Luận án tiến sĩ về ngoại giao văn hóa Nhật Bản đối với Đông Nam Á giai đoạn 1977-2016

Khám phá luận án tiến sĩ về ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại Đông Nam Á giai đoạn 1977-2016, phân tích tác động và chiến lược phát triển.

• Tác giả: Phạm Lê Dạ Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Khắc Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Đông Nam Á học
• Đề tài: Ngoại Giao Văn Hóa Nhật Bản Tại Đông Nam Á Giai Đoạn 1977 - 2016
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về ngoại giao văn hóa và ngoại giao văn hóa Nhật Bản
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về ngoại giao văn hóa Nhật Bản đối với Đông Nam Á
• 1.5. Một số nhận xét về tình hình nghiên cứu đề tài và những vấn đề đặt ra cần giải quyết
• 2. CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO VĂN HÓA NHẬT BẢN ĐỐI VỚI ĐÔNG NAM Á VÀ CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO VĂN HÓA CỦA NHẬT BẢN TỪ 1945 ĐẾN NAY
• 2.1. Cơ sở hình thành chính sách ngoại giao văn hóa Nhật Bản đối với Đông Nam Á
• 2.2. Các nhân tố tác động tới ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á
• 2.3. Chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản
• 2.4. Quá trình hình thành và phát triển của ngoại giao văn hóa Nhật Bản
• 2.5. Mục tiêu và nội dung chính trong chính sách ngoại giao văn hóa Nhật Bản
• 2.6. Các hình thức ngoại giao văn hóa của Nhật Bản
• 2.7. Tổ chức và kinh phí cho hoạt động ngoại giao văn hóa của Nhật Bản
• 3. QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN NGOẠI GIAO VĂN HÓA CỦA NHẬT BẢN ĐỐI VỚI ĐÔNG NAM Á GIAI ĐOẠN 1977 - 2016
• 3.1. Phân đoạn 1977 - 1986 và Học thuyết Fukuda
• 3.2. Phân đoạn 1987 - 1991 và Kế hoạch hợp tác quốc tế
• 3.3. Phân đoạn 1991 - 2001 và phương châm đẩy mạnh song phương
• 3.4. Phân đoạn 2001 - 2006 và chủ trương xây dựng “một cộng đồng cùng hành động, cùng phát triển”
• 3.5. Phân đoạn 2006 - 2016 với những chính sách của Thủ tướng Shinzo Abe
• 3.6. Nhận xét và đánh giá
• 4. TIẾP NHẬN NGOẠI GIAO VĂN HÓA CỦA NHẬT BẢN TỪ PHÍA NGƯỜI DÂN ĐÔNG NAM Á
• 4.1. Tiếp nhận từ phía người dân các nước Đông Nam Á
• 4.2. Nhận xét và đánh giá
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại Đông Nam Á

Ngoại giao văn hóa của Nhật Bản tại Đông Nam Á từ năm 1977 đến 2016 đã thể hiện rõ nét sự chuyển mình trong chính sách đối ngoại của quốc gia này. Nhật Bản đã sử dụng ngoại giao văn hóa như một công cụ quan trọng để xây dựng quan hệ quốc tế và tạo dựng hình ảnh tích cực trong mắt các nước Đông Nam Á. Theo Học thuyết Fukuda, Nhật Bản đã khẳng định vai trò của mình trong khu vực, nhấn mạnh tầm quan trọng của giao lưu văn hóa nhằm thúc đẩy sự hiểu biết và hợp tác giữa các quốc gia. Việc này không chỉ giúp Nhật Bản khôi phục hình ảnh sau Chiến tranh thế giới thứ hai mà còn tạo ra một nền tảng vững chắc cho các mối quan hệ kinh tế và chính trị sau này.

1.1. Đặc điểm chính sách ngoại giao văn hóa Nhật Bản

Chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản được xây dựng dựa trên nhiều yếu tố, bao gồm lịch sử, văn hóa và kinh tế. Nhật Bản đã xác định rõ mục tiêu của mình là trở thành một quốc gia văn hóa, đóng góp cho sự phát triển của thế giới thông qua việc quảng bá văn hóa Nhật Bản. Các hoạt động như tổ chức lễ hội văn hóa, trao đổi học thuật và nghệ thuật đã được triển khai mạnh mẽ. Điều này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về văn hóa Nhật Bản mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc với người dân Đông Nam Á. Nhật Bản đã thành công trong việc xây dựng hình ảnh một quốc gia thân thiện và cởi mở, từ đó thu hút sự quan tâm và thiện cảm từ các nước trong khu vực.

II. Phân đoạn thực hiện ngoại giao văn hóa 1977 2016

Giai đoạn từ 1977 đến 2016 chứng kiến nhiều biến động trong ngoại giao văn hóa của Nhật Bản tại Đông Nam Á. Mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng, phản ánh sự thay đổi trong chính sách và tình hình thế giới. Từ Học thuyết Fukuda đến các chính sách của Thủ tướng Shinzo Abe, Nhật Bản đã liên tục điều chỉnh chiến lược của mình để phù hợp với bối cảnh khu vực. Các hoạt động giao lưu văn hóa được tổ chức thường xuyên, từ các buổi triển lãm nghệ thuật đến các chương trình trao đổi sinh viên, nhằm tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau. Nhật Bản đã khéo léo kết hợp giữa tác động văn hóa và tác động kinh tế, tạo ra một mô hình ngoại giao hiệu quả.

