Luận án truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX: Đặc trưng thể loại - Nguyễn Thành Khánh

Nghiên cứu luận án tiến sĩ về ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam thông qua phân tích truyện trinh thám nửa đầu thế kỷ XX, tập trung vào đặc trưng thể loại của Nguyễn

• Tác giả: Nguyễn Thành Khánh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Phong Nam
• Trường học: Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX - Từ đặc trưng thể loại
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan luận án truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thành Khánh được thực hiện tại Đại học Huế năm 2016, thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam. Công trình nghiên cứu truyện trinh thám Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, từ đặc trưng thể loại. Đây là giai đoạn xã hội Việt Nam có nhiều chuyển biến sâu sắc. Sự gặp gỡ với văn minh phương Tây tạo điều kiện cho văn học tiếp thu nhiều thể loại mới. Truyện trinh thám là một trong những thể loại du nhập quan trọng. PGS. TS Nguyễn Phong Nam là người hướng dẫn khoa học. Luận án tập trung làm sáng tỏ diện mạo, đặc trưng và quá trình vận động của thể loại này. Nghiên cứu cũng xem xét vị trí của truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam. Các tác giả tiêu biểu như Thế Lữ, Phạm Cao Củng được phân tích kỹ lưỡng.

1.1. Bối cảnh hình thành truyện trinh thám Việt Nam

Đầu thế kỷ XX, sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây mở ra nhiều thể loại văn học mới cho Việt Nam. Truyện trinh thám du nhập qua các bản dịch và tác phẩm gốc từ phương Tây. Tiểu thuyết trinh thám của Edgar Allan Poe và Arthur Conan Doyle có ảnh hưởng lớn. Song song đó, truyện công án, nghĩa hiệp Trung Quốc cũng tác động đáng kể. Sự giao thoa văn hóa này tạo nên đặc trưng riêng cho truyện trinh thám Việt Nam. Các nhà văn Việt Nam vận dụng thể loại này theo cách tiếp thu có chọn lọc.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án

Đối tượng nghiên cứu là truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Phạm vi bao gồm các tác phẩm thuộc nhiều dạng khác nhau: trinh thám hành động, vụ án, ái tình, võ hiệp. Thời gian nghiên cứu từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945. Phương pháp nghiên cứu kết hợp nhiều cách tiếp cận: thể loại học, so sánh, phân tích diễn ngôn. Luận án cũng xem xét quá trình vận động của thể loại trong tiến trình hiện đại hóa văn học. Các tác giả Thế Lữ, Phạm Cao Củng, Phú Đức, Lan Khai được đặc biệt chú trọng.

II. Phân tích đặc trưng thể loại truyện trinh thám Việt Nam

Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX có những đặc trưng thể loại riêng biệt. Các nhà văn Việt Nam chưa tiếp xúc đầy đủ với tiêu chí thể loại trinh thám phương Tây. Họ hiểu thể loại này qua những tác phẩm cụ thể nên việc vận dụng còn lúng túng. Mấu chốt của truyện thường bắt đầu bằng một vụ án giết người hoặc trộm cắp. Thám tử điều tra tìm sự thật dựa trên tư duy logic. Nhân vật thám tử đa dạng: thanh niên trí thức, quan triều đình, thậm chí kẻ cướp. Không gian và thời gian trong truyện được xây dựng có tính biểu tượng. Cốt truyện tuân theo mô hình phát hiện - điều tra - phá án. Phương thức trần thuật có điểm nhìn riêng biệt, ngôn ngữ gần gũi đời sống. Truyện trinh thám đóng vai trò quan trọng trong hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam.

