Luận văn thạc sĩ vai trò của asean trong việc duy trì hòa bình ổn định ở biển đông giai đoạn 1995 2022

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vai trò của asean trong việc duy trì hòa bình ổn định ở biển đông giai đoạn 1995 2022, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Thị Quỳnh Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Nam Tiến
• Trường học: Trường Đại Học Bà Rịa - Vũng Tàu
• Chuyên ngành: Đông Phương Học
• Đề tài: Vai Trò Của ASEAN Trong Việc Duy Trì Hòa Bình, Ổn Định Ở Biển Đông Giai Đoạn 1995 – 2022
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Bà Rịa - Vũng Tàu

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Bối cảnh quốc tế và khái quát về ASEAN
• 1.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 1.1.2. Khái quát về ASEAN
• 1.2. Những vấn đề thách thức tại Biển Đông
• 1.2.1. Tranh chấp và quyền tài phán trên biển giữa Trung Quốc và các nước ASEAN
• 1.2.2. Những hoạt động của Trung Quốc trên Biển Đông
• 1.2.3. Sức ảnh hưởng của các cường quốc như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ…đối với tình hình ở Biển Đông
• 1.2.4. Những thách thức về môi trường biển và tài nguyên thiên nhiên
• 1.3. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ASEAN - XÂY DỰNG MỘT CỘNG ĐỒNG VỮNG MẠNH VÀ GẮN KẾT
• 2.1. Các chính sách của ASEAN đối với việc giải quyết các tranh chấp ở Biển Đông
• 2.2. Thống nhất cao trong quan điểm, lập trường của ASEAN
• 2.3. Chính sách về Biển Đông của một số nước ASEAN
• 2.4. Vai trò của ASEAN trong việc giải quyết các tranh chấp khu vực
• 2.5. Vai trò trung tâm của ASEAN trong mối quan hệ cân bằng quyền lực giữa Mỹ và Trung Quốc
• 2.6. Vai trò của ASEAN trong giải quyết các vấn đề an ninh – chính trị
• 2.7. Vai trò của ASEAN trong việc giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội
• 2.8. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ, NHẬN XÉT VỀ VAI TRÒ CỦA ASEAN TRONG VIỆC DUY TRÌ HÒA BÌNH, ỔN ĐỊNH Ở BIỂN ĐÔNG
• 3.1. Lợi ích và thách thức trong việc duy trì hòa bình, ổn định ở Biển Đông của ASEAN
• 3.2. Thách thức với ASEAN
• 3.3. Một số giải pháp để giải quyết các tranh chấp ở Biển Đông
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bối cảnh quốc tế và khái quát về ASEAN

Bối cảnh quốc tế từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã tạo ra một môi trường phức tạp cho ASEAN trong việc duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông. Sự cạnh tranh giữa các siêu cường như Mỹ và Trung Quốc đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến an ninh khu vực. ASEAN, với vai trò là một tổ chức đa phương, đã nỗ lực xây dựng một cộng đồng gắn kết và hợp tác để xử lý những thách thức này. Việc duy trì hợp tác quốc tế và đối thoại giữa các quốc gia thành viên là rất quan trọng để giải quyết các vấn đề xung đột và đảm bảo an ninh khu vực. Sự xuất hiện của nhiều vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, khủng bố quốc tế cũng đã tác động đến tình hình Biển Đông. ASEAN cần thiết lập các chuẩn mực và quy tắc ứng xử để quản lý các tranh chấp lãnh thổ và bảo vệ lợi ích của các quốc gia thành viên. Những nỗ lực này không chỉ nhằm duy trì hòa bình mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững trong khu vực.

1.1 Khái quát về ASEAN

ASEAN, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, được thành lập vào năm 1967 với mục tiêu thúc đẩy hợp tác và phát triển trong khu vực. Từ khi thành lập, ASEAN đã trở thành một diễn đàn quan trọng cho các quốc gia thành viên trong việc thảo luận và giải quyết các vấn đề an ninh và kinh tế. ASEAN đã xây dựng một hệ thống các nguyên tắc như tôn trọng chủ quyền và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, tạo điều kiện thuận lợi cho đối thoại và hợp tác. Vai trò của ASEAN trong việc duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh các tranh chấp lãnh thổ gia tăng. Việc củng cố hợp tác an ninh và phát triển các cơ chế giải quyết tranh chấp là những bước đi cần thiết để đảm bảo sự ổn định trong khu vực.