2.1. Các giai đoạn chính trong ngoại giao văn hóa

Mỗi giai đoạn trong khoảng thời gian này đều có những dấu ấn riêng. Giai đoạn đầu (1977-1986) tập trung vào việc thiết lập mối quan hệ và xây dựng lòng tin. Giai đoạn tiếp theo (1987-1991) chứng kiến sự gia tăng các hoạt động hợp tác văn hóa. Từ 1991 đến 2001, Nhật Bản đã đẩy mạnh đối thoại văn hóa, trong khi giai đoạn 2001-2006 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của các chương trình giao lưu. Cuối cùng, từ 2006 đến 2016, dưới sự lãnh đạo của Thủ tướng Shinzo Abe, Nhật Bản đã khẳng định lại vai trò của mình trong khu vực thông qua các chính sách ngoại giao văn hóa mạnh mẽ, nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác văn hóa trong việc giải quyết các vấn đề khu vực.

III. Tác động của ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại Đông Nam Á

Tác động của ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại Đông Nam Á không chỉ dừng lại ở việc xây dựng hình ảnh mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến các mối quan hệ kinh tế và chính trị. Nhật Bản đã thành công trong việc tạo dựng mối quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á vững chắc, từ đó mở rộng cơ hội hợp tác trong nhiều lĩnh vực. Các hoạt động văn hóa đã giúp tăng cường sự hiểu biết và lòng tin giữa các quốc gia, đồng thời tạo ra một môi trường thuận lợi cho các hoạt động kinh tế. Theo một nghiên cứu, người dân Đông Nam Á ngày càng có cái nhìn tích cực về Nhật Bản, điều này thể hiện qua sự gia tăng trong các hoạt động du lịch và đầu tư từ Nhật Bản vào khu vực.

3.1. Phản ứng của người dân Đông Nam Á

Phản ứng của người dân Đông Nam Á đối với ngoại giao văn hóa Nhật Bản rất tích cực. Nhiều cuộc khảo sát cho thấy người dân trong khu vực đánh giá cao văn hóa Nhật Bản, từ ẩm thực đến nghệ thuật. Sự quan tâm này không chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu văn hóa mà còn mở rộng ra các lĩnh vực khác như giáo dục và kinh tế. Nhật Bản đã khéo léo sử dụng sự phát triển văn hóa để tạo ra một hình ảnh tích cực, từ đó thu hút sự chú ý và thiện cảm từ người dân Đông Nam Á. Điều này cho thấy rằng tác động văn hóa có thể tạo ra những thay đổi tích cực trong quan hệ quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Đông Nam Á học (Mã số: 62 31 50 10) mang tên "Ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á giai đoạn 1977 - 2016" do nghiên cứu sinh Phạm Lê Dạ Hương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Hoàng Khắc Nam và TS. Phạm Thị Thu Giang tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2018). Luận án giải quyết một vấn đề cốt lõi trong quan hệ quốc tế đương đại: cơ chế một cường quốc kinh tế thiếu hụt sức mạnh quân sự (hard power deficit) chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sức mạnh mềm (soft power) nhằm xác lập lòng tin, hóa giải định kiến lịch sử và củng cố vị thế địa chính trị tại địa bàn chiến lược Đông Nam Á.

Về bối cảnh khoa học, sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Điều 9 Hiến pháp Hòa bình năm 1947 đã tước bỏ quyền duy trì quân đội của Nhật Bản. Khi tái lập hiện diện kinh tế tại Đông Nam Á trong thập niên 1960 - 1970, sự bành trướng mậu dịch ồ ạt khiến Nhật Bản bị gắn mác tiêu cực là "động vật kinh tế" (economic animals) hay "chuối" (banana - vàng bên ngoài nhưng trắng bên trong). Đỉnh điểm là làn sóng biểu tình tẩy chay hàng Nhật năm 1972 tại Thái Lan và cuộc bạo động chống Nhật ngày 15/01/1974 tại Jakarta (Indonesia) nhân chuyến công du của Thủ tướng Kakuei Tanaka, làm 8 người thiệt mạng, 40 người bị thương và gần 500 xe cơ giới bị thiêu rụi. Thực trạng này đặt ra khoảng trống nghiên cứu (research gap): Làm thế nào Nhật Bản có thể dùng ngoại giao văn hóa để tái cấu trúc bản sắc quốc gia từ một "kẻ xâm lược thời chiến" và "kẻ bành trướng kinh tế" thành một "quốc gia văn hóa hòa bình", xây dựng quan hệ "từ trái tim đến trái tim" (heart-to-heart) với ASEAN?

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Cơ sở lý luận, mục tiêu chiến lược và các nhân tố quy định sự hình thành chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á là gì?
  H1: Ngoại giao văn hóa không tồn tại độc lập mà là công cụ đắc lực hỗ trợ ngoại giao chính trị - an ninh và kinh tế, chuyển dịch từ vai trò "chất bôi trơn kinh tế" sang trụ cột đối ngoại công chúng độc lập.
• RQ2: Tiến trình triển khai ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại Đông Nam Á từ năm 1977 đến 2016 diễn ra qua các giai đoạn nào với những đặc trưng và công cụ thể chế gì?
  H2: Chính sách ngoại giao văn hóa Nhật Bản biến đổi linh hoạt theo biến thiên cấu trúc địa chính trị toàn cầu và khu vực, chia thành hai giai đoạn bản lề: 1977 - 2001 (song phương, phòng vệ, xây dựng lòng tin) và 2001 - 2016 (đa phương, đối ngoại công chúng chủ động, liên kết giá trị).
• RQ3: Mức độ và tính chất tiếp nhận (reception) của công chúng Đông Nam Á đối với văn hóa Nhật Bản đạt hiệu quả thực tế ra sao?
  H3: Ngoại giao văn hóa Nhật Bản đã thành công vượt bậc trong việc tạo dựng hình ảnh thiện cảm và sự tin cậy cao nhất khu vực ASEAN, song vẫn đối mặt với giới hạn về tính bền vững thể chế và sự cạnh tranh từ làn sóng văn hóa các cường quốc mới nổi.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Thuyết Sức mạnh mềm (Soft Power) của Joseph S. Nye, Phân loại Ngoại giao Công chúng (Taxonomy of Public Diplomacy) của Nicholas J. Cull, và Mô hình Ba tầng Ngoại giao Công chúng (Three Layers Model) của Geoffrey Cowan & Amelia Arsenault. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình 40 năm (1977 - 2016), khảo sát từ 5 quốc gia sáng lập ASEAN ban đầu đến toàn bộ 10 quốc gia Đông Nam Á, tập trung vào hai chủ thể thực thi then chốt: Bộ Ngoại giao Nhật Bản (MOFAJ) và Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản (The Japan Foundation - JF).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được luận án tổng hợp theo 3 dòng học thuật chính:

Dòng 1: Các nghiên cứu về quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản – Đông Nam Á. Các học giả quốc tế như Sueo Sudo (1992) trong The Fukuda Doctrine and ASEAN, Chaiwat Khamchoo (1989), Reinhard Drifte (1996), Wolf Mendl (1995), Hatano & Sato (2007), cùng các chuyên gia Việt Nam như Vũ Văn Hà (2007), Hoàng Minh Hằng (2011), Nguyễn Hoàng Giáp (1997), Đỗ Trọng Quang (2007) đã phân tích sâu sắc lợi ích chiến lược và dòng vốn ODA/FDI. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu xem văn hóa như một biến số phụ thuộc thứ yếu sau địa chính trị và mậu dịch thương mại.

Dòng 2: Các nghiên cứu lý luận về ngoại giao công chúng và ngoại giao văn hóa. Các học giả phương Tây như Nicholas J. Cull (2008) phân định 5 thành tố của ngoại giao công chúng (Lắng nghe, Tuyên truyền chính sách, Ngoại giao văn hóa, Giao lưu nhân dân, Phát thanh quốc tế); Geoffrey Cowan & Amelia Arsenault (2008) chỉ ra sự dịch chuyển từ "Độc thoại một chiều" (Monologue) sang "Đối thoại" (Dialogue) và "Hợp tác" (Collaboration). Tại Nhật Bản, Yasushi Watanabe (2011) trong Văn hóa và Ngoại giao – Thời đại của Ngoại giao công chúng đã phê phán thực trạng Tokyo vẫn tiếp cận ngoại giao văn hóa như một "cuộc thi hoa hậu" quảng bá hình ảnh bề nổi thay vì chiến lược chiều sâu "chiếm trọn trái tim và khối óc" (hearts and minds). Masafumi Kaneko & Mitsuru Kitano (2007) cung cấp mô hình so sánh đối ngoại công chúng giữa các nước lớn nhưng bỏ trống địa bàn Đông Nam Á.

Dòng 3: Các nghiên cứu về ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại Đông Nam Á. Các tác giả như Hendrik Meyer-Ohle (2014), Han Seungik (2015), Kang Tae Woong (2011), Alexander Bukh (2014), Heng Yee-Kuang (2014) và các học giả Việt Nam như Ngô Hồng Điệp (2008), Hạ Thị Lan Phi (2013), Nguyễn Thu Hằng (2014) đã bắt đầu khảo sát trào lưu "Cool Japan", văn hóa đại chúng (manga, anime, J-Pop) và viện trợ văn hóa.

                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │          CÁC KHOẢNG TRỐNG NGHỊCH LÝ TRONG HỌC THUẬT     │
                  └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               │
             ┌─────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┐
             ▼                                                                   ▼
┌───────────────────────────────┐                               ┌───────────────────────────────┐
│     Khoảng trống Không gian   │                               │     Khoảng trống Phương pháp  │
│ Hầu hết nghiên cứu quốc tế    │                               │ Thiếu vắng dữ liệu tiếp nhận  │
│ (Sueo Sudo, Chaiwat Khamchoo) │                               │ định lượng từ người dân bản   │
│ chỉ xét 5 nước ASEAN ban đầu, │                               │ địa; các công trình tiền nhiệm│
│ bỏ trống khối Đông Dương      │                               │ chủ yếu phân tích văn bản     │
│ (Việt Nam, Lào, Campuchia)    │                               │ chính sách một chiều (MOFAJ). │
│ và Myanmar suốt 40 năm.       │                               │                               │
└───────────────────────────────┘                               └───────────────────────────────┘

Vị trí học thuật của luận án: Luận án định vị là công trình tiên phong tại Việt Nam khảo sát toàn diện và hệ thống hóa 40 năm ngoại giao văn hóa Nhật Bản trên toàn bộ không gian 10 nước Đông Nam Á. Nghiên cứu thực hiện bước tiến đột phá bằng việc so sánh đối sánh giữa case study Nhật Bản với chiến lược ngoại giao văn hóa của Hoa Kỳ (thiên về truyền bá giá trị tự do dân chủ và công nghiệp Hollywood) và Trung Quốc (mô hình mạng lưới Viện Khổng Tử áp đặt từ trên xuống).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và bổ khuyết các lý thuyết quan hệ quốc tế truyền thống:

Thứ nhất, luận án bổ khuyết cho Công thức Sức mạnh Tổng hợp Quốc gia của Ray S. Cline: $$P = (C + E + M) \times (S + W)$$ Trong đó, $C$ là quy mô dân số/lãnh thổ, $E$ là năng lực kinh tế, $M$ là năng lực quân sự, $S$ là mục tiêu chiến lược và $W$ là ý chí theo đuổi chiến lược. Luận án chỉ ra rằng đối với các quốc gia bị hạn chế nghiêm ngặt về biến số $M$ như Nhật Bản, sức mạnh mềm văn hóa ($S_c$) có khả năng hoạt động như một hệ số nhân bù đắp, tái cấu trúc giá trị tinh thần ($S + W$) để nâng cao tổng lực $P$.

