mô hình biến đổi văn hóa?
  4. Những chiều hướng vận động tiếp theo là gì và hệ giải pháp chính sách nào khả thi nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa biển trong tiến trình phát triển bền vững?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Sinh thái văn hóa (Cultural Ecology) của Julian Steward, Lý thuyết Hiện đại hóa và Biến đổi giá trị văn hóa của Ronald Inglehart và Wayne E. Baker (2000), kết hợp khung phân loại văn hóa toàn diện của UNESCO (1994, 2001). Với phạm vi mẫu thực địa gồm toàn bộ 907 hộ gia đình (3.692 nhân khẩu) tại 3 thôn Bắc Thượng, Trung Định Hải, An Mỹ của làng An Bằng và cộng đồng cư dân với hơn 60% làm nghề ngư tại Thai Dương Hạ, công trình mang lại đóng góp đột phá khi định lượng hóa mức độ giải thể và thích ứng của các thiết chế vạn chài cổ truyền trước các làn sóng kinh tế thị trường và mạng lưới xuyên quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong nước và quốc tế cho thấy nghiên cứu văn hóa biển phát triển qua nhiều giai đoạn với các dòng học thuyết đa dạng:

Dòng nghiên cứu quốc tế về văn hóa biển và quản trị tài nguyên biển: Học giả E. Tereshchenko trong nghiên cứu về hiện tượng văn hóa biển đã phân định rạch ròi: "Văn hóa biển là một khái niệm đã được xác định vững chắc, nó giả định có sự hiện diện của một quốc gia có phúc lợi gắn liền với đại dương thế giới; nền kinh tế và chính trị của quốc gia đó phụ thuộc sâu sắc vào hoạt động ở vùng mặt nước đại dương thế giới. Khác với văn minh biển, văn hóa biển gắn liền với các lối thức thích nghi của cộng đồng đó vì sự sống còn của mình trong môi trường cảnh quan". Bên cạnh đó, Kenneth Ruddle (1998) với công trình Traditional community-based coastal marine fisheries management in Viet Nam đã phân tích sâu cấu trúc vạn chài và mô hình đồng quản trị nghề cá quy mô nhỏ. Trường phái nhân học biển Nhật Bản với Sakurada Katsunori (1953), Takeuchi Toshimi (1958), Yabuchi Yoshihiko (1958) và Takakuwa Morihumi (1976) đã chuẩn hóa tiêu chí làng chài khi tỷ lệ lao động thủy sản đạt từ 20% trở lên.

Dòng nghiên cứu nhân học và văn hóa biển Việt Nam: Khảo cổ học tiền sử với Nguyễn Khắc Sử (1995, 1997) đã đặt nền móng cho mô hình cư dân biển cổ. Ở góc độ dân tộc học, Nguyễn Duy Thiệu (2002) trong Cộng đồng ngư dân ở Việt Nam đã tổng kết bức tranh toàn cảnh về ngư dân từ Bắc Trung Bộ đến Nam Bộ. Về mặt lý luận văn hóa sinh thái, GS. Ngô Đức Thịnh (2014) đưa ra định nghĩa mang tính kinh điển: "Văn hóa biển được hiểu như là hệ thống các tri thức của con người về môi trường biển, các giá trị và biểu trưng rút ra từ những hoạt động sống trong môi trường ấy. Cùng với nó là những cảm thụ, hành vi ứng xử, những nghi lễ, tập tục, thói quen của con người tương thích với môi trường biển".

Tranh luận học thuật nổi bật tồn tại giữa hai quan điểm:

  • Quan điểm thứ nhất của GS. Ngô Đức Thịnh (2014) cho rằng Việt Nam chỉ phát triển truyền thống "văn hóa biển cận duyên" chứ không hình thành "văn hóa biển đại dương", dẫn đến tâm lý thường trực "sợ biển" của cư dân từ miền Trung trở ra.
  • Quan điểm đối thoại của Nguyễn Văn Kim (2011), Charles Wheeler và Nguyễn Hữu Thông (2011) khẳng định cơ tầng văn hóa biển của người Việt mang tính chủ động, gắn liền với các mạng lưới hải thương và tầm nhìn mở cõi hướng biển của các chúa Nguyễn tại xứ Đàng Trong.