II. Vai trò của ASEAN trong việc giải quyết các tranh chấp ở Biển Đông

ASEAN đã đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp tại Biển Đông thông qua các cơ chế đối thoại và hợp tác. Các chính sách của ASEAN nhằm giải quyết xung đột đã thể hiện sự thống nhất trong quan điểm và lập trường của các quốc gia thành viên. ASEAN đã nỗ lực xây dựng một môi trường hòa bình bằng cách thúc đẩy hòa giải và hợp tác quốc tế. Các cuộc hội nghị và diễn đàn do ASEAN tổ chức đã tạo ra một nền tảng cho các quốc gia thành viên để thảo luận về các vấn đề an ninh khu vực và tìm kiếm các giải pháp hòa bình. Sự tham gia của các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc trong các diễn đàn này cũng đã giúp ASEAN duy trì vai trò trung tâm trong việc cân bằng quyền lực trong khu vực. Việc xây dựng một cộng đồng ASEAN vững mạnh và gắn kết là điều cần thiết để đảm bảo hòa bình và ổn định ở Biển Đông.

2.1 Chính sách của ASEAN đối với Biển Đông

ASEAN đã xây dựng nhiều chính sách nhằm giải quyết các tranh chấp ở Biển Đông. Một trong những chính sách quan trọng là việc xây dựng Bộ quy tắc ứng xử (COC) nhằm giảm thiểu căng thẳng và ngăn chặn xung đột. ASEAN cũng đã khuyến khích các quốc gia thành viên tham gia vào đối thoại và hợp tác để giải quyết các vấn đề an ninh và chính trị. Các chính sách này không chỉ nhằm bảo vệ lợi ích của các quốc gia thành viên mà còn góp phần duy trì hòa bình và ổn định trong khu vực. Sự thống nhất trong lập trường của ASEAN đã giúp tổ chức này trở thành một diễn đàn quan trọng cho các quốc gia trong việc thảo luận và giải quyết các vấn đề phức tạp tại Biển Đông.

III. Đánh giá vai trò của ASEAN trong việc duy trì hòa bình ổn định ở Biển Đông

Đánh giá vai trò của ASEAN trong việc duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông cho thấy tổ chức này đã có những đóng góp quan trọng trong việc giảm thiểu xung đột và xây dựng một môi trường hòa bình. Tuy nhiên, ASEAN cũng đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài và sự bất đồng giữa các quốc gia thành viên. Việc duy trì sự đoàn kết và hợp tác giữa các quốc gia thành viên là rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định trong khu vực. ASEAN cần phải tiếp tục phát huy vai trò của mình trong việc thúc đẩy hòa bình và hợp tác quốc tế. Các giải pháp sáng tạo và hiệu quả cần được áp dụng để giải quyết các vấn đề an ninh và chính trị tại Biển Đông. Sự thành công của ASEAN trong việc duy trì hòa bình sẽ có tác động tích cực đến sự phát triển bền vững của khu vực Đông Nam Á.

3.1 Lợi ích và thách thức đối với ASEAN

Lợi ích của ASEAN trong việc duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông bao gồm việc bảo vệ lợi ích của các quốc gia thành viên và thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, ASEAN cũng đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự cạnh tranh giữa các cường quốc và sự bất đồng trong quan điểm giữa các quốc gia thành viên. Việc tìm kiếm các giải pháp hòa bình và hiệu quả để giải quyết các tranh chấp là rất cần thiết. ASEAN cần phải cải thiện khả năng đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia thành viên để xây dựng một cộng đồng vững mạnh và gắn kết. Sự thành công trong việc duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông sẽ không chỉ mang lại lợi ích cho các quốc gia thành viên mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biển Đông là một trong những khu vực chiến lược quan trọng nhất thế giới với diện tích khoảng 3,5 triệu km², đóng vai trò trung tâm trong vận chuyển hàng hóa và dầu mỏ toàn cầu, chiếm hơn 30% lượng hàng hóa giao thương và 80% lượng dầu mỏ thế giới được vận chuyển qua đây. Khu vực này không chỉ giàu tài nguyên thiên nhiên như dầu khí, khoáng sản, hải sản mà còn là nơi diễn ra nhiều tranh chấp chủ quyền phức tạp giữa các quốc gia, đặc biệt là giữa Trung Quốc và các nước ASEAN. Từ năm 1995 đến 2022, Biển Đông chứng kiến nhiều biến động về chính trị, an ninh và môi trường, đặt ra thách thức lớn đối với hòa bình và ổn định khu vực.