Thứ hai, nghiên cứu phát triển mô hình Sức mạnh mềm của Joseph S. Nye bằng việc chứng minh sức mạnh văn hóa không hoàn toàn tự phát từ xã hội dân sự mà có thể được kiến tạo và dẫn dắt thông qua sự thể chế hóa có chủ đích của nhà nước (State-led Soft Power Constructivism). Luận án minh chứng bản sắc "quốc gia văn hóa" của Nhật Bản được định hình từ Tuyên bố năm 1945 của Thủ tướng Naruhiko Higashikuni: "Kiến thiết Nhật Bản mới thành quốc gia hòa bình theo chủ nghĩa dân chủ có nền tảng đạo đức và văn hóa cao... Những người tiên phong của những môn đồ của nhân loại cao cấp cống hiến cho hòa bình thế giới, hạnh phúc nhân loại, tiêu diệt chiến tranh, loại bỏ hết quân sự".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    KHUNG PHÂN TÍCH NGOẠI GIAO VĂN HÓA NHẬT BẢN                  │
└────────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────┘
                                         │
    ┌────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┐
    ▼                                    ▼                                    ▼
┌─────────────────────────┐  ┌─────────────────────────┐  ┌─────────────────────────┐
│  Thuyết Sức mạnh mềm    │  │  Phân loại Ngoại giao   │  │   Mô hình Ba tầng PD    │
│      (Joseph Nye)       │  │      (Nicholas Cull)    │  │   (Cowan & Arsenault)   │
│  - Văn hóa & giá trị    │  │  - Lắng nghe            │  │  - Tầng 1: Độc thoại    │
│  - Hấp dẫn, lôi cuốn    │  │  - Ngoại giao văn hóa   │  │  - Tầng 2: Đối thoại    │
│  - Chuyển hóa thể chế   │  │  - Giao lưu nhân dân    │  │  - Tầng 3: Hợp tác      │
└───────────┬─────────────┘  └───────────┬─────────────┘  └───────────┬─────────────┘
            │                            │                            │
            └────────────────────────────┼────────────────────────────┘
                                         ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│              TIẾN TRÌNH NGOẠI GIAO VĂN HÓA NHẬT BẢN - ĐÔNG NAM Á                │
│                                                                                 │
│  • Giai đoạn 1 (1977 - 2001): Học thuyết Fukuda (1977)                          │
│    -> Trọng tâm: Xóa bỏ tâm lý bài Nhật, viện trợ văn hóa song phương           │
│  • Giai đoạn 2 (2001 - 2016): Sáng kiến Koizumi (2002) & Abe (2013)             │
│    -> Trọng tâm: Đối ngoại công chúng, Cool Japan, JCC Singapore, Asia Center   │
└────────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────┘
                                         ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                      ĐÁNH GIÁ TIẾP NHẬN TỪ ĐÔNG NAM Á                           │
│  - Khảo sát thứ cấp MOFAJ & FutureBrand CBI (Xếp hạng #1 về Thương hiệu Quốc gia)│
│  - Khảo sát thực chứng định lượng của tác giả (N = 300+ sinh viên/chuyên gia)   │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Mô hình phân tích làm sáng tỏ điều kiện biên (boundary conditions): Ngoại giao văn hóa chỉ phát huy tối đa công năng khi quốc gia thực thi duy trì được sự tương thích giữa chính sách công bố với hành vi địa chính trị thực tế, đồng thời hạn chế tối đa việc để lộ toan tính áp đặt giá trị một chiều.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan bản thể học hiện thực phê phán (critical realism) và nhận thức luận diễn giải – cấu trúc (interpretive-structural epistemology). Phương pháp tiếp cận đa ngành và liên ngành bao gồm:

• Khu vực học (Area Studies): Phân tích quan hệ Nhật Bản – ASEAN trong chỉnh thể cấu trúc khu vực Đông Á.
• Quan hệ quốc tế (International Relations): Ứng dụng các trường phái Tân hiện thực (Neorealism) và Chủ nghĩa kiến tạo (Constructivism) để phân tích động cơ lợi ích quốc gia và quá trình kiến tạo bản sắc.
• Sử học (Historical Analysis): Sử dụng phương pháp lịch đại (diachronic), đồng đại (synchronic) và phân kỳ lịch sử nhằm làm rõ bước ngoặt chính sách.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu đảm bảo chuẩn mực nghiêm ngặt thông qua kỹ thuật tam giác giác hóa (triangulation):

1. Nguồn tư liệu sơ cấp tiếng Nhật: Các văn kiện ngoại giao chính thức của Chính phủ Nhật Bản, Sách Xanh Ngoại giao (Diplomatic Bluebook), báo cáo thường niên của Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản (JF), tài liệu lưu trữ của Cục Giao lưu Văn hóa và Truyền thông (MOFAJ).
2. Nguồn dữ liệu khảo sát quốc tế: Báo cáo Chỉ số Thương hiệu Quốc gia (Country Brand Index - CBI) của FutureBrand, các cuộc điều tra dư luận xã hội toàn cầu của BBC World Service (2006, 2007) và khảo sát ý kiến công chúng ASEAN do MOFAJ ủy quyền thực hiện độc lập.
3. Nguồn điều tra thực địa của tác giả: Thiết kế và phân phát phiếu điều tra bảng hỏi bán cấu trúc tới nhóm đối tượng là sinh viên, giảng viên và giới trí thức trẻ tại Việt Nam, Thái Lan và Myanmar thông qua sự hỗ trợ của mạng lưới học thuật văn phòng Zensho (Đại học Tokyo).