2.1. Hình tượng nhân vật thám tử và tội phạm

Nhân vật thám tử trong truyện trinh thám Việt Nam mang đặc trưng riêng. Không giống thám tử phương Tây với óc suy luận sắc bén, thám tử Việt Nam gần gũi hơn. Họ có thể là phóng viên, sinh viên, quan lại hay người thường có tinh thần nghĩa hiệp. Nhân vật tội phạm cũng được xây dựng phức tạp, phản ánh nhiều tầng lớp xã hội. Mối quan hệ giữa thám tử và tội phạm tạo nên kịch tính cho tác phẩm. Hình tượng nhân vật phản ánh bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX.

2.2. Mô hình cốt truyện và phương thức trần thuật

Cốt truyện trinh thám Việt Nam tuân theo mô hình ba phần: gây án, điều tra, phá án. Phương thức trần thuật sử dụng điểm nhìn hạn chế, tạo kịch tính và bất ngờ. Ngôn ngữ trần thuật gần gũi, pha trộn yếu tố truyền thống và hiện đại. Một số tác phẩm kết hợp yếu tố ái tình, hoạt kê bên cạnh yếu tố trinh thám. Trần thuật ngôi thứ nhất hoặc ngôi thứ ba được sử dụng linh hoạt. Kết cấu truyện thường theo trình tự thời gian, đôi khi có flashback.

III. Phương pháp nghiên cứu đặc trưng thể loại trinh thám

Luận án áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu đa chiều. Phương pháp thể loại học giúp xác định đặc trưng cơ bản của truyện trinh thám. Phương pháp so sánh đối chiếu với tiểu thuyết trinh thám phương Tây và truyện công án Trung Quốc. Phương pháp phân tích diễn ngôn xem xét kỹ thuật trần thuật và ngôn ngữ. Phương pháp lịch sử văn hóa đặt tác phẩm trong bối cảnh xã hội đầu thế kỷ XX. Việc phân loại truyện trinh thám được thực hiện dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau. Các yếu tố nội dung và hình thức được phân tích đồng thời. Phương pháp tiếp cận liên ngành mang lại cái nhìn toàn diện. Nghi cứu cũng đối chiếu quan điểm của nhiều nhà phê bình văn học. Kết quả cho thấy tính phức tạp và đa dạng của thể loại trinh thám Việt Nam.

3.1. Phân loại truyện trinh thám theo đặc trưng nội dung

Truyện trinh thám Việt Nam được phân loại thành nhiều nhóm theo nội dung. Nhóm trinh thám thuần túy theo lối phương Tây của Thế Lữ, Phạm Cao Củng. Nhóm truyện vụ án có yếu tố trinh thám, ảnh hưởng từ công án Trung Quốc. Nhóm trinh thám kết hợp ái tình, võ hiệp, lịch sử. Lê Tú Anh đề xuất gọi nhóm ảnh hưởng nghĩa hiệp là tiểu thuyết 'nghĩa hiệp'. Nhóm của Phú Đức được xếp vào loại 'võ hiệp', của Lan Khai là 'lịch sử đường rừng'. Sự phân loại phản ánh tính phức tạp trong tiếp thu thể loại của nhà văn Việt Nam.

3.2. Quá trình vận động và quy luật phát triển thể loại

Truyện trinh thám Việt Nam trải qua nhiều giai đoạn vận động. Giai đoạn tiếp thu ban đầu còn lúng túng, pha tạp nhiều yếu tố thể loại. Giai đoạn định hình với sự xuất hiện của Thế Lữ, Phạm Cao Củng. Giai đoạn phát triển đa dạng với nhiều hướng khai thác khác nhau. Quy luật vận động cho thấy sự chuyển biến từ bắt chước sang sáng tạo. Truyện trinh thám dần trở thành bộ phận hữu cơ của văn xuôi hiện đại. Quá trình này gắn liền với tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu truyện trinh thám

Luận án của Nguyễn Thành Khánh đã hoàn thành tốt mục tiêu nghiên cứu. Kết luận khẳng định truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX có đặc trưng thể loại riêng. Đây là sản phẩm của sự giao thoa văn hóa Đông - Tây trong bối cảnh thuộc địa. Truyện trinh thám đóng góp tích cực vào tiến trình hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam. Các tác giả như Thế Lữ, Phạm Cao Củng đã tạo dựng được mô hình thám tử đặc sắc. Nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế trong việc tiếp thu thể loại của nhà văn Việt Nam. Ứng dụng của luận án rộng rãi trong giảng dạy văn học hiện đại. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý giá cho các công trình về thể loại văn học. Luận án mở ra hướng nghiên cứu mới cho truyện trinh thám Việt Nam sau 1945.