Luận án của NCS Nguyễn Thăng Long định vị chính xác vào giao điểm của cuộc tranh luận này, kế thừa các công trình nghiên cứu biến đổi làng xã của Lương Văn Hy (1992), Ronald Inglehart & Wayne E. Baker (2000), Nguyễn Thị Phương Châm (2009), Lê Thị Thu Hiền (2017) và Nguyễn Thị Tâm Hạnh (2015). Luận án tạo ra bước tiến học thuật mới khi chứng minh rằng: Biến đổi văn hóa biển không diễn ra theo một đường thẳng đơn tuyến (unilinear modernization) mà là quá trình phân nhánh đa tuyến phụ thuộc vào cấu trúc sinh thái vi mô, năng lực tiếp nhận dòng vốn kiều hối và sự biến chuyển của thiết chế quản lý hành chính địa phương.

                  ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 HỆ THỐNG LÝ THUYẾT NỀN TẢNG               │
                  │  - Sinh thái văn hóa (J. Steward, Ngô Đức Thịnh)        │
                  │  - Lý thuyết Hiện đại hóa (R. Inglehart & W. E. Baker)   │
                  │  - Cấu trúc - Chức năng & Tương tác xã hội (UNESCO)      │
                  └─────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                │
                 ┌──────────────────────────────┴──────────────────────────────┐
                 ▼                                                             ▼
┌──────────────────────────────────┐                         ┌──────────────────────────────────┐
│     LÀNG THAI DƯƠNG HẠ           │                         │         LÀNG AN BẰNG             │
│  - Sinh cảnh: Cửa sông - đầm phá │                         │  - Sinh cảnh: Thuần bãi ngang    │
│  - Sinh kế: Ngư nghiệp xa bờ     │                         │  - Sinh kế: Chuyển dịch kiều hối │
│  - Biến đổi: Hiện đại hóa nghề cá│                         │  - Biến đổi: Phi ngư nghiệp hóa  │
└────────────────┬─────────────────┘                         └─────────────────┬────────────────┘
                 │                                                             │
                 └──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                                                │
                  ┌─────────────────────────────▼────────────────────────────┐
                  │          MÔ HÌNH BIẾN ĐỔI VĂN HÓA ĐA TUYẾN               │
                  │  1. Văn hóa sản xuất (Ngư cụ cơ giới vs Dịch vụ)         │
                  │  2. Văn hóa vật chất (Nhà ở ven biển vs Lăng mộ nguy nga)│
                  │  3. Văn hóa xã hội (Vạn chài đô thị vs Mạng kiều bào)    │
                  │  4. Văn hóa tinh thần (Lễ hội Cầu ngư vs Tái thiết miếu) │
                  └──────────────────────────────────────────────────────────┘

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc kiểm chứng và bổ sung cho Lý thuyết Biến đổi văn hóa của Ronald Inglehart & Wayne E. Baker (2000). Luận án chỉ ra rằng sự gia tăng mức độ an toàn kinh tế và hiện đại hóa không nhất thiết dẫn đến sự thế tục hóa (secularization) toàn diện như các mô hình phương Tây giả định; trái lại, tại các làng biển Thừa Thiên Huế, nguồn lực tài chính mới (từ nghề cá thương mại hóa và kiều hối xuyên quốc gia) lại kích thích sự bùng nổ của các hoạt động tái cấu trúc không gian tâm linh, gia tăng quy mô phụng thờ tổ tiên và phục dựng các nghi lễ cộng đồng với quy mô vượt trội quá khứ.

Bên cạnh đó, luận án làm sâu sắc thêm Lý thuyết Sinh thái văn hóa của Julian Steward bằng việc xác lập luận điểm: Sự khác biệt nhỏ về mặt vi sinh thái tự nhiên (cửa biển có đầm phá che chắn như Thai Dương Hạ đối lập với dải cát ven biển hở, không nơi trú đậu tàu thuyền khi bão như An Bằng) sẽ quyết định chiến lược sinh tồn khác biệt. Khi đối mặt với biến cố lịch sử và kinh tế sau năm 1975-1986, tính chất sinh cảnh đã thúc đẩy người dân An Bằng chọn con đường vượt biển di cư ra nước ngoài (chuyến đi đầu tiên ngày 10/6/1978 với 7 thanh niên), tạo nên một "làng kiều hối toàn cầu", trong khi cư dân Thai Dương Hạ tiếp tục cải tiến công nghệ đánh bắt để bám giữ ngư trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trường phái lý thuyết:

  1. Sinh thái học văn hóa: Phân tích mối liên hệ hữu cơ giữa môi trường đầm phá Tam Giang - biển Đông với các tri thức dân gian, kỹ thuật khai thác thủy hải sản.
  2. Lý thuyết Cấu trúc - Chức năng: Giải mã cơ chế vận hành của tổ chức làng, vạn chài, dòng họ, hội bạn đồng nghiệp trong việc liên kết cộng đồng và điều tiết hành vi xã hội.
  3. Lý thuyết Mạng lưới xã hội xuyên quốc gia (Transnationalism): Làm rõ sự tác động của kiều hối và các liên kết kiều bào hải ngoại đối với cấu trúc xã hội và cảnh quan văn hóa bản địa.

Khung phân tích bao quát 4 phân hệ văn hóa:

  • Văn hóa sản xuất (Sinh tồn): Đánh bắt (lưới rồng, lưới cản, mành phao, nghề câu, nò sáo) và chế biến (mắm thính, mắm cá, nước mắm, ruốc).
  • Văn hóa vật chất: Kiến trúc nhà ở, lăng mộ gia tộc, thiết chế tín ngưỡng (đình, chùa, đền, miếu, Dinh Ông), trang phục, phương tiện đi lại.
  • Văn hóa xã hội: Cơ cấu tổ chức vạn chài, hội bạn thuyền, quan hệ dòng họ (4 họ khai canh, 3 họ khai khẩn), hội đồng kỳ mục làng xã và vai trò của các hội đồng hương hải ngoại.
  • Văn hóa tinh thần: Tín ngưỡng thờ Thành hoàng, Thai Dương Phu nhân, cá Ông (Nam Hải Đại Tướng quân), Âm hồn/Cô bác, hệ thống tri thức dân gian xem thời tiết, con nước, luồng cá và lễ hội Cầu ngư.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Áp dụng cho các cộng đồng làng xã duyên hải miền Trung Việt Nam có truyền thống lịch sử khai phá thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVI - XVIII), chịu sự tác động đồng thời của nền kinh tế Đổi mới và mạng lưới di cư quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa diễn giải (Interpretivism) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong Dân tộc học/Nhân học văn hóa. Nghiên cứu triển khai thiết kế so sánh trường hợp đa điểm (Comparative Multi-case Study Design) giữa hai trường hợp điển hình tương phản:

  • Trường hợp Thai Dương Hạ: Mô hình thích ứng nội sinh – hiện đại hóa công nghệ khai thác biển, gắn kết đầm phá và tiến trình đô thị hóa hành chính.
  • Trường hợp An Bằng: Mô hình chuyển đổi ngoại sinh – phi ngư nghiệp hóa, chuyển dịch cấu trúc kinh tế dựa trên kiều hối xuyên quốc gia.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Nghiên cứu áp dụng quy trình thu thập dữ liệu điền dã dân tộc học đa nguồn kết hợp liên ngành:

  1. Phương pháp Quan sát tham dự (Participant Observation): NCS trực tiếp sinh sống tại thực địa, tham dự các chuyến đi biển đánh bắt gần bờ, các buổi kéo rớ trên phá Tam Giang, quy trình ủ mắm truyền thống, trực tiếp chứng kiến toàn bộ diễn trình Lễ hội Cầu ngư (nghi thức nghinh thần, chèo cạn, bủa lưới diễn xướng) và các nghi lễ tế tự tại đình làng, Dinh Ông, nhà thờ họ qua nhiều đợt điền dã từ 2015 đến 2021.
  2. Phương pháp Phỏng vấn sâu (In-depth Interview): Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc với 4 nhóm đối tượng chính: (i) Các bậc cao niên, trưởng lão ban khánh tiết làng, vạn trưởng; (ii) Ngư dân trực tiếp đi biển đánh bắt xa bờ và gần bờ; (iii) Kiều bào hải ngoại hồi hương; (iv) Cán bộ quản lý văn hóa và chính quyền địa phương xã Vinh An và thị trấn Thuận An.
  3. Phương pháp Hồi cố và Lịch sử truyền khẩu (Oral History): Tái hiện lịch sử biến động làng xã, các đợt di cư sau năm 1975, ký ức về thảm họa bão lũ năm Thìn (1904) và trận lụt năm Giáp Thìn làm thay đổi địa mạo cửa biển.
  4. Phương pháp Nghiên cứu văn bản Hán - Nôm và Địa bạ: Khai thác và dịch thuật các tư liệu cổ như văn bản địa bạ thời Tây Sơn (Địa bạ Cảnh Thịnh thứ 7 - 1799), các bản khai trưng đóng thuế thời vua Minh Mạng (1839), các sắc phong thần của triều Nguyễn, gia phả của 4 họ khai canh (Trương, Nguyễn, Hoàng, Trần) và 3 họ khai khẩn (Lê, Văn, Đào) tại An Bằng.
  5. Tam giác giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa ghi chép điền dã thực địa, phỏng vấn sâu, tài liệu thành văn cổ và số liệu thống kê kinh tế - xã hội chính thức từ UBND xã Vinh An, UBND thị trấn Thuận An và Chi cục Thủy sản tỉnh Thừa Thiên Huế.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng và định tính được thu thập và phân tích chi tiết:

  • Dữ liệu lịch sử nghề cá: Trích lục địa bạ làng An Bằng năm Cảnh Thịnh thứ 7 (1799): "Các loại ghe thả lưới ở vùng biển cạn năm trước và mới thêm năm nay, trên từ cửa Eo, dưới đến Cảnh Dương, tổng cộng 14 chiếc. Năm trước khai thác thả lưới ở vùng biển cạn: 8 chiếc ghe. Năm nay mới thêm ở vùng thả lưới, ở vùng biển cạn: 6 chiếc".
  • Dữ liệu nhân khẩu học làng An Bằng: Tổng số 907 hộ với 3.692 nhân khẩu, phân bổ tại thôn Bắc Thượng (248 hộ, 1.052 khẩu), Trung Định Hải (429 hộ, 1.713 khẩu), An Mỹ (230 hộ, 927 khẩu). Tỷ lệ hộ có thân nhân định cư tại hải ngoại (Mỹ, Canada, Anh, Úc) đạt trên 90% với hơn 2.000 kiều bào.
  • Dữ liệu chuyển dịch sinh kế: Tại An Bằng, số lượng hộ làm nghề biển tụt dốc từ thế mạnh chủ lực (27 đội tàu ngư nghiệp sau năm 1976) xuống chỉ còn khoảng 5% vào năm 2018. Ngược lại, tại Thai Dương Hạ, trên 60% dân cư tiếp tục duy trì nghề đánh bắt và chế biến thủy sản với quy mô đội tàu xa bờ công suất lớn hàng đầu tỉnh Thừa Thiên Huế.
  • Dữ liệu quy chuẩn ngư cụ truyền thống: Khảo sát chi tiết cấu trúc lưới rồng (dài 800m, rộng 3m), lưới cản/lưới rê (dài 4.000 - 5.000m, rộng 7m, cơ chế phân chia sản lượng thành 25 phần: chủ thuyền/gọ 5,5 phần, lưới 1 phần, bạn chài mỗi người 1 phần), kỹ thuật nghề mành phao ổ cá nhân tạo (độ sâu 25 - 30m), nghề câu khơi (cách bờ 60 - 70km, sâu 70 - 90m) và câu lộng (cách bờ 10 - 15km, sâu 50m).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

  1. Sự rẽ nhánh mô hình sinh kế và phân rã văn hóa sản xuất truyền thống: Nghiên cứu chỉ ra sự tương phản sâu sắc: Thai Dương Hạ chuyển hóa thành công từ nghề cá cận duyên truyền thống sang nghề cá hiện đại hóa, cơ giới hóa tàu thuyền đánh bắt xa bờ kết hợp nuôi trồng thủy sản đầm phá Tam Giang và kinh tế dịch vụ cảng biển. Ngược lại, tại An Bằng diễn ra quá trình "phi ngư nghiệp hóa" gần như triệt để. Từ một làng biển bãi ngang thuần thục các nghề mành chốt, mành vây, cào ruốc, đến năm 2018 chỉ còn 5% số hộ bám biển. Thay vào đó là sự trỗi dậy của các ngành nghề phục vụ tiêu dùng kiều hối: xây dựng lăng mộ, kinh doanh vật liệu, dịch vụ cưới hỏi, làm đẹp.