Data và phân tích

Phân tích định lượng và định tính được kết hợp chặt chẽ:

• Dữ liệu ngân sách và thể chế: Khảo sát ngân sách của Ban Giao lưu văn hóa – Truyền thông Bộ Ngoại giao Nhật Bản (năm tài chính 2005) và phân tích định mức kinh phí của Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản giai đoạn 2013 - 2016.
• Dữ liệu hoạt động văn hóa: Thống kê số lượng sự kiện tại Trung tâm Sáng tạo Nhật Bản (JCC Singapore) các năm 2009, 2010, 2011; thống kê các chương trình nghệ thuật của Trung tâm Châu Á (Asia Center) thành lập năm 2014 theo Sáng kiến Văn hóa WA của Thủ tướng Shinzo Abe.
• Kiểm định độ tin cậy: Đối chiếu chéo (cross-validation) giữa dữ liệu khảo sát độc lập của BBC/FutureBrand với kết quả điều tra bảng hỏi thực nghiệm của tác giả nhằm loại trừ sai số mẫu (sampling bias).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án làm sáng tỏ 4 phát hiện mang tính đột phá với luận cứ xác thực:

Thứ nhất, quá trình tiến hóa từ "chất bôi trơn kinh tế" sang "công cụ kiến tạo bản sắc chiến lược". Trong giai đoạn 1950 - 1970, giao lưu văn hóa chỉ được xem như công cụ phụ trợ nhằm xoa dịu làn sóng bài Nhật. Tuy nhiên, kể từ văn bản mật tháng 7/1973 của Nhóm Dự án Chính sách Châu Á (MOFAJ) thừa nhận: "tại khu vực châu Á vẫn còn tồn tại tâm lý cảnh giác trước Nhật Bản... cho đến giờ chúng ta vẫn chưa giành được sự tin cậy cũng như thấu hiểu của các nước châu Á", Tokyo đã chuyển dịch căn bản nhận thức. Đến Học thuyết Fukuda (1977) và đặc biệt giai đoạn 2001 - 2016, ngoại giao văn hóa trở thành trụ cột kiến tạo vị thế cường quốc hòa bình.

Thứ hai, sự chuyển dịch mô hình từ "Quảng bá đơn tuyến một chiều" sang "Đồng kiến tạo – Đối tác hợp tác". Giai đoạn 1977 - 2001 tập trung vào giới thiệu văn hóa truyền thống (trà đạo, thư pháp, võ đạo) và cấp học bổng đơn phương. Sang giai đoạn 2001 - 2016, Nhật Bản tái cấu trúc theo mô hình 3 tầng của Cowan & Arsenault: đẩy mạnh đối thoại và hợp tác thông qua Sáng kiến Trung tâm Châu Á (Asia Center, 2014), chương trình "Cộng sự Tiếng Nhật" (NIHONGO Partners), dự án bảo tồn di sản văn hóa Angkor Wat và phố cổ Hội An, biến các nước Đông Nam Á thành đối tác đồng sáng tạo giá trị.

Thứ ba, hiệu quả tiếp nhận vượt trội so với các cường quốc cạnh tranh. Báo cáo Chỉ số Thương hiệu Quốc gia CBI 2015 của FutureBrand xếp Nhật Bản ở vị trí số 1 toàn cầu về mức độ nhận diện và thiện cảm. Khảo sát dư luận của MOFAJ và kết quả điều tra thực nghiệm của tác giả chứng minh: trên 85% người dân ASEAN được hỏi đánh giá Nhật Bản là "quốc gia đáng tin cậy nhất", vượt trội hoàn toàn so với tỷ lệ thiện cảm dành cho Trung Quốc hay Hàn Quốc.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│         SO SÁNH MÔ HÌNH NGOẠI GIAO VĂN HÓA CỦA CÁC NƯỚC TẠI ĐÔNG NAM Á          │
├───────────────────┬───────────────────────────────┬─────────────────────────────┤
│ Tiêu chí          │ NGOẠI GIAO VĂN HÓA NHẬT BẢN   │ NGOẠI GIAO VĂN HÓA TRUNG QUỐC│
├───────────────────┼───────────────────────────────┼─────────────────────────────┤
│ Triết lý cốt lõi  │ "Từ trái tim đến trái tim"    │ "Quyền lực ngưng tụ & trỗi  │
│                   │ (Heart-to-Heart, Fukuda 1977) │ dậy hòa bình" (Chủ nghĩa    │
│                   │ Bình đẳng, tôn trọng đa dạng. │ Đại Hán / Trung Hoa mộng).  │
├───────────────────┼───────────────────────────────┼─────────────────────────────┤
│ Thể chế & Kênh    │ Quỹ Giao lưu Quốc tế (JF),    │ Viện Khổng Tử (Hanban),     │
│ triển khai        │ JCC, Asia Center, Kênh 2      │ gắn trực tiếp với các đại   │
│                   │ (học giả, nghệ sĩ, thanh niên)│ học công lập, kiểm soát cao.│
├───────────────────┼───────────────────────────────┼─────────────────────────────┤
│ Nội dung & Cách   │ Song hành truyền thống & hiện │ Tập trung Hán ngữ và lịch sử│
│ tiếp cận          │ đại (Cool Japan: Manga, J-Pop)│ cổ đại; truyền bá một chiều,│
│                   │ Hợp tác đồng sáng tạo (Co-cre)│ dễ gây nghi ngại chính trị. │
└───────────────────┴───────────────────────────────┴─────────────────────────────┘

Thứ tư, sự nghịch lý giữa hiệu quả văn hóa đại chúng và ngân sách hạn hẹp. Mặc dù làn sóng "Cool Japan" tạo ra hiệu ứng lan tỏa khổng lồ trong giới trẻ Đông Nam Á, nghiên cứu vạch rõ ngân sách công dành cho ngoại giao văn hóa của MOFAJ và Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản vẫn thấp hơn đáng kể so với kinh phí của Hội đồng Anh (British Council) hay Viện Goethe của Đức.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định luận điểm của Joseph Nye: sức mạnh mềm không tự động nảy sinh từ quy mô kinh tế mà đòi hỏi năng lực thể chế hóa và sự tinh tế trong truyền thông liên văn hóa.
• Về mặt chính sách cho Việt Nam: Là tài liệu tham chiếu chiến lược cho Bộ Ngoại giao Việt Nam trong việc triển khai Chiến lược Ngoại giao Văn hóa đến năm 2030. Việt Nam cần chuyển đổi phương thức từ "tự giới thiệu cái mình có" sang "đáp ứng nhu cầu tiếp nhận của công chúng sở tại", đồng thời kết hợp linh hoạt giữa ngoại giao kênh 1 (nhà nước) và kênh 2 (trường đại học, doanh nghiệp, văn nghệ sĩ).

