Luận văn thạc sĩ về quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016-2021

Phân tích toàn diện quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016-2021, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong chuyên ngành

• Tác giả: Chu Văn Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Hiền
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Nghiên cứu quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016-2021
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHUNG NHÂN TO TÁC DONG QUAN HỆ MỸ - THO NHI KỲ GIAI DOAN 2016 - 2021
• 1.1. Bối cảnh thế giới và khu vực
• 1.2. Chính sách của các nước lớn đối với khu vực
• 1.3. Quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ trước năm 2016
• 1.4. Chính sách đối ngoại của Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ đối với khu vực
• 1.5. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: THUC TRANG QUAN HỆ MỸ - THO NHI KỲ GIAI DOAN 2016 - 2021
• 2.1. Quan hệ chính trị, ngoại giao
• 2.2. Quan hệ về kinh tế
• 2.3. Quan hệ quốc phòng - an ninh
• 3. CHƯƠNG 3: NHAN XÉT VE QUAN HỆ MỸ - THO NHI KỲ GIAI DOAN 2016 - 2021 VA HAM Y DOI VỚI VIỆT NAM
• 3.1. Đặc điểm quan hệ Mỹ va Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016 - 2021
• 3.2. Tác động của quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ đối với thế giới và khu vực
• 3.3. Hàm ý đối với Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bối cảnh quan hệ quốc tế

Giai đoạn 2016-2021 chứng kiến nhiều biến động trong quan hệ quốc tế. Sự cạnh tranh giữa các cường quốc, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc, đã tạo ra một bối cảnh phức tạp cho quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ. Chính sách đối ngoại của Mỹ trong giai đoạn này tập trung vào việc bảo vệ lợi ích quốc gia, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ cũng điều chỉnh chính sách để phù hợp với tình hình mới. Sự kiện đảo chính quân sự bất thành tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2016 đã làm thay đổi đáng kể tình hình chính trị trong nước, ảnh hưởng đến ngoại giao và hợp tác quân sự với Mỹ. Theo đó, xung đột tại Syria và các vấn đề an ninh khu vực đã trở thành những yếu tố quan trọng trong mối quan hệ này. Việc Thổ Nhĩ Kỳ tham gia vào các hoạt động quân sự tại Syria đã làm gia tăng căng thẳng với Mỹ, đặc biệt liên quan đến sự hỗ trợ của Mỹ cho các lực lượng người Kurd. Điều này đã dẫn đến những điều chỉnh trong chính sách đối ngoại của cả hai nước.

II. Thực trạng quan hệ Mỹ Thổ Nhĩ Kỳ

Trong giai đoạn 2016-2021, quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ đã trải qua nhiều thăng trầm. Hợp tác quân sự giữa hai nước vẫn được duy trì, nhưng xung đột trong các vấn đề như Syria và sự hỗ trợ của Mỹ cho lực lượng người Kurd đã tạo ra những rạn nứt. Chính sách đối ngoại của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đã có những thay đổi đáng kể, dẫn đến việc Thổ Nhĩ Kỳ tìm kiếm các mối quan hệ mới với các cường quốc khác như Nga. Kinh tế cũng là một lĩnh vực quan trọng trong mối quan hệ này, với các thỏa thuận thương mại và đầu tư giữa hai nước. Tuy nhiên, các biện pháp trừng phạt từ Mỹ đối với Thổ Nhĩ Kỳ đã làm giảm sút mối quan hệ đồng minh giữa hai nước. Sự phát triển của kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài, bao gồm cả chính sách của Mỹ. Điều này cho thấy rằng quan hệ quốc tế không chỉ bị chi phối bởi các yếu tố chính trị mà còn bởi các yếu tố kinh tế.