4.1. Đóng góp mới của luận án tiến sĩ

Luận án có nhiều đóng góp mới cho nghiên cứu văn học Việt Nam. Thứ nhất, hệ thống hóa lý thuyết về đặc trưng thể loại trinh thám. Thứ hai, phân tích toàn diện diện mạo truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Thứ ba, chỉ ra quá trình vận động và quy luật phát triển của thể loại. Thứ tư, đánh giá vai trò của truyện trinh thám trong hiện đại hóa văn xuôi. Thứ năm, bổ sung tư liệu và phân tích mới về các tác giả Thế Lữ, Phạm Cao Củng. Đây là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên về đề tài này.

4.2. Ý nghĩa và hướng phát triển nghiên cứu

Nghiên cứu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Về lý luận, luận án cung cấp khung lý thuyết cho nghiên cứu thể loại trinh thám. Về thực tiễn, kết quả áp dụng trong giảng dạy văn học đại học và sau đại học. Hướng phát triển có thể mở rộng sang giai đoạn sau 1945. Nghi cứu so sánh truyện trinh thám Việt Nam với các nước Đông Á cũng cần được tiến hành. Phân tích ảnh hưởng của truyền thông đại chúng đến thể loại trinh thám hiện đại. Nghiên cứu các yếu tố bản địa hóa trong truyện trinh thám Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ----------***---------- NGUYỄN THÀNH KHÁNH TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX - TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM HUẾ - NĂM 2016 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ----------***---------- NGUYỄN THÀNH KHÁNH TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX - TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học PGS. NGUYỄN PHONG NAM HUẾ - NĂM 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào. Tác giả luận án NGUYỄN THÀNH KHÁNH LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế, Trường Đại học Duy Tân Đà Nẵng đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập và nghiên cứu. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới quý thầy, cô giáo Khoa Ngữ văn trường Trường Đại học Khoa học, Trường Đại học Sư phạm Huế, Trường Đại học Duy Tân và Phòng Sau đại học - Trường Đại học Khoa học Huế đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu trong quá trình hoàn chỉnh luận án. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến PGS. TS Nguyễn Phong Nam - Người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu khoa học và hoàn thành luận án này. Huế, ngày 20 tháng 09 năm 2016 Nguyễn Thành Khánh MỤC LỤC MỞ ĐẦU . LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI . MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU . ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU . PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU . ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN . BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN . TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN . NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI . Giai đoạn trước 1945 . Giai đoạn từ 1945 đến 1975 . Giai đoạn từ 1975 đến nay . ĐÁNH GIÁ VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU . Những vấn đề đã được thống nhất. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận . DIỆN MẠO TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG TRUYỆN TRINH THÁM . Khái niệm truyện trinh thám. Đặc trưng thể loại truyện trinh thám . Phân loại truyện trinh thám Việt Nam . QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM 47 2. Các giai đoạn hình thành và phát triển. Quy luật vận động của truyện trinh thám. Truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn xuôi . ĐẶC ĐIỂM HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX. HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT . Nhân vật thám tử . Nhân vật tội phạm. HÌNH TƯỢNG KHÔNG GIAN, THỜI GIAN . Hình tượng không gian . Hình tượng thời gian. ĐẶC ĐIỂM CỐT TRUYỆN VÀ PHƯƠNG THỨC TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX . Vấn đề cốt truyện truyện trinh thám . Mô hình cốt truyện truyện trinh thám Việt Nam . PHƯƠNG THỨC TRẦN THUẬT . Điểm nhìn - vai kể. Ngôn ngữ trần thuật . 137 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 140 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 141 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam có nhiều chuyển biến sâu sắc. Với sự gặp gỡ văn minh Phương Tây, sự tiếp thu mạnh mẽ và rộng rãi những tinh hoa văn hoá thế giới, văn học Việt Nam đã bứt ra khỏi hệ hình văn học trung đại, để tiến hành công cuộc hiện đại hoá. Văn học nước ta đã thay đổi nhanh chóng, với những thành tựu rực rỡ. Đây cũng là lúc thể loại văn học trinh thám được hình thành và phát triển. So với các thể loại khác, truyện trinh thám xuất hiện khá muộn, tuy vậy nó lại có những bước tiến rất nhanh. Chỉ trong một thời gian ngắn, nó đã có một diện mạo khá hoàn chỉnh, với sự góp công của nhiều cây bút tên tuổi và số lượng tác phẩm lên đến hàng trăm cuốn. Thể loại này đã thu hút được rất đông độc giả thuộc đủ mọi thành phần khác nhau trong xã hội. Thông qua việc tiếp thu một thể loại của phương Tây, kết hợp với truyện vụ án phương Đông và các thể loại văn học truyền thống, nó đã trở thành một sản phẩm tinh thần có sức hấp dẫn mạnh mẽ đối với cộng đồng. Mức độ ảnh hưởng đến người đọc của truyện trinh thám trên thực tế là rất lớn. Đây là thể loại thường tạo nên những con số đáng kinh ngạc về lượng sách phát hành. Truyện trinh thám đã khẳng định được vị thế của mình trong đời sống văn học dân tộc. Tuy vậy, thể loại này lại không được giới chuyên môn đề cao. Vì nhiều lý do, trong đó có nguyên nhân thuộc về quan niệm, nhận thức, ngay từ khi mới ra đời, thể loại văn học trinh thám đã bị coi là không có giá trị gì đáng kể, ngoài việc giải trí. Phần lớn các nhà nghiên cứu, thậm chí ngay cả các nhà văn viết truyện trinh thám cũng đều xem thể loại này là một thứ văn chương “hạng hai”, xoàng xĩnh. Truyện trinh thám bị đánh giá là thua kém các thể loại khác về giá trị thẩm mỹ, giá trị tư tưởng. Như vậy là đã có một sự vênh lệch rất lớn trong quan niệm của giới nghiên cứu, phê bình và công chúng thưởng thức về cùng một hiện tượng văn học. Đây là một nghịch lý trong đời sống văn học ở nước ta. Chính vì vậy mà từ lâu nay, các nhà chuyên môn đã dành nhiều thời gian, công sức tìm hiểu, lý giải nhiều vấn đề liên quan đến thể loại truyện trinh thám Việt Nam. Trên thực tế, trong thời gian gần đây, đã có không ít tác phẩm được sưu tầm và tái bản để đáp ứng nhu cầu của độc giả; mặt khác cũng đã có nhiều cuộc Hội thảo được tổ chức, nhiều công t nh nghiên cứu, khảo luận về văn học 2 trinh thám được công bố. Có thể coi đó là một sự nỗ lực trong việc đưa đến một cái nhìn khách quan, công bằng hơn về vai trò và vị trí của thể loại truyện trinh thám Việt Nam. Tuy nhiên, chưa thể nói rằng mọi vấn đề của truyện trinh thám đã được giải quyết một cách sáng tỏ và thỏa đáng. Vẫn còn nhiều câu hỏi về thể loại chưa được trả lời, nhiều vấn đề cơ bản vẫn chưa có được tiếng nói chung giữa các nhà nghiên cứu. Thậm chí còn nhiều vấn đề mang tính bản chất của