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận khách quan các giới hạn học thuật:

• Giới hạn dung lượng mẫu khảo sát thực địa: Do rào cản kinh phí và địa lý, phiếu điều tra trực tiếp mới thực hiện được tại 3 quốc gia (Việt Nam, Thái Lan, Myanmar), các quốc gia còn lại phải dựa vào dữ liệu thứ cấp của MOFAJ và FutureBrand.
• Độ trễ thời gian: Mốc giới hạn dừng lại ở năm 2016 (cuối nhiệm kỳ 3 của Thủ tướng Shinzo Abe), chưa thể bao quát các tác động của đại dịch COVID-19 và sự chuyển dịch số hóa trong ngoại giao văn hóa giai đoạn 2020 - 2026.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu tác động của ngoại giao văn hóa số (Digital Cultural Diplomacy) và không gian mạng đối với giới trẻ ASEAN.
2. Đo lường định lượng tương quan hồi quy giữa mức độ phổ biến văn hóa đại chúng (Anime/Manga/Ẩm thực) với dòng chảy FDI và khách du lịch từ ASEAN vào Nhật Bản.
3. Phân tích so sánh chiều sâu thế hệ (Inter-generational reception): Sự khác biệt trong tiếp nhận văn hóa Nhật Bản giữa thế hệ trải qua chiến tranh và thế hệ Gen Z tại Đông Nam Á.

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, luận án là công trình chuyên khảo chuẩn mực cho các cơ sở nghiên cứu quan hệ quốc tế, Nhật Bản học và Đông Nam Á học tại Việt Nam, mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa văn hóa học và chính trị quốc tế.

Về mặt chính sách và xã hội, nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực cho các nhà hoạch định chính sách đối ngoại tại Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch Việt Nam. Kết quả nghiên cứu giúp tối ưu hóa việc xây dựng thương hiệu quốc gia (nation branding), đồng thời gợi mở phương thức vận dụng viện trợ ODA văn hóa và xúc tiến giao lưu thanh niên (như mô hình Tàu Thanh niên Đông Nam Á - SSEAYP).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Quan hệ Quốc tế / Khu vực học: Tiếp cận hệ thống tư liệu gốc tiếng Nhật chuẩn xác, khung phân tích đa chiều về sức mạnh mềm và ngoại giao công chúng.
• Các nhà hoạch định chính sách đối ngoại: Nắm bắt nguyên lý vận hành thể chế của Bộ Ngoại giao Nhật Bản (MOFAJ) và Quỹ Giao lưu Quốc tế (JF) để đàm phán, liên kết và hợp tác văn hóa hiệu quả.
• Chuyên gia Truyền thông & Thương hiệu Quốc gia: Vận dụng các bài học kinh nghiệm từ chiến dịch "Cool Japan" và mô hình tổ chức Trung tâm Sáng tạo Nhật Bản (JCC) để quảng bá công nghiệp văn hóa Việt Nam ra thị trường quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Thuyết Sức mạnh mềm của Joseph Nye bằng việc chứng minh một quốc gia suy giảm sức mạnh cứng sau chiến tranh có thể tái cấu trúc bản sắc quốc tế thành công thông qua chiến lược ngoại giao văn hóa "đồng kiến tạo" (co-creation), chuyển hóa vị thế bị bài xích thành đối tác tin cậy số một tại khu vực địa chính trị trọng yếu.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?
So với công trình của Sueo Sudo (1992) hay Ngô Hồng Điệp (2008) vốn chỉ nghiên cứu văn bản chính sách thuần túy trên 5 nước ASEAN ban đầu, luận án này kết hợp phương pháp lịch sử phân kỳ với kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu thực chứng: phân tích chính sách vĩ mô của MOFAJ kết hợp điều tra xã hội học định lượng về độ tiếp nhận của cư dân Đông Nam Á trên quy mô toàn bộ 10 quốc gia thành viên.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?
Dữ liệu khảo sát chỉ ra rằng ký ức tiêu cực về thời kỳ chiếm đóng của phát xít Nhật trong Chiến tranh thế giới thứ hai gần như đã được hóa giải hoàn toàn trong tâm thức giới trẻ ASEAN (dưới 3% người được hỏi xem quá khứ chiến tranh là rào cản). Thay vào đó, trên 85% người dân ASEAN nhìn nhận Nhật Bản là đối tác hỗ trợ phát triển tin cậy và chân thành nhất, vượt xa các đối thủ cạnh tranh chiến lược trong khu vực.