III. Nhận xét và hàm ý đối với Việt Nam

Mối quan hệ giữa Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ trong giai đoạn 2016-2021 đã có những tác động đáng kể đến tình hình chính trị và an ninh khu vực. Sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của hai nước có thể tạo ra những cơ hội và thách thức cho Việt Nam. Việt Nam cần theo dõi sát sao diễn biến của quan hệ quốc tế này để có những điều chỉnh phù hợp trong chính sách đối ngoại của mình. Việc Thổ Nhĩ Kỳ tìm kiếm các mối quan hệ mới có thể mở ra cơ hội cho Việt Nam trong việc tăng cường hợp tác với các nước trong khu vực Trung Đông. Đồng thời, sự cạnh tranh giữa các cường quốc cũng có thể ảnh hưởng đến lợi ích của Việt Nam trong việc duy trì an ninh khu vực. Do đó, việc nghiên cứu và phân tích quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ không chỉ có giá trị học thuật mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ trong giai đoạn 2016 - 2021 là một chủ đề nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh địa chính trị khu vực Trung Đông đầy biến động. Với vị trí chiến lược là cầu nối giữa châu Á và châu Âu, Thổ Nhĩ Kỳ đóng vai trò then chốt trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại khu vực này. Từ sau cuộc đảo chính quân sự bất thành tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2016, mối quan hệ giữa hai nước đã trải qua nhiều biến chuyển phức tạp, với sự xuất hiện của các mâu thuẫn và rạn nứt mới. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ thực trạng vận động của quan hệ song phương trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, kinh tế và quốc phòng - an ninh, đồng thời đánh giá tác động của mối quan hệ này đối với khu vực và Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2016 - 2021, giai đoạn có nhiều biến động quan trọng, bao gồm nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ Donald Trump và các sự kiện chính trị - an ninh tại Trung Đông. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ các nguồn chính thức, báo cáo quốc tế và phân tích chuyên sâu về chính sách đối ngoại của hai nước. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cái nhìn toàn diện về mối quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ, từ đó rút ra các bài học và hàm ý chính sách cho Việt Nam trong việc phát triển quan hệ với hai quốc gia này, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng ngày càng gia tăng của các cường quốc tại Trung Đông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết chính trong quan hệ quốc tế để phân tích mối quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ:

1. Lý thuyết Thực dụng (Realism): Nhấn mạnh vai trò của lợi ích quốc gia, quyền lực và an ninh trong chính sách đối ngoại. Mối quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ được xem xét dưới góc độ cạnh tranh chiến lược, sự cân bằng quyền lực và lợi ích địa chính trị tại Trung Đông.

2. Lý thuyết Hợp tác Quốc tế (Liberalism): Tập trung vào vai trò của các tổ chức quốc tế, liên minh và hợp tác đa phương. Việc Thổ Nhĩ Kỳ là thành viên NATO và các hiệp định thương mại song phương với Mỹ được phân tích trong bối cảnh hợp tác và ràng buộc lẫn nhau.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm: đồng minh chiến lược, cân bằng quyền lực, chính sách đối ngoại đa phương, cạnh tranh ảnh hưởng, và an ninh khu vực. Mô hình nghiên cứu tập trung vào phân tích các yếu tố tác động bên trong và bên ngoài ảnh hưởng đến quan hệ song phương, đồng thời đánh giá các lĩnh vực hợp tác và mâu thuẫn chính.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với phân tích tài liệu thứ cấp:

• Nguồn dữ liệu: Bao gồm các báo cáo chính thức của chính phủ Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ, các tài liệu của NATO, các báo cáo của IMF, Liên Hợp Quốc, các bài viết học thuật và phân tích chuyên sâu từ các viện nghiên cứu quốc tế.

• Phương pháp phân tích: Phân tích hệ thống để đặt quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ trong bối cảnh quốc tế và khu vực; tiếp cận lịch sử để làm rõ tiến trình phát triển quan hệ; phân tích chính trị học để đánh giá chính sách đối ngoại và tác động của các bên liên quan; phương pháp phân tích cấp độ để xem xét các yếu tố ảnh hưởng từ cấp độ quốc gia đến khu vực.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2016 - 2021, lựa chọn các sự kiện, chính sách và diễn biến quan trọng đại diện cho xu hướng quan hệ song phương trong thời gian này.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện dựa trên dữ liệu thu thập từ năm 2016 đến 2021, với việc phân tích các sự kiện chính trị, kinh tế và an ninh nổi bật trong giai đoạn này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự biến động trong quan hệ chính trị - ngoại giao: Sau cuộc đảo chính quân sự bất thành năm 2016, quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ chứng kiến nhiều mâu thuẫn, đặc biệt liên quan đến vấn đề lực lượng người Kurd tại Syria. Mỹ ủng hộ lực lượng này trong cuộc chiến chống IS, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ coi đây là mối đe dọa an ninh quốc gia. Tỷ lệ bất đồng này dẫn đến sự rạn nứt trong hợp tác an ninh, với các chỉ số căng thẳng gia tăng đáng kể trong giai đoạn 2016-2018.

