CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NGOẠI GIAO VĂN HOÁ TRUNG QUỐC Ở ĐÔNG NAM Á 1. Khái niệm “Ngoại giao văn hoá” Thuật ngữ “Ngoại giao” được định nghĩa là hoạt động quản lý các mối quan hệ giữa các quốc gia có chủ quyền thông qua các phương tiện như giao tiếp đối ứng, đàm phán và ảnh hưởng, cũng như hình thành các chính sách để hòa giải sự khác biệt1. Ngoại giao đã tồn tại trong một thời gian dài ở nhiều nền văn minh khác nhau trên toàn thế giới, với TQ là một ví dụ đáng chú ý. Trong những năm qua, công việc ngoại giao chính thức thường được các quốc gia tiến hành bằng cách gửi các phái đoàn ngoại giao đến các quốc gia khác nhau để thảo luận và đàm phán.
Hoạt động ngoại giao ngày càng trở nên toàn diện và cởi mở hơn, không còn giới hạn trong công việc của các nguyên thủ quốc gia và các quan chức chính phủ. Các cách tiếp cận mới như ngoại giao kênh thứ hai và ngoại giao nhân dân đã xuất hiện, làm đa dạng hóa hơn nữa bối cảnh ngoại giao. Còn khái niệm “Văn hóa” bao hàm tất cả những giá trị hữu hình do con người sáng tạo ra trên cơ sở thế giới tự nhiên. Nó mang nội hàm rộng lớn, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Văn hóa bao gồm cả khía cạnh phi vật thể, chẳng hạn như ngôn ngữ, ý tưởng và giá trị, cũng như khía cạnh vật chất như nhà cửa, quần áo và xe cộ 2. Trong đời sống thường ngày, văn hóa thường gắn liền với các hoạt động văn học, nghệ thuật như thơ ca, mỹ thuật, âm nhạc, điện ảnh. Tuy nhiên, văn hóa cũng mở rộng để bao gồm một lối sống, bao gồm thực phẩm, quần áo, hành vi, đức tin, kiến thức nhận được, v. Tóm lại, văn hóa là sản phẩm của loài người, được sáng tạo và phát triển thông qua mối quan hệ qua lại giữa cá nhân và xã hội.
Tuy nhiên, cũng chính văn hóa có 1 Đào Minh Hồng – Lê Hồng Hiệp (chủ biên), Sổ tay Thuật ngữ Quan hệ Quốc tế, 2013 2 Tuyên ngôn Thế giới về đa dạng Văn hoá, 2001, được thông qua tại phiên họp toàn thể, kỳ họp 31 của tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc ngày 2/11/2001 13 ảnh hưởng đến việc hình thành nhân cách con người và duy trì sự ổn định và trật tự xã hội. Ngoại giao văn hoá, một khía cạnh cụ thể của ngoại giao, liên quan đến việc tạo lập, phát triển và duy trì quan hệ với các quốc gia khác trong lĩnh vực văn hóa. Mục đích của nó là thúc đẩy trao đổi văn hóa và sử dụng sức mạnh mềm để thực hiện các mục tiêu đối ngoại của một quốc gia. Thuật ngữ "NGVH" chính thức xuất hiện từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 17, khi các cuộc khám phá địa lý quy mô lớn và sự mở rộng thuộc địa của phương Tây đang diễn ra.
Hơn nữa, làn sóng toàn cầu hóa kinh tế cũng tạo điều kiện cho các quốc gia giao lưu, tương tác dễ dàng hơn. Giao lưu văn hóa ngày càng sôi động và được thực hiện dưới nhiều hình thức đa dạng và phong phú. Dưới ảnh hưởng của toàn cầu hóa, trao đổi văn hóa đã đạt được tầm quan trọng đáng kể trong quan hệ quốc tế. Các quốc gia trên toàn thế giới giờ đây đã nhận ra tầm quan trọng của việc sử dụng tài sản văn hóa của mình để truyền bá quan điểm và mở rộng ảnh hưởng của mình.