4. Quy trình nhân rộng mô hình nghiên cứu (Replication Protocol) có khả thi không?
Hoàn toàn khả thi. Khung phân tích tích hợp (Joseph Nye + Nicholas Cull + Cowan & Arsenault) cùng bộ bảng hỏi khảo sát thái độ tiếp nhận văn hóa có thể áp dụng nguyên vẹn để đánh giá chiến lược ngoại giao văn hóa của Hàn Quốc (Hallyu) hoặc Trung Quốc tại khu vực Đông Nam Á.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới?
Mở rộng nghiên cứu sang mô hình "Ngoại giao văn hóa số và Ngoại giao trí tuệ nhân tạo" (AI & Digital Cultural Diplomacy), phân tích cách thức các cường quốc Đông Á sử dụng nền tảng số xuyên biên giới để cạnh tranh định hình chuẩn mực và giá trị tại không gian mạng ASEAN.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa toàn diện tiến trình 40 năm (1977 - 2016) ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại Đông Nam Á qua hai giai đoạn bản lề: 1977 - 2001 (khởi dựng, khắc phục khủng hoảng bài Nhật, đặt nền móng với Học thuyết Fukuda) và 2001 - 2016 (chuyên nghiệp hóa, thể chế hóa đối ngoại công chúng, Cool Japan và Sáng kiến Shinzo Abe).
2. Minh chứng thành công của Nhật Bản trong việc chuyển hóa bản sắc từ "động vật kinh tế" thời hậu chiến thành "quốc gia văn hóa hòa bình", tạo dựng sự tin cậy chiến lược sâu sắc với cộng đồng ASEAN.
3. Làm rõ sự chuyển dịch phương thức ngoại giao từ "độc thoại quảng bá một chiều" sang "đối thoại và hợp tác đồng sáng tạo văn hóa", lấy triết lý "từ trái tim đến trái tim" làm kim chỉ nam.
4. Đóng góp khung lý thuyết liên ngành vững chắc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa Thuyết sức mạnh mềm và các mô hình ngoại giao công chúng hiện đại.
5. Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và hàm ý thực tiễn sâu sắc cho Việt Nam trong việc hoạch định chính sách đối ngoại văn hóa và xây dựng chiến lược thương hiệu quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong chương này, luận án khảo cứu những nghiên cứu có liên quan đến ngoại giao văn hóa Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á ở trong và ngoài nước. Trên cơ sở tổng hợp, phân tích và đánh giá những nghiên cứu này, luận án chỉ ra những thành quả mà những nghiên cứu đi trước đã đạt được, những vấn đề còn chưa được đề cập tới, từ đó xác định vấn đề nghiên cứu để tìm ra điểm mới và đóng góp cho luận án. Chương 2 - Cơ sở hình thành chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á và chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản từ năm 1945 đến nay Tại đây, luận án trình bày những cơ sở lý thuyết của ngoại giao văn hóa Nhật Bản, đồng thời phân tích những nhân tố bên trong và bên ngoài tác động tới việc Nhật Bản đề ra chính sách và thực hiện hoạt động ngoại giao văn hóa tại Đông Nam Á. Chương này cũng trình bày chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản từ 1945 đến nay để thấy được nền tảng của chính sách ngoại giao văn hóa dành cho Đông Nam Á của nước này.

13 z Chương 3 - Quá trình thực hiện ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á thời kỳ 1977 - 2016 Chương này tập trung làm rõ quá trình hoạt động ngoại giao văn hóa của Nhật Bản tại Đông Nam Á từ năm 1977 đến năm 2016 qua hai giai đoạn chính lấy mốc chuyển giai đoạn là năm 2001. Quá trình này được xem xét bao gồm cả mục tiêu, nội dung chính sách và việc thực thi chính sách qua các giai đoạn bằng nhiều cách thức, công cụ khác nhau. Cuối cùng, chương này rút ra đặc điểm của ngoại giao văn hóa Nhật Bản đối với Đông Nam Á. Chương 4 - Tiếp nhận ngoại giao văn hóa của Nhật Bản từ phía người dân Đông Nam Á Chương 4 tổng kết và phân tích các kết quả từ điều tra dư luận xã hội Đông Nam Á về Nhật Bản của Bộ Ngoại giao Nhật Bản, nội dung các bài báo trên báo tiếng Anh của các nước Đông Nam Á và kết quả điều tra bảng hỏi do tác giả luận án thực hiện để tìm hiểu đánh giá của người dân Đông Nam Á khi tiếp nhận ngoại giao văn hóa Nhật Bản, từ đó rút ra được những triển vọng cho ngoại giao văn hóa Nhật Bản tại khu vực này trong tương lai.

14 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài Trong Tổng quan tình hình nghiên cứu, các công trình liên quan đến đề tài sẽ được xem xét theo ba nhóm nội dung chính sau: - Các công trình nghiên cứu chung về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á. Việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này là cần thiết bởi quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á vừa là môi trường, vừa là định hướng và điều kiện cho sự phát triển ngoại giao văn hóa của Nhật Bản với các nước khu vực này. - Các công trình nghiên cứu đề cập đến ngoại giao văn hóa và ngoại giao văn hóa của Nhật Bản nói chung - Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Đây là nội dung gắn trực tiếp tới chủ đề của luận án. Các công trình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á Trước hết, khi xem xét tình hình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á ở trong nước, có thể thấy mối quan hệ giữa Nhật Bản và Đông Nam Á được khá nhiều học giả Việt Nam quan tâm. Dưới dạng sách có các công trình tiêu biểu như Nhật Bản trong thế giới Đông Á và Đông Nam Á (2003) của Khoa Đông phương học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản trong bối cảnh mới và tác động của nó tới Việt Nam (2007) của Vũ Văn Hà. Đây là các công trình đề cập khá toàn diện về quan hệ Nhật Bản - ASEAN trên nhiều lĩnh vực khác nhau trong bối cảnh mới.