  2. Sự biến đổi dị biệt của cảnh quan văn hóa vật chất ("Thành phố lăng mộ" vs "Đô thị hóa ven biển"): Tại An Bằng, dòng vốn kiều hối hàng triệu USD gửi về mỗi năm không đầu tư vào sản xuất kinh doanh mà tạo nên hiện tượng nhân học độc đáo: Sự phát triển bùng nổ của kiến trúc lăng mộ gia tộc xa hoa với kỹ thuật khảm sành sứ tinh xảo, biến nghĩa địa làng thành một "thành phố lăng mộ" nổi tiếng thế giới. Kèm theo đó là nghịch lý nhà ở khang trang, biệt thự hiện đại bị bỏ hoang hoặc chỉ có người già trông coi do con cháu đã định cư ở nước ngoài. Tại Thai Dương Hạ, biến đổi văn hóa vật chất diễn ra dưới hình thức đô thị hóa hạ tầng, bê tông hóa không gian cư trú và sự thu hẹp diện tích đất ở do quy hoạch du lịch sinh thái.

  3. Sự biến đổi cấu trúc tổ chức xã hội từ vạn chài sang mạng lưới xuyên biên giới: Thiết chế vạn chài cổ truyền với vai trò điều tiết luồng lạch, phân chia ngư trường và tương trợ hoạn nạn dần suy giảm chức năng hành chính, chuyển giao quyền lực cho chính quyền cơ sở. Tại An Bằng, mối liên kết dòng họ truyền thống (4 họ khai canh: Trương, Nguyễn, Hoàng, Trần; 3 họ khai khẩn: Lê, Văn, Đào) được củng cố và tái cấu trúc thông qua mạng lưới xuyên quốc gia: Các hội đồng hương tại Mỹ, Úc trực tiếp tài trợ kinh phí trùng tu nhà thờ họ, đền miếu làng và chi phối các quyết định cộng đồng từ xa.

  4. Sự thích ứng và hồi sinh của văn hóa tinh thần, tín ngưỡng biển: Dù kinh tế ngư nghiệp biến đổi, hệ thống tín ngưỡng biển (thờ cá Ông, Thai Dương Phu nhân, Cô hồn biển) không bị triệt tiêu mà biến đổi hình thức biểu hiện. Lễ hội Cầu ngư ở Thai Dương Hạ tiếp tục được duy trì quy mô lớn với các diễn xướng dân gian mang tính thiêng liêng cao độ nhằm cầu an cho những chuyến vươn khơi xa. Tại An Bằng, dù người dân không còn đi biển, các nghi lễ cúng tế Thành hoàng, tế xuân, tế thu tại đình làng và lăng miếu vẫn được tổ chức cực kỳ xa hoa nhờ nguồn tài trợ kiều bào, thể hiện nhu cầu khẳng định bản sắc cội nguồn của cộng đồng di cư.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│             BẢNG SO SÁNH BIẾN ĐỔI VĂN HÓA THAI DƯƠNG HẠ VS. AN BẰNG             │
├──────────────────────┬────────────────────────────┬────────────────────────────┤
│ Tiêu chí phân tích   │ Làng Thai Dương Hạ         │ Làng An Bằng               │
├──────────────────────┼────────────────────────────┼────────────────────────────┤
│ 1. Sinh thái cảnh quan│ Cửa sông, đầm phá & biển   │ Thuần cồn cát bãi ngang    │
│ 2. Sinh kế chủ đạo   │ Ngư nghiệp xa bờ (>60% hộ) │ Kinh tế kiều hối & dịch vụ │
│ 3. Lao động nghề biển │ Tăng công suất tàu thuyền  │ Giảm mạnh (còn ~5% năm 2018)│
│ 4. Kiến trúc vật chất│ Đô thị hóa, nhà phố        │ Biệt thự & lăng mộ nguy nga│
│ 5. Cấu trúc xã hội   │ Phường đô thị, nghiệp đoàn │ Mạng lưới họ tộc kiều bào  │
│ 6. Thực hành tâm linh│ Lễ hội Cầu ngư nghề biển   │ Tế tự họ tộc, xây cất lăng │
└──────────────────────┴────────────────────────────┴────────────────────────────┘

