Chương 1 - Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong chương này, luận án khảo cứu những nghiên cứu có liên quan đến ngoại giao văn hóa Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á ở trong và ngoài nước. Trên cơ sở tổng hợp, phân tích và đánh giá những nghiên cứu này, luận án chỉ ra những thành quả mà những nghiên cứu đi trước đã đạt được, những vấn đề còn chưa được đề cập tới, từ đó xác định vấn đề nghiên cứu để tìm ra điểm mới và đóng góp cho luận án. Chương 2 - Cơ sở hình thành chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á và chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản từ năm 1945 đến nay Tại đây, luận án trình bày những cơ sở lý thuyết của ngoại giao văn hóa Nhật Bản, đồng thời phân tích những nhân tố bên trong và bên ngoài tác động tới việc Nhật Bản đề ra chính sách và thực hiện hoạt động ngoại giao văn hóa tại Đông Nam Á. Chương này cũng trình bày chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản từ 1945 đến nay để thấy được nền tảng của chính sách ngoại giao văn hóa dành cho Đông Nam Á của nước này.
13 z Chương 3 - Quá trình thực hiện ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á thời kỳ 1977 - 2016 Chương này tập trung làm rõ quá trình hoạt động ngoại giao văn hóa của Nhật Bản tại Đông Nam Á từ năm 1977 đến năm 2016 qua hai giai đoạn chính lấy mốc chuyển giai đoạn là năm 2001. Quá trình này được xem xét bao gồm cả mục tiêu, nội dung chính sách và việc thực thi chính sách qua các giai đoạn bằng nhiều cách thức, công cụ khác nhau. Cuối cùng, chương này rút ra đặc điểm của ngoại giao văn hóa Nhật Bản đối với Đông Nam Á. Chương 4 - Tiếp nhận ngoại giao văn hóa của Nhật Bản từ phía người dân Đông Nam Á Chương 4 tổng kết và phân tích các kết quả từ điều tra dư luận xã hội Đông Nam Á về Nhật Bản của Bộ Ngoại giao Nhật Bản, nội dung các bài báo trên báo tiếng Anh của các nước Đông Nam Á và kết quả điều tra bảng hỏi do tác giả luận án thực hiện để tìm hiểu đánh giá của người dân Đông Nam Á khi tiếp nhận ngoại giao văn hóa Nhật Bản, từ đó rút ra được những triển vọng cho ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại khu vực này trong tương lai.
14 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài Trong Tổng quan tình hình nghiên cứu, các công trình liên quan đến đề tài sẽ được xem xét theo ba nhóm nội dung chính sau: - Các công trình nghiên cứu chung về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á. Việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này là cần thiết bởi quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á vừa là môi trường, vừa là định hướng và điều kiện cho sự phát triển ngoại giao văn hóa của Nhật Bản với các nước khu vực này. - Các công trình nghiên cứu đề cập đến ngoại giao văn hóa và ngoại giao văn hóa của Nhật Bản nói chung - Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.
Đây là nội dung gắn trực tiếp tới chủ đề của luận án. Các công trình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á Trước hết, khi xem xét tình hình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á ở trong nước, có thể thấy mối quan hệ giữa Nhật Bản và Đông Nam Á được khá nhiều học giả Việt Nam quan tâm. Dưới dạng sách có các công trình tiêu biểu như Nhật Bản trong thế giới Đông Á và Đông Nam Á (2003) của Khoa Đông phương học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản trong bối cảnh mới và tác động của nó tới Việt Nam (2007) của Vũ Văn Hà. Đây là các công trình đề cập khá toàn diện về quan hệ Nhật Bản - ASEAN trên nhiều lĩnh vực khác nhau trong bối cảnh mới.
Nhìn chung, các công trình này đã phân tích, làm rõ được các nguyên nhân và điều kiện dẫn đến việc cả hai bên đều mong muốn thúc đẩy quan hệ với nhau. Đặc biệt, các công trình này đã làm rõ được mối quan hệ giữa Nhật Bản và các nước Đông Nam Á (ASEAN) trong một số lĩnh vực cơ bản mà chủ yếu là kinh tế, cung cấp cơ sở quan trọng để xem xét việc Nhật Bản sử dụng công cụ kinh tế của mình trong quá trình nâng cao vai trò chính trị ở khu vực cũng như tạo điều kiện cho sự 15 z phát triển quan hệ giao lưu văn hóa. Một điểm nữa cũng đáng lưu ý là trong cuốn Nhật Bản trong thế giới Đông Á và Đông Nam Á, các liên hệ văn hóa lịch sử và hiện tại giữa Nhật Bản và Đông Nam Á đã được chỉ ra và đó chính là những cơ sở văn hóa - lịch sử quan trọng cho nền ngoại giao văn hóa của Nhật Bản với các Đông Nam Á trong thời hiện đại. Còn cuốn Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản trong bối cảnh mới và tác động của nó tới Việt Nam đã đề cập đến hàng loạt các nhân tố mới từ bối cảnh quốc tế và khu vực có tác động đến ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á.