2. Hợp tác kinh tế có xu hướng tăng trưởng nhưng chưa cân bằng: Kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 33 tỷ USD năm 2021, tăng trưởng gần 30% mỗi năm trong giai đoạn 2009-2011 và tiếp tục duy trì mức tăng trưởng ổn định. Tuy nhiên, Thổ Nhĩ Kỳ chịu thâm hụt thương mại lớn do cơ cấu xuất nhập khẩu không cân đối, với các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu là dệt may, nguyên liệu sắt thép và dầu thô có giá trị thấp hơn so với hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ.

3. Quan hệ quốc phòng - an ninh có nhiều thách thức: Mỹ là nhà cung cấp vũ khí lớn nhất cho Thổ Nhĩ Kỳ với các hợp đồng trị giá hàng tỷ USD trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, việc Thổ Nhĩ Kỳ mua hệ thống tên lửa S-400 của Nga đã gây ra căng thẳng nghiêm trọng với Mỹ và NATO, dẫn đến việc Mỹ đình chỉ một số chương trình hợp tác quân sự và áp đặt các biện pháp trừng phạt. Tỷ lệ hợp tác quốc phòng giảm khoảng 15% trong giai đoạn 2018-2021.

4. Tác động khu vực và hàm ý đối với Việt Nam: Mối quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ ảnh hưởng trực tiếp đến cục diện chính trị - an ninh tại Trung Đông, đặc biệt trong các điểm nóng như Syria, Iraq và Afghanistan. Việt Nam, với chính sách mở rộng quan hệ tại Trung Đông, cần chú ý đến các biến động này để điều chỉnh chiến lược hợp tác phù hợp, tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các mâu thuẫn trong quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ là sự khác biệt về lợi ích chiến lược, đặc biệt liên quan đến vấn đề người Kurd và sự can dự quân sự tại Syria. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả nghiên cứu cho thấy mối quan hệ này không chỉ chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố nội bộ mà còn bởi sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc tại Trung Đông. Biểu đồ thể hiện sự biến động mức độ hợp tác quốc phòng và thương mại qua các năm sẽ minh họa rõ nét xu hướng này.

Hợp tác kinh tế tuy có tăng trưởng nhưng chưa đạt được sự cân bằng, phản ánh sự phụ thuộc lẫn nhau không đồng đều và các rào cản thương mại. Điều này phù hợp với các báo cáo của IMF và Bộ Thương mại Mỹ. Về mặt quốc phòng, sự kiện mua S-400 của Thổ Nhĩ Kỳ là điểm nhấn làm thay đổi cục diện hợp tác, cho thấy sự phức tạp trong mối quan hệ đồng minh khi lợi ích quốc gia có thể mâu thuẫn.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp cái nhìn toàn diện về mối quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ trong giai đoạn đầy biến động, từ đó rút ra các bài học cho Việt Nam trong việc xây dựng chính sách đối ngoại linh hoạt, đa phương hóa quan hệ và ứng phó hiệu quả với các biến động khu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đối thoại chính trị đa cấp: Khuyến nghị các cơ quan ngoại giao Việt Nam thúc đẩy các kênh đối thoại thường xuyên với Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ nhằm cập nhật thông tin, đánh giá tác động của các biến động chính trị - an ninh tại Trung Đông. Thời gian thực hiện: liên tục trong giai đoạn 2023-2025.

2. Đa dạng hóa hợp tác kinh tế - thương mại: Khuyến khích doanh nghiệp Việt Nam mở rộng đầu tư và thương mại với Thổ Nhĩ Kỳ, tận dụng các hiệp định thương mại tự do và cơ hội từ các dự án cơ sở hạ tầng tại khu vực. Mục tiêu tăng kim ngạch thương mại song phương lên khoảng 1,5 lần trong 5 năm tới.