Luận văn tập trung nghiên cứu vai trò của ASEAN trong việc duy trì hòa bình, ổn định ở Biển Đông trong giai đoạn 1995-2022. Mục tiêu cụ thể là làm rõ vị thế ASEAN, bối cảnh quốc tế tác động đến Biển Đông, đánh giá vai trò và lợi ích của các nước thành viên trong khu vực, cũng như khả năng của ASEAN trong việc thúc đẩy đối thoại và hợp tác nhằm giải quyết các tranh chấp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các quốc gia ASEAN, Trung Quốc và Mỹ trong khu vực Biển Đông, với trọng tâm thời gian từ năm 1995 đến 2022.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gay gắt giữa các cường quốc, giúp làm sáng tỏ vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc hợp tác khu vực, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hòa bình, ổn định và phát triển bền vững tại Biển Đông. Qua đó, luận văn góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của hợp tác đa phương và luật pháp quốc tế trong giải quyết các vấn đề phức tạp tại khu vực này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam, kết hợp với các lý thuyết quốc tế như Chủ nghĩa hiện thực và lý thuyết cân bằng quyền lực trong khu vực Đông Nam Á. Chủ nghĩa hiện thực giúp phân tích các hành động của các quốc gia dựa trên lợi ích quốc gia và quyền lực, trong khi lý thuyết cân bằng quyền lực giải thích vai trò của ASEAN trong việc duy trì sự cân bằng giữa các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Hòa bình và ổn định khu vực: trạng thái không có xung đột vũ trang và duy trì trật tự chính trị ổn định.
• Vai trò trung tâm của ASEAN: khả năng của ASEAN trong việc điều phối và dẫn dắt các cơ chế hợp tác khu vực.
• Luật pháp quốc tế và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS): cơ sở pháp lý cho việc giải quyết tranh chấp và quản lý biển.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp lịch sử và logic, phân tích, tổng hợp, so sánh và đối chiếu các dữ liệu thu thập từ nguồn sơ cấp như tài liệu của ASEAN, chính phủ các nước, các báo cáo và nghiên cứu học thuật về an ninh khu vực. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các tài liệu liên quan đến chính sách, hoạt động và diễn biến tại Biển Đông từ năm 1995 đến 2022.

Phân tích dữ liệu được thực hiện thông qua phương pháp định tính nhằm đánh giá vai trò và hiệu quả của ASEAN trong duy trì hòa bình, ổn định. Timeline nghiên cứu trải dài qua ba thập niên, tập trung vào các mốc quan trọng như việc gia nhập ASEAN của Việt Nam năm 1995, các sự kiện tranh chấp chủ quyền, đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) và tác động của các cường quốc bên ngoài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. ASEAN giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc hợp tác khu vực
   ASEAN đã khẳng định vị thế trung tâm trong các cơ chế đa phương như ARF, EAS, ADMM+, đồng thời thúc đẩy đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC). Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 2020, các nước thành viên nhất trí dựa trên UNCLOS 1982 làm cơ sở pháp lý giải quyết tranh chấp, thể hiện sự thống nhất cao trong quan điểm.

2. Thách thức lớn từ sự gia tăng hoạt động của Trung Quốc
   Trung Quốc đã xây dựng và quân sự hóa các đảo nhân tạo, triển khai hệ thống tên lửa, radar và cảng quân sự trên các đảo như Đá Chữ Thập, Đá Su-bi, Đá Vành Khăn. Hoạt động này làm gia tăng căng thẳng, gây lo ngại về an ninh và môi trường biển. Ví dụ, việc hạ đặt giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014 đã dẫn đến đối đầu nghiêm trọng với Việt Nam.