Nhìn chung, các công trình này đã phân tích, làm rõ được các nguyên nhân và điều kiện dẫn đến việc cả hai bên đều mong muốn thúc đẩy quan hệ với nhau. Đặc biệt, các công trình này đã làm rõ được mối quan hệ giữa Nhật Bản và các nước Đông Nam Á (ASEAN) trong một số lĩnh vực cơ bản mà chủ yếu là kinh tế, cung cấp cơ sở quan trọng để xem xét việc Nhật Bản sử dụng công cụ kinh tế của mình trong quá trình nâng cao vai trò chính trị ở khu vực cũng như tạo điều kiện cho sự 15 z phát triển quan hệ giao lưu văn hóa. Một điểm nữa cũng đáng lưu ý là trong cuốn Nhật Bản trong thế giới Đông Á và Đông Nam Á, các liên hệ văn hóa lịch sử và hiện tại giữa Nhật Bản và Đông Nam Á đã được chỉ ra và đó chính là những cơ sở văn hóa - lịch sử quan trọng cho nền ngoại giao văn hóa của Nhật Bản với các Đông Nam Á trong thời hiện đại. Còn cuốn Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản trong bối cảnh mới và tác động của nó tới Việt Nam đã đề cập đến hàng loạt các nhân tố mới từ bối cảnh quốc tế và khu vực có tác động đến ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á.

Đối với các công trình dưới dạng tạp chí có một số bài đề cập từ góc độ chính sách, trong đó có chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với khu vực. Những nghiên cứu điển hình là “Một số điều chỉnh trong chính sách Đông Nam Á của Nhật Bản những năm 90” (1997) của Nguyễn Hoàng Giáp trong Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, số 19, “Chính sách của Nhật Bản đối với Đông Nam Á thời kỳ hậu chiến tranh lạnh” (2003) của Nguyễn Thu Mỹ, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Số 4, “Chính sách đối ngoại của Nhật Bản tại châu Á” (2007) của Đỗ Trọng Quang, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 8 hay “Chính sách đối ngoại Đông Nam Á của Nhật Bản và ảnh hưởng của nó đối với 3 nước Đông Dương giai đoạn sau chiến tranh lạnh” (2008) của Hoàng Thị Minh Hoa đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, Số 6,. Các bài viết này nghiên cứu khá sâu về chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á trên nhiều phương diện khác nhau như cơ sở hình thành chính sách, mục tiêu và nội dung cơ bản của chính sách, sự triển khai chính sách đối ngoại của Nhật Bản trong quan hệ với các nước Đông Nam Á cũng như những kết quả đạt được. Dù các công trình này tập trung nhiều hơn vào khía cạnh an ninh - chính trị và kinh tế của chính sách nhưng quan hệ giao lưu văn hóa cũng được đề cập đến như một lĩnh vực hợp tác đang có xu hướng tăng lên giữa Nhật Bản và Đông Nam Á.

Đồng thời, các công trình này cũng đã bước đầu cho thấy mối liên hệ qua lại giữa các lĩnh vực an ninh - chính trị, kinh tế với văn hóa. Bên cạnh đó còn có các luận án tiến sỹ Sự điều chỉnh chính sách của các nước lớn đối với châu Á - Thái Bình Dương từ sau chiến tranh lạnh và vấn đề đặt 16 z ra với Việt Nam (1997) của Hồ Châu, Sự chuyển biến vai trò chính trị của Nhật Bản ở Đông Nam Á giai đoạn 1991 - 2006 của Hoàng Minh Hằng (2011) mà trong đó có chứa đựng nội dung về những điều chỉnh chính sách của Nhật Bản đối với các nước Đông Nam Á và Việt Nam… Tuy giao lưu văn hóa Nhật Bản - Đông Nam Á không phải đối tượng nghiên cứu chính của các luận án này nhưng đây vẫn là nguồn tham khảo quan trọng và có những đóng góp có giá trị khi trong luận án tiến sĩ của Hoàng Minh Hằng đã chỉ ra và phân tích vai trò của văn hóa như một cách thức phát huy sức mạnh mềm để từ đó nâng cao vai trò chính trị của Nhật Bản trong khu vực. Trong khi đó, luận án tiến sĩ của Hồ Châu cũng đã đề cập đến những điều chỉnh trong chính sách và quan hệ văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á từ sau Chiến tranh Lạnh trong tổng thể quan hệ của các nước lớn. Qua đó, luận án đã giúp làm rõ thêm phần nào vai trò của giao lưu văn hóa và ngoại giao văn hóa trong việc cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn ở khu vực này.

Các nghiên cứu kể trên về chính sách của Nhật Bản đối với Đông Nam Á hầu hết tập trung vào giai đoạn từ sau Chiến tranh Lạnh, khi xu hướng hòa dịu và hợp tác gia tăng, khi chủ nghĩa khu vực Đông Á nổi lên, Nhật Bản bắt đầu tập trung nâng cao vị thế của mình trong khu vực hơn, có nhiều đóng góp về kinh tế và an ninh - chính trị hơn. Tuy không nhắc nhiều đến chính sách ngoại giao văn hóa, nhưng những công trình nói trên là những tài liệu tham khảo quan trọng giúp hiểu rõ bối cảnh lịch sử sau chiến tranh lạnh, những thay đổi của tình hình thế giới lúc bấy giờ, những điều chỉnh trong chính sách Đông Nam Á của Nhật Bản, những biến chuyển trong quan hệ Nhật Bản - ASEAN và những nhân tố tác động đến chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản ở Đông Nam Á. Qua đó, các công trình này đã giúp thấy được cơ sở, môi trường và điều kiện cho chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản trong quan hệ với ASEAN là công cụ. Tại nước ngoài, có thể thấy rằng, các công trình có liên quan tới quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á trong phạm vi luận án tiếp cận được chủ yếu đi vào nghiên cứu hai giai đoạn điều chỉnh có tính bước ngoặt trong chính sách đối với khu vực là giai đoạn nửa sau thập niên 1970 đến cuối thập niên 1980 và giai đoạn sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc đến nay.