Implications đa chiều

  • Hàm ý lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định tính phức tạp, phi tuyến tính của quá trình hiện đại hóa văn hóa tại các xã hội đang chuyển đổi. Khẳng định vai trò quyết định của cấu trúc sinh thái nhân văn và liên kết di cư xuyên biên giới trong việc định hình quỹ đạo văn hóa làng xã.
  • Hàm ý phương pháp luận: Chuẩn hóa khung tiếp cận nhân học so sánh trường hợp vi mô trong nghiên cứu văn hóa biển đảo, kết hợp tư liệu dân tộc học thực địa với văn bản Hán - Nôm và dữ liệu kinh tế - xã hội định lượng.
  • Ứng dụng thực tiễn và chính sách:
    • Cung cấp luận cứ khoa học cho Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế trong việc lập hồ sơ quy hoạch bảo tồn không gian văn hóa di sản làng biển Thuận An sau khi sáp nhập vào đô thị Huế.
    • Định hướng chính sách chuyển đổi sinh kế bền vững cho cư dân vùng bãi ngang, tránh tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn kiều hối bấp bênh.
    • Quản lý quy hoạch kiến trúc cảnh quan, kiểm soát tình trạng xây dựng lăng mộ tràn lan lấn chiếm đất đai tại xã Vinh An, hài hòa giữa tín ngưỡng tâm linh và quy hoạch môi trường sinh thái.

Limitations và Future Research

  • Giới hạn nghiên cứu (Limitations):

    1. Phạm vi không gian: Tập trung chủ yếu vào 2 trường hợp vi mô đại diện tại huyện Phú Vang (cũ), chưa thể bao quát toàn bộ các sắc thái đa dạng của các làng biển vùng đầm phá Tam Giang - Cầu Hai thuộc các huyện Phong Điền, Quảng Điền, Phú Lộc.
    2. Độ mở định lượng: Dữ liệu về dòng vốn kiều hối tại làng An Bằng chủ yếu dựa trên ước tính qua phỏng vấn sâu và khảo sát ban khánh tiết làng do tính chất nhạy cảm và thiếu thống kê ngân hàng chính thức.
    3. Mốc thời gian: Dữ liệu điền dã kết thúc vào năm 2021, chưa đánh giá toàn diện tác động dài hạn của việc thành lập phường Thuận An thuộc TP. Huế và giai đoạn phục hồi hậu đại dịch COVID-19.

  • Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

    1. Mở rộng nghiên cứu nhân học so sánh giữa các làng biển miền Trung Việt Nam với các làng chài trong khu vực Đông Nam Á (Thái Lan, Philippines, Indonesia) cùng chịu tác động của du lịch hóa và biến đổi khí hậu.
    2. Ứng dụng Nhân học số (Digital Anthropology) để nghiên cứu các tương tác xuyên quốc gia, không gian mạng xã hội kết nối giữa cộng đồng kiều bào di cư với các thực hành nghi lễ tại quê nhà An Bằng.
    3. Đánh giá chuyên sâu tác động của biến đổi môi trường biển, cạn kiệt nguồn lợi thủy sản và ô nhiễm rác thải nhựa đại dương đến sự chuyển đổi tri thức bản địa của ngư dân duyên hải.