3. Phát triển năng lực phân tích chiến lược khu vực: Xây dựng các trung tâm nghiên cứu chuyên sâu về Trung Đông tại Việt Nam để theo dõi, phân tích các diễn biến chính trị - an ninh, từ đó hỗ trợ hoạch định chính sách đối ngoại kịp thời và hiệu quả. Thời gian triển khai: 2023-2024.

4. Tăng cường hợp tác đa phương trong khu vực: Việt Nam nên chủ động tham gia các diễn đàn, tổ chức quốc tế liên quan đến Trung Đông để nâng cao vị thế và tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác với Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ. Chủ thể thực hiện: Bộ Ngoại giao, các tổ chức nghiên cứu. Thời gian: 2023-2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách ngoại giao: Luận văn cung cấp phân tích sâu sắc về mối quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ, giúp các nhà hoạch định xây dựng chiến lược đối ngoại phù hợp với bối cảnh khu vực và toàn cầu.

2. Các chuyên gia nghiên cứu quan hệ quốc tế và Trung Đông: Tài liệu là nguồn tham khảo quý giá về các yếu tố tác động, diễn biến và xu hướng trong quan hệ song phương, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và giảng dạy.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư Việt Nam: Hiểu rõ bối cảnh chính trị - kinh tế giúp doanh nghiệp đánh giá rủi ro và cơ hội khi mở rộng hợp tác kinh tế với Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại và đầu tư.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành Quan hệ Quốc tế: Luận văn là tài liệu tham khảo thực tiễn, giúp sinh viên nắm bắt các khía cạnh đa chiều của quan hệ quốc tế hiện đại, từ đó phát triển kỹ năng phân tích và nghiên cứu.

Câu hỏi thường gặp

1. Quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ có ảnh hưởng thế nào đến an ninh khu vực Trung Đông?
   Quan hệ này ảnh hưởng trực tiếp đến các điểm nóng như Syria, Iraq và Afghanistan, đặc biệt qua các chính sách liên quan đến lực lượng người Kurd và cuộc chiến chống IS. Sự hợp tác hay căng thẳng giữa hai nước có thể làm thay đổi cán cân quyền lực và ổn định khu vực.

2. Tại sao Thổ Nhĩ Kỳ mua hệ thống tên lửa S-400 của Nga lại gây căng thẳng với Mỹ?
   Việc này làm Mỹ lo ngại về an ninh công nghệ và sự phụ thuộc vào Nga, dẫn đến việc Mỹ đình chỉ một số chương trình hợp tác quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ và áp đặt các biện pháp trừng phạt, làm giảm mức độ hợp tác quốc phòng giữa hai nước.

3. Mối quan hệ kinh tế giữa Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ có những điểm mạnh và hạn chế gì?
   Kim ngạch thương mại tăng trưởng ổn định nhưng chưa cân bằng, với Thổ Nhĩ Kỳ chịu thâm hụt thương mại do xuất khẩu chủ yếu là các mặt hàng giá trị thấp. Hợp tác đầu tư có tiềm năng nhưng còn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố chính trị.

4. Việt Nam có thể học hỏi gì từ mối quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ?
   Việt Nam có thể rút ra bài học về cách duy trì quan hệ đa phương, cân bằng lợi ích trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược, đồng thời phát triển chính sách đối ngoại linh hoạt, đa dạng hóa đối tác và tăng cường năng lực phân tích chiến lược.

5. Các yếu tố nào đã tác động mạnh nhất đến quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ trong giai đoạn 2016 - 2021?
   Các yếu tố chính gồm cuộc đảo chính quân sự bất thành tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2016, chính sách đối ngoại của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump, vấn đề lực lượng người Kurd tại Syria, và sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc tại Trung Đông.

Kết luận

• Quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016 - 2021 trải qua nhiều biến động phức tạp, chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố nội bộ và quốc tế.
• Mâu thuẫn chủ yếu tập trung vào vấn đề an ninh, đặc biệt liên quan đến lực lượng người Kurd và hợp tác quốc phòng.
• Hợp tác kinh tế có xu hướng tăng trưởng nhưng chưa cân bằng, phản ánh sự phụ thuộc không đồng đều giữa hai bên.
• Mối quan hệ này có tác động sâu rộng đến cục diện chính trị - an ninh Trung Đông và có hàm ý quan trọng đối với chính sách đối ngoại của Việt Nam.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào tăng cường đối thoại, đa dạng hóa hợp tác kinh tế, phát triển năng lực phân tích chiến lược và tham gia tích cực vào các diễn đàn đa phương.

Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách và doanh nghiệp Việt Nam nên tận dụng kết quả nghiên cứu này để xây dựng chiến lược hợp tác hiệu quả với Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời chủ động ứng phó với các biến động khu vực trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những nhân tố tác động đến quan hệ Mỹ - Tho Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016 - 2021 Chương này phân tích các yếu tố tác động đến quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016 -2021. Các yếu tố khách quan bao gồm tình hình thé giới, khu vực và Chính sách của các nước lớn đối với khu vực. Các yếu tố chủ quan bao gồm lịch sử quan hệ giữa hai nước trước năm 2016 và chính sách đối ngoại của mỗi nước đối với khu vực.

Thực trạng quan hệ Mỹ - Tho Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016 - 2021 Chương 2 là nội dung chính của luận văn. Do đó, nội dung tập trung vào phân tích những thành tựu đạt được trong quan hệ giữa hai nước trên các lĩnh vực chính tri, ngoại giao, kinh tẾ, thương mại và quốc phòng- an ninh. Nhận xét về quan hệ Mỹ - Tho Nhĩ Kỳ giai đoạn 2016 - 2021 và hàm ý đối với Việt Nam Chương này đưa ra nhận xét về mối quan hệ giữa 2 nước thông qua việc phân tích các đặc điểm của mối quan hệ này. Trên cơ sở đó, luận văn đưa ra một sô hàm ý đôi với Việt Nam.

NHUNG NHÂN TO TÁC DONG QUAN HỆ MỸ - THO NHI KỲ GIAI DOAN 2016 - 2021 1. Bồi cảnh thế giới và khu vực Bối cảnh thé giới Trong những năm gần đây, tình hình thế giới có nhiều biến động nhanh chóng và phức tạp. Cục diện thế giới theo xu hướng đa cực, đa trung tâm diễn biến nhanh, trong đó các nước lớn, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc, điều chỉnh chính sách theo hướng đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết trong quan hệ quốc tế. Mặc dù hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu hướng chủ đạo trong quan hệ quốc tế nhưng khía cạnh cạnh tranh, kiềm chế lẫn nhau, dẫn đến nguy cơ xung đột luôn hiện hữu ở nhiều khu vực; tạo ra các điểm nóng như tại Syria, Afghanistan, Palestine, Yemen,.

Cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, đa dạng, phức tạp và có quy mô lớn hơn, đe dọa trật tự quan hệ quốc tế, tính hiệu quả của các thé chế đa phương, chi phối đáng ké đến chính sách đối ngoại của các nước. Trong xu thế trên, dé gia tăng ảnh hưởng, kiềm chế và răn đe đối phương, các nước lớn đã đây mạnh quá trình lôi kéo đồng minh, đối tác, tập hợp lực lượng tại các khu vực trọng yếu nhằm tạo lợi thế cạnh tranh, phục vụ ý đồ và tham vọng chính tri của minh, trong đó Thổ Nhĩ Ky là đối tác mà Mỹ không thé bỏ qua tại khu vực. Nhưng bên cạnh đó xu thế đa cực, đa trung tâm đặt các nước tầm trung và nhỏ vào thé thận trọng hơn trong liên kết với các nước lớn. Đây lại là một lực cản cho quan hệ hai nước.

Bi cảnh khu vực Trong bối cảnh đó, tình hình Trung Đông diễn biến phức tạp, bất ôn với nhiều điểm nóng bùng phát, bạo lực leo thang (Afghanistan, Palestine, Yemen, Syria. Cạnh câpng gia tăng. Mỹ, Nga, Trung Quốc day mạnh tập hợp lực lượng, lôi kéo các nước có cùng lợi ích tham gia các liên minh, liên 12 kết để tăng cường can dự đối với khu vực. Các cường quốc khu vực không ngừng gia tăng tiềm lực, đa dạng hoá các đối tác dé gia tăng tinh tự chủ chiến lược trong giải quyết các van đề quốc gia-dân tộc và có xu hướng hành động độc lập, quyết đoán hơn.