3. Sự khác biệt trong chính sách của các nước ASEAN
   Philippines từng kiện Trung Quốc tại Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) và thắng kiện năm 2016, tuy nhiên chính sách sau đó có sự điều chỉnh nhằm giảm căng thẳng và tăng cường hợp tác kinh tế với Trung Quốc. Malaysia và Brunei tập trung vào khai thác tài nguyên và phát triển kinh tế, trong khi Indonesia và Việt Nam giữ lập trường cứng rắn hơn về chủ quyền.

4. Ảnh hưởng của các cường quốc bên ngoài
   Mỹ duy trì sự hiện diện quân sự qua các hoạt động tuần tra tự do hàng hải (FONOPs) và hỗ trợ đồng minh trong khu vực. Nhật Bản và Ấn Độ cũng tăng cường hợp tác an ninh và kinh tế với các nước ASEAN nhằm duy trì trật tự dựa trên luật pháp quốc tế. Sự cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc tạo ra áp lực lớn đối với ASEAN trong việc giữ cân bằng quyền lực.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu cho thấy ASEAN đã phát huy vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy đối thoại và hợp tác đa phương, góp phần giảm thiểu nguy cơ xung đột vũ trang ở Biển Đông. Tuy nhiên, sự thiếu đồng thuận hoàn toàn trong nội bộ ASEAN về cách ứng xử với Trung Quốc làm giảm hiệu quả của các biện pháp chung. Biểu đồ so sánh mức độ đồng thuận của ASEAN qua các hội nghị cấp cao cho thấy sự gia tăng rõ rệt từ năm 2010 đến 2020, nhưng vẫn còn tồn tại những khác biệt chiến lược giữa các thành viên.

So với các nghiên cứu trước năm 2010, luận văn cập nhật và mở rộng phân tích về giai đoạn 2010-2022, khi các hoạt động xây dựng đảo và quân sự hóa của Trung Quốc tăng mạnh, đồng thời các cường quốc bên ngoài gia tăng can dự. Điều này làm nổi bật vai trò ngày càng quan trọng của ASEAN trong việc duy trì hòa bình và ổn định, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu cải thiện sự đoàn kết và năng lực ứng phó của khối.

Ngoài ra, các thách thức về môi trường biển và tài nguyên thiên nhiên cũng được ASEAN quan tâm, thể hiện qua các sáng kiến bảo vệ đa dạng sinh học và quản lý bền vững tài nguyên biển. Việc này góp phần nâng cao ý thức hợp tác khu vực và tạo điều kiện cho phát triển bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đoàn kết và thống nhất trong ASEAN
   ASEAN cần thúc đẩy các cơ chế đối thoại nội khối nhằm xây dựng lập trường chung vững chắc về Biển Đông, giảm thiểu sự khác biệt chính sách giữa các thành viên. Mục tiêu đạt được sự đồng thuận cao hơn trong vòng 2 năm tới, do Hội đồng ASEAN chủ trì.

2. Đẩy nhanh hoàn thiện và thực thi Bộ Quy tắc Ứng xử (COC)
   ASEAN phối hợp với Trung Quốc đẩy nhanh tiến trình đàm phán và ký kết COC, nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý rõ ràng cho các hành vi ứng xử trên biển, giảm thiểu nguy cơ xung đột. Thời gian hoàn thành dự kiến trong 3 năm, do Bộ Ngoại giao các nước ASEAN và Trung Quốc thực hiện.

3. Tăng cường hợp tác an ninh và tuần tra chung
   Thiết lập các hoạt động tuần tra chung giữa các quốc gia ASEAN và đối tác nhằm giám sát và bảo vệ vùng biển, đồng thời chia sẻ thông tin tình báo để ứng phó kịp thời với các hành động gây mất ổn định. Kế hoạch triển khai trong 1-2 năm, do Bộ Quốc phòng các nước ASEAN phối hợp.

4. Phát triển các chương trình bảo vệ môi trường biển và quản lý tài nguyên bền vững
   ASEAN cần tăng cường hợp tác trong nghiên cứu, giám sát và bảo vệ hệ sinh thái biển, đồng thời xây dựng các chính sách khai thác tài nguyên hợp lý, giảm thiểu ô nhiễm và suy giảm đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện liên tục, do các cơ quan môi trường và khoa học ASEAN đảm nhiệm.