Đối với các công trình dưới dạng tạp chí có một số bài đề cập từ góc độ chính sách, trong đó có chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với khu vực. Những nghiên cứu điển hình là “Một số điều chỉnh trong chính sách Đông Nam Á của Nhật Bản những năm 90” (1997) của Nguyễn Hoàng Giáp trong Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, số 19, “Chính sách của Nhật Bản đối với Đông Nam Á thời kỳ hậu chiến tranh lạnh” (2003) của Nguyễn Thu Mỹ, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Số 4, “Chính sách đối ngoại của Nhật Bản tại châu Á” (2007) của Đỗ Trọng Quang, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 8 hay “Chính sách đối ngoại Đông Nam Á của Nhật Bản và ảnh hưởng của nó đối với 3 nước Đông Dương giai đoạn sau chiến tranh lạnh” (2008) của Hoàng Thị Minh Hoa đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, Số 6,. Các bài viết này nghiên cứu khá sâu về chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á trên nhiều phương diện khác nhau như cơ sở hình thành chính sách, mục tiêu và nội dung cơ bản của chính sách, sự triển khai chính sách đối ngoại của Nhật Bản trong quan hệ với các nước Đông Nam Á cũng như những kết quả đạt được. Dù các công trình này tập trung nhiều hơn vào khía cạnh an ninh - chính trị và kinh tế của chính sách nhưng quan hệ giao lưu văn hóa cũng được đề cập đến như một lĩnh vực hợp tác đang có xu hướng tăng lên giữa Nhật Bản và Đông Nam Á.
Đồng thời, các công trình này cũng đã bước đầu cho thấy mối liên hệ qua lại giữa các lĩnh vực an ninh - chính trị, kinh tế với văn hóa. Bên cạnh đó còn có các luận án tiến sỹ Sự điều chỉnh chính sách của các nước lớn đối với châu Á - Thái Bình Dương từ sau chiến tranh lạnh và vấn đề đặt 16 z ra với Việt Nam (1997) của Hồ Châu, Sự chuyển biến vai trò chính trị của Nhật Bản ở Đông Nam Á giai đoạn 1991 - 2006 của Hoàng Minh Hằng (2011) mà trong đó có chứa đựng nội dung về những điều chỉnh chính sách của Nhật Bản đối với các nước Đông Nam Á và Việt Nam… Tuy giao lưu văn hóa Nhật Bản - Đông Nam Á không phải đối tượng nghiên cứu chính của các luận án này nhưng đây vẫn là nguồn tham khảo quan trọng và có những đóng góp có giá trị khi trong luận án tiến sĩ của Hoàng Minh Hằng đã chỉ ra và phân tích vai trò của văn hóa như một cách thức phát huy sức mạnh mềm để từ đó nâng cao vai trò chính trị của Nhật Bản trong khu vực. Trong khi đó, luận án tiến sĩ của Hồ Châu cũng đã đề cập đến những điều chỉnh trong chính sách và quan hệ văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á từ sau Chiến tranh Lạnh trong tổng thể quan hệ của các nước lớn. Qua đó, luận án đã giúp làm rõ thêm phần nào vai trò của giao lưu văn hóa và ngoại giao văn hóa trong việc cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn ở khu vực này.
Các nghiên cứu kể trên về chính sách của Nhật Bản đối với Đông Nam Á hầu hết tập trung vào giai đoạn từ sau Chiến tranh Lạnh, khi xu hướng hòa dịu và hợp tác gia tăng, khi chủ nghĩa khu vực Đông Á nổi lên, Nhật Bản bắt đầu tập trung nâng cao vị thế của mình trong khu vực hơn, có nhiều đóng góp về kinh tế và an ninh - chính trị hơn. Tuy không nhắc nhiều đến chính sách ngoại giao văn hóa, nhưng những công trình nói trên là những tài liệu tham khảo quan trọng giúp hiểu rõ bối cảnh lịch sử sau chiến tranh lạnh, những thay đổi của tình hình thế giới lúc bấy giờ, những điều chỉnh trong chính sách Đông Nam Á của Nhật Bản, những biến chuyển trong quan hệ Nhật Bản - ASEAN và những nhân tố tác động đến chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản ở Đông Nam Á. Qua đó, các công trình này đã giúp thấy được cơ sở, môi trường và điều kiện cho chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản trong quan hệ với ASEAN là công cụ. Tại nước ngoài, có thể thấy rằng, các công trình có liên quan tới quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á trong phạm vi luận án tiếp cận được chủ yếu đi vào nghiên cứu hai giai đoạn điều chỉnh có tính bước ngoặt trong chính sách đối với khu vực là giai đoạn nửa sau thập niên 1970 đến cuối thập niên 1980 và giai đoạn sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc đến nay.