Tác động và ảnh hưởng

  • Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong chuyên ngành Dân tộc học, Nhân học và Văn hóa học tại Việt Nam về chủ đề văn hóa biển và biến đổi làng xã. Ước tính công trình tạo tiền đề cho nhiều trích dẫn trong các nghiên cứu về di cư xuyên quốc gia, văn hóa sinh thái duyên hải và quản trị di sản văn hóa miền Trung.
  • Tác động chính sách và xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Thừa Thiên Huế, UBND huyện Phú Vang và TP. Huế trong việc xây dựng Chiến lược phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn di sản văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Gợi mở mô hình phát triển du lịch di sản cộng đồng tại làng Thai Dương Hạ dựa trên Lễ hội Cầu ngư và làng nghề chế biến nước mắm truyền thống.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phân tích so sánh liên ngành mẫu mực, hệ thống khái niệm chuẩn hóa về nhân học biển và quy trình xử lý tư liệu Hán - Nôm kết hợp điền dã.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu văn hóa: Nguồn tư liệu thực địa phong phú, xác thực phục vụ công tác giảng dạy chuyên đề Dân tộc học Việt Nam, Văn hóa học biển đảo và Xã hội học nông thôn.
  • Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý văn hóa: Cơ sở thực chứng để ban hành các quyết định hành chính về quy hoạch không gian văn hóa, bảo tồn di sản phi vật thể và quản lý đất đai nghĩa trang làng xã.
  • Cộng đồng cư dân địa phương: Nhận thức rõ giá trị của các di sản truyền thống (tri thức đi biển, lễ hội, nghề thủ công), từ đó chủ động tham gia vào các mô hình đồng quản lý di sản và phát triển sinh kế bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án bổ sung cho Lý thuyết Biến đổi văn hóa của Ronald Inglehart & Wayne E. Baker khi chứng minh sự hiện đại hóa và nâng cao mức sống tại làng biển An Bằng không dẫn đến sự suy giảm tín ngưỡng tâm linh (secularization), mà trái lại, kích thích sự tái tạo và bùng nổ của kiến trúc lăng mộ và nghi lễ dòng họ thông qua nguồn lực kiều hối xuyên quốc gia.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu đơn điểm mô tả của Lê Ngọc Thắng (1983) hay mang tính khái lược diện rộng của Nguyễn Duy Thiệu (2002), luận án thiết kế mô hình so sánh trường hợp vi mô đối lập sinh thái (estuary vs. open sand-bank beach), tích hợp tam giác hóa giữa văn bản học Hán - Nôm (Địa bạ Cảnh Thịnh 1799), lịch sử truyền khẩu và quan sát tham dự nhân học sâu sắc.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất từ dữ liệu thực địa? Trả lời: Nghịch lý văn hóa vật chất tại làng An Bằng: Tỷ lệ trên 90% hộ có thân nhân hải ngoại đã biến một làng chài nghèo bãi ngang thành một làng tỷ phú với những ngôi nhà khang trang bỏ hoang, trong khi sinh lực tài chính cộng đồng lại dồn vào việc xây dựng "thành phố lăng mộ" của người chết với chi phí hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng mỗi lăng mộ.

4. Tính minh bạch và quy chuẩn tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol)? Trả lời: Luận án minh bạch hóa toàn bộ bảng câu hỏi phỏng vấn sâu, danh mục địa điểm khảo sát điền dã, bảng thống kê nhân khẩu từng thôn, trích lục dịch nghĩa nguyên văn các văn bản Hán - Nôm, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lặp khảo sát tại các thời điểm tương lai.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được đề xuất như thế nào? Trả lời: Tập trung vào ba trục chính: (1) Nhân học môi trường về sự suy thoái sinh thái biển và chuyển dịch tri thức nghề cá; (2) Mạng lưới xuyên quốc gia thế hệ thứ hai, thứ ba của kiều bào An Bằng; (3) Tác động của quá trình đô thị hóa toàn diện khi Thuận An sáp nhập vào thành phố Huế trực thuộc Trung ương.

Kết luận

Chuyên khảo của NCS Nguyễn Thăng Long xác lập 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

  1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về văn hóa biển và biến đổi văn hóa làng ven biển trong bối cảnh Đổi mới và hội nhập quốc tế.
  2. Tái hiện sống động và chi tiết diện mạo văn hóa truyền thống của cư dân Thai Dương Hạ và An Bằng qua 4 thành tố: văn hóa sản xuất, vật chất, xã hội và tinh thần.
  3. Giải mã quy luật phân nhánh đa tuyến của quá trình biến đổi văn hóa dưới tác động tương hỗ giữa điều kiện vi sinh thái tự nhiên và các xung lực hiện đại hóa, kiều hối và đô thị hóa.
  4. Nhận diện các vấn đề mâu thuẫn xã hội phát sinh: đứt gãy truyền thống nghề cá, bất bình đẳng không gian cư trú, lãng phí tài nguyên đất đai cho lăng mộ và nguy cơ phai nhạt bản sắc văn hóa biển.
  5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách khả thi, cân bằng giữa mục tiêu hiện đại hóa kinh tế biển và bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa đặc trưng của vùng đất Cố đô Thừa Thiên Huế.