5. Tăng cường ngoại giao đa phương và cân bằng quan hệ với các cường quốc
   ASEAN cần duy trì vai trò trung tâm trong các diễn đàn khu vực, đồng thời cân bằng quan hệ với Mỹ, Trung Quốc và các đối tác khác để bảo vệ lợi ích chung và duy trì hòa bình. Các hoạt động ngoại giao cần được đẩy mạnh liên tục, do Bộ Ngoại giao ASEAN và các nước thành viên thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan ngoại giao
   Luận văn cung cấp phân tích sâu sắc về vai trò ASEAN và các thách thức tại Biển Đông, giúp các nhà hoạch định xây dựng chính sách đối ngoại và an ninh phù hợp, đồng thời tăng cường hợp tác khu vực.

2. Các học giả và nghiên cứu sinh chuyên ngành Đông phương học, Quan hệ quốc tế, An ninh khu vực
   Tài liệu là nguồn tham khảo quý giá về lý thuyết và thực tiễn liên quan đến Biển Đông, ASEAN và các cường quốc, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực này.

3. Các tổ chức quốc tế và khu vực
   Những tổ chức như Liên Hợp Quốc, ASEAN, các viện nghiên cứu chính sách có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để phát triển các chương trình hợp tác, hòa giải và quản lý tranh chấp hiệu quả.

4. Các nhà báo, truyền thông và cộng đồng xã hội quan tâm đến vấn đề Biển Đông
   Luận văn giúp nâng cao nhận thức về tình hình phức tạp tại Biển Đông, vai trò của ASEAN và các cường quốc, từ đó góp phần thúc đẩy sự hiểu biết và ủng hộ các giải pháp hòa bình.

Câu hỏi thường gặp

1. ASEAN đã làm gì để duy trì hòa bình ở Biển Đông?
   ASEAN thúc đẩy đối thoại đa phương, đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử (COC), tổ chức các diễn đàn hợp tác an ninh và kinh tế, đồng thời khuyến khích các bên tuân thủ luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982.

2. Tại sao vai trò của ASEAN lại quan trọng trong tranh chấp Biển Đông?
   ASEAN là tổ chức khu vực với 10 quốc gia thành viên có lợi ích trực tiếp tại Biển Đông, có khả năng điều phối các cơ chế hợp tác đa phương, tạo lập môi trường ổn định và giảm thiểu xung đột giữa các bên.

3. Trung Quốc đã có những hoạt động gì gây căng thẳng ở Biển Đông?
   Trung Quốc xây dựng đảo nhân tạo, quân sự hóa các đảo, triển khai tên lửa, tiến hành khai thác dầu khí và đánh bắt cá trong vùng biển tranh chấp, đồng thời tuyên bố chủ quyền dựa trên "đường chín đoạn" không được quốc tế công nhận.

4. ASEAN có thể làm gì để đối phó với sự gia tăng ảnh hưởng của các cường quốc bên ngoài?
   ASEAN cần duy trì vai trò trung tâm, tăng cường đoàn kết nội khối, thúc đẩy hợp tác đa phương, đồng thời cân bằng quan hệ với các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ để bảo vệ lợi ích chung.

5. Các thách thức môi trường biển ở Biển Đông là gì?
   Bao gồm suy giảm đa dạng sinh học do khai thác quá mức, ô nhiễm rác thải nhựa, phá hủy rạn san hô do xây dựng đảo nhân tạo, biến đổi khí hậu gây nước biển dâng và xói mòn bờ biển, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái và đời sống người dân.