Kết quả là, văn hóa đã nổi lên như một hình thức ngoại giao mới và độc lập trong các hoạt động đối ngoại của một quốc gia, được gọi là NGVH. NGVH liên quan đến việc sử dụng chiến lược các yếu tố văn hóa của một quốc gia, bao gồm nghệ thuật, truyền thống, ngôn ngữ, giá trị và niềm tin, để xây dựng cầu nối và thúc đẩy sự hiểu biết giữa các quốc gia. Thông qua NGVH, các quốc gia tìm cách quảng bá di sản văn hóa, giá trị và lối sống của mình cho các quốc gia khác, từ đó nâng cao sức mạnh mềm và danh tiếng toàn cầu của mình. Bằng cách tham gia trao đổi văn hóa, các quốc gia hướng tới mục tiêu tăng cường hiểu biết lẫn nhau và xây dựng mối quan hệ lâu dài với các quốc gia khác.
NGVH thúc đẩy ý thức về bản sắc chung, tôn trọng lẫn nhau và hợp tác giữa các quốc gia, vượt qua sự khác biệt chính trị và thúc đẩy hòa bình và ổn định trên phạm vi quốc tế. 3 Trong thời kỳ đương đại, NGVH đã được chứng minh là một công cụ mạnh mẽ để các quốc gia tăng cường ảnh hưởng toàn cầu, xây dựng các liên minh quốc tế 3 Đào Minh Hồng – Lê Hồng Hiệp (chủ biên), Sổ tay Thuật ngữ Quan hệ Quốc tế, 2013 14 và thúc đẩy các giá trị và hệ tư tưởng của họ. Khi toàn cầu hóa tiếp tục định hình các tương tác của thế giới, NGVH có thể sẽ đóng một vai trò ngày càng quan trọng trong việc định hình các mối quan hệ quốc tế và thúc đẩy một cộng đồng toàn cầu hài hòa và gắn kết hơn. Nye (Đại học Harvard, nguyên trợ lý Thứ trưởng ngoại giao Mỹ từ 1977- 1979), NGVH là một ví dụ hàng đầu về sức mạnh mềm hoặc khả năng thuyết phục thông qua văn hóa, giá trị và những tư tưởng trái với sức mạnh cứng, tức là chinh phục hoặc cưỡng ép thông qua sức mạnh quân sự.
4 Theo quan điểm của các học giả TQ, chẳng hạn như Bành Tân Lương, NGVH được hình thành từ sự kết hợp giữa lĩnh vực văn hóa và ngoại giao. Nó được coi như một phương pháp trao đổi văn hoá được sử dụng phổ biến nhằm đạt được các mục tiêu chính trị hoặc thực hiện các ý định chiến lược đối ngoại cụ thể. Trong bối cảnh này, NGVH là một hoạt động ngoại giao hòa bình được thực hiện bởi các quốc gia có chủ quyền thông qua việc sử dụng các phương pháp văn hóa, với mục đích là bảo vệ lợi ích văn hóa và thực hiện các mục tiêu chiến lược của chính sách chính trị và văn hóa đối ngoại của một quốc gia.5 Ở VN, hiểu biết về NGVH vẫn đang phát triển. Nhiều học giả và nhà hoạch định chính sách đã đưa ra định nghĩa của riêng họ, nhưng tất cả đề đồng thuận công nhận NGVH là một phần không thể thiếu trong chiến lược ngoại giao tổng thể của VN.
Nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh cho rằng: NGVH là một trong những trụ cột của ngoại giao chứ không phải là bộ phận của văn hóa đối ngoại. Đó là việc thực hiện chính sách đối ngoại để đạt được mục tiêu chính trị bằng công cụ văn hóa, biện pháp văn hóa. Trong đó các giá trị văn hóa sẽ là chỗ dựa tinh thần bền vững cho các hoạt động ngoại giao, làm áp lực đối với các đối tác để thực hiện có kết quả các chính sách chính trị, kinh tế và văn hóa quốc gia. Nye vaf William Owens.