thể loại này cần được nhận thức lại. Chẳng hạn những vấn đề có tính “nhận thức luận” về thể loại, vấn đề lịch sử hình thành, quy luật vận động, vai trò của truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn học, những đặc trưng cơ bản của truyện trinh thám Việt Nam . Nghiên cứu và giải quyết đúng đắn những vấn đề trên không chỉ góp phần soi sáng một hiện tượng văn học độc đáo mà còn mở ra một hướng nhìn mới về việc đa dạng hóa chức năng văn học trong quá trình phát triển văn học Việt Nam hiện đại. Đây cũng là lý do thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài luận án. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU Truyện trinh thám Việt Nam được hình thành trên cơ sở tiếp thu và cải biến mô hình của văn học Phương Tây. Đây là một phương pháp sáng tạo thích hợp được các nhà văn áp dụng trong thời điểm giao thời. Để làm phong phú thêm cho văn học dân tộc, các nhà văn đã tạo nên một thể loại văn học mới, chưa từng có tiền lệ trong văn học dân tộc bằng việc mô phỏng nhưng có sự sáng tạo, tiếp biến cho phù hợp với hoàn cảnh và tâm lý độc giả bản địa. Chính vì vậy truyện trinh thám Việt Nam vừa có dáng dấp của truyện trinh thám Phương Tây nhưng lại có những nét đặc thù. Mục tiêu chủ yếu của luận án này là làm rõ những đặc điểm của thể loại truyện trinh thám Việt Nam trong giai đoạn đầu thế kỷ XX trên các vấn đề: lịch sử hình thành và phát triển, quy luật vận động; các phương diện nội dung và nghệ thuật của thể loại. Trên cơ sở mục tiêu đã xác định như trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ cụ thể sau đây: - Nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện tiến trình lịch sử của thể loại truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX . - Tìm hiểu những điểm đặc trưng thể loại của truyện trinh thám Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, thông qua việc phân tích, đánh giá các yếu tố cụ thể như thế giới hình 3 tượng (hình tượng nhân vật, không gian, thời gian), tổ chức tác phẩm (cốt truyện, kết cấu), phương thức trần thuật (ngôn ngữ, giọng điệu…). - Xác định vai trò, giá trị của thể loại truyện trinh thám đồng thời khái quát quy luật vận động của nó trong tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu truyện trinh thám Việt Nam là một việc làm cần nhiều công sức, bởi hiện tại trong giới khoa học vẫn còn nhiều quan niệm khác nhau về những vấn đề rất cơ bản liên quan đến thể loại trinh thám (Định nghĩa thế nào là truyện trinh thám? Truyện trinh thám ở Việt Nam xuất hiện lúc nào? Tác giả trinh thám đầu tiên là ai? Truyện trinh thám có phải là thể loại văn học hay không?…). Chính vì thế, bên cạnh nhiệm vụ chính, chúng tôi còn phải giải quyết những vấn đề liên quan khác, có tính chất lý thuyết, lý luận về thể loại này. Chúng tôi coi đó cũng là những nhiệm vụ cần thiết được giải quyết trong luận án. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các tác phẩm văn xuôi thuộc thể loại trinh thám xuất hiện trong khoảng thời gian nửa đầu thế kỷ XX. Tác phẩm đó cần đảm bảo các yêu cầu cụ thể: về cốt truyện, phải có đủ hai yếu tố cơ bản nổi bật là các sự kiện làm nên một vụ án và người điều tra (bao gồm nhân vật thám tử/ một người có nghĩa khí anh hùng/ một vị quan thanh liêm/ một thanh niên trí thức tiến bộ …). Về kết cấu, tác phẩm được tổ chức theo mô thức “đố - giải đố”, truyện kết thúc khi vụ án được giải mã. Về văn bản, tác phẩm được viết bằng văn xuôi quốc ngữ, gồm các ấn phẩm đã in (thành sách, đăng trên báo chí).