Kết luận

• ASEAN giữ vai trò trung tâm và ngày càng quan trọng trong việc duy trì hòa bình, ổn định ở Biển Đông giai đoạn 1995-2022.
• Trung Quốc gia tăng các hoạt động xây dựng đảo và quân sự hóa, tạo ra thách thức lớn cho an ninh khu vực.
• Sự khác biệt chính sách trong nội bộ ASEAN và ảnh hưởng của các cường quốc bên ngoài làm phức tạp quá trình giải quyết tranh chấp.
• Các thách thức về môi trường biển và tài nguyên thiên nhiên đòi hỏi sự hợp tác bền vững và quản lý hiệu quả.
• Đề xuất tăng cường đoàn kết ASEAN, hoàn thiện Bộ Quy tắc Ứng xử, hợp tác an ninh và bảo vệ môi trường là các bước đi cần thiết trong thời gian tới.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp đề xuất, đẩy mạnh hợp tác đa phương và nâng cao năng lực ứng phó của ASEAN để đảm bảo hòa bình, ổn định và phát triển bền vững tại Biển Đông. Các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách được khuyến khích sử dụng kết quả luận văn để xây dựng chiến lược phù hợp, đồng thời thúc đẩy đối thoại và hợp tác trong khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Bối cảnh quốc tế và khái quát về ASEAN 1. Bối cảnh quốc tế Bối cảnh quốc tế sau chiến tranh thế giới thứ 2 là bối cảnh của một thế giới đang chuyển biến sâu sắc và phức tạp. Kết thúc chiến tranh thế giới 2, hai siêu cường quốc bấy giờ là Mỹ - Xô bắt đầu tiến vào thời kỳ cạnh tranh gay gắt.

Chiến tranh lạnh là thời kỳ căng thẳng và đối đầu giữa hai siêu cường Liên Xô và Mỹ, kéo dài từ cuối thế chiến II (1945) đến sự tan rã của Liên Xô (1991). Chiến tranh lạnh không phải là một cuộc chiến trực tiếp giữa hai bên, mà là một cuộc chiến tranh ảnh hưởng, tranh giành ưu thế chính trị, kinh tế, quân sự và văn hóa trên toàn thế giới. Thế giới phân chia hai cực do Mĩ – Xô đứng đầu. Hai khối này đã thành lập các liên minh kinh tế, chính trị và quân sự để đối phó với nhau, như NATO và Vác-xa-va.

Chiến tranh lạnh đã kết thúc vào năm 1991 khi Liên Xô tan rã thành các quốc gia độc lập. Sự sụp đổ của Liên Xô được coi là kết quả của những yếu tố nội tại và ngoại lai, như sự suy yếu kinh tế, sự bất mãn của dân chúng, sự cải cách của Gorbachev, sự can thiệp của Mỹ và các đồng minh…Thế giới sau chiến tranh lạnh đã chứng kiến những biến đổi lớn về quan hệ quốc tế. Một số biến đổi chính là: sự xuất hiện của một thế giới đa cực với nhiều trung tâm quyền lực; sự gia tăng của các vấn đề toàn cầu như khủng hoảng kinh tế, biến đổi khí hậu, khủng bố quốc tế…; sự phát triển của các tổ chức quốc tế và khu vực như Liên Hợp Quốc, ASEAN, EU…; sự hình thành của các diễn biến mới như toàn cầu hóa, thông tin hóa, dân chủ hóa… Mỹ là một siêu cường duy nhất sau năm 1991, khi Liên Xô sụp đổ và kết thúc Chiến tranh Lạnh. Mỹ đã có ảnh hưởng mạnh mẽ đến thế giới trong nhiều lĩnh vực như 9 kinh tế, quân sự, ngoại giao, văn hóa…Với vai trò lãnh đạo của mình Mỹ đã liên tiếp gây dựng sự ảnh hưởng của mình đối với thế giới trong giai đoạn từ năm 1993 đến 2010 với nhiều hoạt động như: Mỹ đã dẫn đầu các cuộc can thiệp quân sự và ngoại giao ở nhiều nước và vùng lãnh thổ như Somalia (1993), Hai-ti (1994), Kosovo (1999), Afghanistan (2001), Iraq (2003), I-ran (2006), Libya (2011)… để bảo vệ an ninh quốc gia của Mỹ, chống khủng bố và vũ khí hạt nhân, thúc đẩy dân chủ và nhân quyền, ổn định khu vực… Năm 1993 là năm đầu tiên của nhiệm kỳ của Tổng thống Bill Clinton, người đã thực hiện các chính sách về kinh tế, an ninh, ngoại giao và xã hội như ký Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ NAFTA (1994).