“Kỷ nguyên thông tin của Mỹ” 5 Bành Tân Lương: Ngoại giao văn hoá và sức mạnh mềm của Trung Quốc. Góc nhìn toàn cầu hoá, Nxb Bắc Kinh, 2008 6 Nguyễn Khánh, NGVH và Văn hóa Ngoại giao, in trong NGVH “vì một bản sắc VN trên trường quốc tế”, NXB Thế giới, 2008 15 Từ các quan điểm trên, khái niệm NGVH trên thế giới được hiểu bao gồm ba nội dung chính: Một là, NGVH thuộc chính sách ngoại giao của một quốc gia. Hai là, NGVH sử dụng văn hóa như một công cụ và phương tiện để đạt được mục tiêu đối ngoại. Ba là, NGVH giúp quảng bá văn hóa đất nước ra thế giới, cải thiện hình ảnh, uy tín quốc gia, tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa các quốc gia.
Với những khái niệm được phân tích ở trên, rõ ràng là nhà nước đóng một vai trò quan trọng trong việc định hướng, thúc đẩy và thực hiện NGVH. Bên cạnh nhà nước, vẫn là chủ thể quan trọng nhất trong NGVH, một số chủ thể khác đã bắt đầu tham gia ngày càng nhiều vào quan hệ quốc tế, đáng chú ý là các tổ chức phi chính phủ và các tập đoàn xuyên quốc gia. Ngoài ra, một nhân tố quan trọng khác trong NGVH là người dân. Với bản chất vốn có của văn hóa là một kết cấu đan xen giữa giao lưu và hợp tác giữa người với người, cùng với chính sách thúc đẩy xã hội hóa các hoạt động văn hóa, công chúng đang trở thành một chủ thể quan trọng trong nhiều sáng kiến văn hóa, với tư cách là người tổ chức và người tham gia.
Nội dung thực hiện ngoại giao văn hoá Thứ nhất, truyền bá, quảng bá các giá trị văn hóa của đất nước ra thế giới NGVH là một công cụ để thực hiện chính sách đối ngoại của một quốc gia, vốn dĩ là một hình thức ngoại giao, nhưng cách thức thực hiện của nó có sự khác biệt đáng kể so với các hình thức ngoại giao khác. Phương thức hoạt động của NGVH gắn liền với các hoạt động quảng bá, phổ biến các giá trị văn hóa của một quốc gia ra thế giới, có thể hướng tới một hoặc nhiều quốc gia. Các giá trị văn hóa này bao gồm cả khía cạnh vật thể (thuộc tính tự nhiên như cảnh quan, tài nguyên, môi trường) và phi vật thể (giá trị nhân văn, đạo đức, tôn giáo, ngôn ngữ, nghệ thuật, triển lãm, văn học, điện ảnh), cũng như phẩm chất và năng lực của con người, đặc biệt là vai trò của các anh hùng dân tộc, các danh nhân. Nếu những giá trị văn hóa này được phát huy một cách hiệu quả, chúng có thể tạo nên một thương hiệu quốc gia có sức hút với thế giới.
Bằng cách phổ biến, giải thích và làm sáng tỏ các giá trị văn hóa quốc gia cho các nước tiếp nhận, NGVH có 16 thể khuyến khích các hình thức hợp tác văn hóa khác nhau giữa các chủ thể văn hóa của nước gửi và nước nhận. Quá trình này có thể tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau, thúc đẩy thiện chí và làm sâu sắc thêm các mối quan hệ văn hóa trên phạm vi quốc tế. Thứ hai, đàm phán ký kết, hợp tác về văn hóa Một trong những nội dung thiết yếu của NGVH là đàm phán, ký kết các hiệp định, cụ thể là hiệp định về hợp tác văn hóa giữa nước cử đi và các quốc gia, tổ chức đa phương trên thế giới. Các thỏa thuận và hợp tác quốc tế này đòi hỏi một cách tiếp cận thực tế.