Sau đó là APEC (1994), WTO (1995), TPP (2005)… để mở rộng thị trường và bảo vệ lợi ích kinh tế của Mỹ và các đối tác. Mỹ đã phát triển và lan tỏa các công nghệ mới như internet, máy tính cá nhân, điện thoại thông minh, mạng xã hội… để tạo ra những cơ hội kinh doanh, giao tiếp và giáo dục mới cho người dân trên toàn thế giới. Mỹ cũng là nơi thu hút các nhà khoa học và doanh nhân tài năng từ khắp nơi trên thế giới… Mỹ đã tham gia và ảnh hưởng đến các tổ chức quốc tế và khu vực như Liên Hợp Quốc, NATO, G7, G20… để duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật pháp và cởi mở, hỗ trợ các đồng minh và đối tác của Mỹ… Toàn cầu hóa đã thúc đẩy sự giao lưu kinh tế, văn hóa và xã hội giữa các quốc gia, tạo ra một mạng lưới toàn cầu phức tạp và liên kết chặt chẽ. Sự bùng nổ của công nghệ số và Internet đã làm thay đổi cách thức các quốc gia ASEAN kinh doanh và giao tiếp.

Chính vì vậy mà sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc đã có ảnh hưởng lớn đến ASEAN. Trung Quốc với tư cách là đối tác thương mại lớn có sức ảnh hưởng đến nhiều quốc gia và trong khu vực, Mỹ lại là siêu cường đơn cực và là đối tác chiến lược cũng đồng minh quan trọng. ASEAN phải duy trì cân bằng trong quan hệ với cả hai cường quốc này. Mỹ vẫn là siêu cường duy nhất nhưng đã phải đối mặt với sự suy yếu về kinh tế, quân sự và uy tín.

Trung Quốc đã tham gia và khởi xướng nhiều dự án hợp 10 tác khu vực và toàn cầu như Nhà máy Điện hạt nhân Thượng Hải (SCO), Khu vực Thương mại Tự do Toàn diện Khu vực (RCEP), Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI)… Nga cũng đã phục hồi vai trò của mình trên thế giới bằng cách can thiệp vào các cuộc xung đột ở Ukraine, Syria… và gia nhập các liên minh chiến lược với Trung Quốc, I-ran… EU cũng đã phải đối mặt với nhiều khó khăn như Brexit, khủng hoảng tài chính, khủng hoảng di dân… và tìm cách duy trì vai trò của mình trong thế giới đa cực. Trung Quốc đã thực hiện các biện pháp cải cách và mở cửa kinh tế từ cuối những năm 1970, hấp dẫn vốn đầu tư nước ngoài, tăng cường thương mại quốc tế và tham gia các tổ chức kinh tế quan trọng như WTO, APEC, ASEAN+3. Trung Quốc đã đạt được những thành tựu đáng kinh ngạc về tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo, phát triển công nghệ và vũ trụ, đầu tư hạ tầng và năng lượng… Trung Quốc đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sau Mỹ và có khả năng vượt Mỹ vào năm 2035. Mỹ và Trung Quốc đã có nhiều cuộc đối đầu và xung đột ở nhiều lĩnh vực như thương mại, công nghệ, quân sự, nhân quyền, dịch bệnh… Mỹ cũng đã tăng cường sự hiện diện và hỗ trợ cho các đồng minh và đối tác ở khu vực như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Việt Nam, Ấn Độ… để duy trì trật tự dựa trên luật pháp và cân bằng chiến lược.

Trung Quốc cũng đã cố gắng tìm kiếm các đồng minh và đối tác ở khu vực để phá vỡ sự bao vây của Mỹ, tranh giành thị trường và nguồn lực, phục vụ cho lợi ích quốc gia của Trung Quốc. Bên cạnh đó cả Ấn Độ và Nhật Bản cũng đã và đang tìm cách tăng cường ảnh hưởng của họ trong khu vực thông qua đầu tư, hợp tác kinh tế và các sáng kiến an ninh. Cùng với bối cảnh thế giới thay đổi và biến hóa không ngừng sau chiến tranh lạnh, ASEAN đã có những thay đổi quan trọng trong cả mặt nội bộ và đối ngoại. Về nội bộ, ASEAN đã mở rộng thành viên, từ 6 nước lên 10 nước, bao gồm cả Việt Nam, Lào, Campuchia và My-an-mar.

ASEAN cũng đã tăng cường hợp tác kinh tế, an ninh, xã hội và văn hóa giữa các thành viên trong nước, nhằm xây dựng một cộng đồng 11 ASEAN chặt chẽ và đoàn kết. Ngược lại, ASEAN đã phát triển quan hệ hợp tác với nhiều đối tác quan trọng như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nga… ASEAN cũng đã đóng vai trò trung tâm trong các cơ chế hợp tác khu vực, như ARF, APEC, EAS, ADMM+… ASEAN đã khẳng định vị trí và vai trò của mình trong việc duy trì hòa bình, ổn định và phát triển khu vực. Khái quát về ASEAN Quá trình hình thành và phát triển của ASEAN Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập năm 1967. Đi cùng với đó là các mục tiêu được 5 thành viên đặt ra là tăng cường hợp tác an ninh, chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội.

Cùng với quá trình hội nhập và biến đổi tình hình khu vực và trên thế giới mà cách tiếp cận cũng như sự cởi mở của các thành viên trong hiệp hội lúc đầu cũng dần dần có sự thay đổi, chuyển biến sâu sắc và phát triển tích cực qua thời gian. Qua thời gian cũng với những biến đổi thời cuộc và tác động của toàn cầu hóa mà quá trình phát triển ASEAN đã có những thay đổi quan trọng trong sự phát triển đó là tiến hành mở rộng và kết nạp các thành viên gồm: Inđônexia, Ma-lay-si-a, Phillipns, Singapor, Thái Lan, Brunay, Việt Nam, Lào, My-an-ma và Campuchia. ASEAN đã trải qua một hành trình dài từ khi thành lập với 5 thành viên ban đầu đến một tổ chức khu vực mạnh mẽ gồm 10 quốc gia. Quá trình phát triển của ASEAN được đánh dấu bằng sự mở rộng thành viên, sự hội nhập kinh tế và tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực.

Với mục tiêu thúc đẩy hòa bình, ổn định và thịnh vượng trong khu vực, ASEAN tiếp tục là một khối quan trọng và có ảnh hưởng lớn trong bối cảnh quốc tế hiện nay. ASEAN sẽ ngày càng phát triển và tăng cường hợp tác giữa các nước thành viên từ an ninh-chính trị, kinh tế, thương mại, đầu tư, văn hoá, giáo dục, xã hội…Và qua đó ASEAN ngày càng tăng cường vị thế và vai trò quan trọng trong và ngoài khu vực thông qua các chương trình cải cách, hợp tác như ASEAN+1, ASEAN+3, Diễn đàn khu vực ASEAN. Năm 2007 thông qua hiến chương ASEAN 12 cũng đã nhất trí và tăng cường liên kết hơn giữa các nước thành viên nhằm xây dựng một cộng đồng ASEAN vững mạnh và tăng cường vị thế vai trò của Hiệp hội trên trường thế giới. Mục tiêu và Phương thức hoạt động của ASEAN Trong Tuyên bố ASEAN, hay còn gọi là Tuyên bố Bangkok, năm 1967 nêu rõ mục tiêu và mục đích của ASEAN.

ASEAN (Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á) có mục tiêu và phương thức hoạt động chính như: - Thúc đẩy Tăng Trưởng Kinh Tế: ASEAN khuyến khích sự hợp tác toàn diện giữa các quốc gia thành viên trên mọi lĩnh vực, từ kinh tế, xã hội, văn hóa đến khoa học kỹ thuật. Đồng thời, tổ chức cũng hỗ trợ các quốc gia thành viên trong việc đối phó với các thách thức chung như thiên tai, biến đổi khí hậu, và các vấn đề an ninh phi truyền thống. - Bảo vệ và thúc đẩy các giá trị chung: ASEAN cam kết bảo vệ các giá trị cơ bản như dân chủ, nhân quyền và pháp quyền. Tổ chức này cũng nỗ lực thúc đẩy sự hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau giữa các quốc gia thành viên và các dân tộc trong khu vực.

- Xây dựng một cộng đồng ASEAN đoàn kết và tự cường: ASEAN hướng đến việc xây dựng một cộng đồng khu vực gắn kết, tự cường và đóng vai trò quan trọng trong các vấn đề khu vực và toàn cầu, thông qua việc tăng cường vai trò và vị thế của tổ chức này trên trường quốc tế.