Các lực lượng khủng bố, Hồi giáo cực đoan tiếp tục hoạt động tai Syria, Iraq, Afghanistan với thủ đoạn, biện pháp ngày càng tinh vi. Đáng chú ý, sự nổi lên của Taliban ở Afghanistan, Houthi ở Yemen, Hezbollah ở Lebanon khiến tình hình khu vực tiếp tục bất Ổn, nguy cơ thường trực diễn ra xung đột vũ trang. Kinh tế các nước Trung Đông bắt đầu phục hồi nhưng chưa đồng đều và thiếu ổn định. Năm 2021 kinh tế khu vực từng bước phục hồi và đạt mức tăng trưởng đạt mức 4,1% so với mức suy giảm âm 3,2% năm 2020.

Các nước GCC có sự phục hồi mạnh mẽ nhờ tỷ lệ tiêm chủng đạt mức trên 70% dân số và giá dầu tăng mạnh trở lại. Xuất khẩu dầu khí tăng 5,3% năm 2021 tiếp tục là động lực chủ yếu cho tốc độ tăng trưởng kinh tế của khu vực. Ngoài ra, nguồn lực tài chính ổn định và việc đây mạnh triển khai các kế hoạch cải cách kinh tế mạnh mẽ của Ả-rập Xê-út, UAE, Qatar, Israel.g6p phan thúc day tăng trưởng của khu vực [IMF Regional Economic Outlook for the Middle East and Central Asia, 2021]. Dầu mỏ, khí đốt tiếp tục đóng vai trò quan trọng đối với kinh tế khu vực, là động lực chủ yếu thúc đây tăng trưởng, công cụ trong cạnh tranh, thoả hiệp giữa các nước; biến động của giá dầu, khí tác động lớn đến kinh tế thế giới.

Tháng 10 năm 2021, Tổ chức các nước xuất khâu dầu mỏ OPEC+ quyết định duy trì tăng sản lượng ở mức 400.000 thùng/ngày bất chấp sức ép từ Mỹ, Nhật Bản, An Độ và các nước nhập khẩu dầu mỏ yêu cầu nhanh chóng tăng dé kiềm chế giá dầu tăng cao [Today in Energy, 2021]. Trước đó, ngay trong khối OPEC, A-rap Xê-út va UAE cũng bat đồng về tăng sản lượng khi giá dầu liên tục tăng lên các mức cao mới. Việc OPEC+ chỉ duy trì mức tăng sản lượng hạn chê khiên giá dâu tiêp tục tăng lên các mức cao mới đe dọa toc độ 13 phục hồi của kinh tế thế giới, nhất là các nước nhập khẩu dầu mỏ như Trung Quốc, Án Độ, Nhật Bản. Một số nước trong khu vực đã nỗ lực chuyên đối mô hình tăng trưởng theo hướng giảm bớt phụ thuộc vào dau mỏ, day mạnh da dang hoá nền kinh té, day mạnh triển khai kế hoạch cải cách kinh tế, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, đôi mới, sáng tạo vào thực hiện mục tiêu phát triển xanh, bền vững, hướng tới trở thành trung tâm tài chính, thương mại, nơi cung cấp dịch vụ du lịch, khách sạn, nhà hàng và tổ chức các sự kiện của thế giới, khu vực.

Các nước này sử dụng nguồn lực tài chính mạnh tăng cường đầu tư sang các thị trường tiềm năng, cụ thể: Quỹ đầu tư công PIF của Ả-rập Xê-út có tổng tài sản 450 tỷ USD đã mở rộng đầu tư sang chau A, trọng tâm là Trung Quốc thay vì tập trung vào Mỹ, EU; UAE đầu tư 30,7 tỷ USD vào Indonesia, 10 tỷ USD vào Israel. Tuy nhiên, một số nước đang phải đối mặt với khó khăn, Ả-rập Xê-út đầu tư 40 tỷ USD/năm (đến năm 2025) xây dựng cơ sở hạ tầng cho thành phố tương lai NEOM để thu hút đầu tư, tạo công ăn việc làm, cung cấp dịch vu du lịch, giải tri [The Straitstimes, 2021]. Dai dịch Covid-19 đã gây ra cú sốc đối với tình hình kinh tế vĩ mô của khu vực Trung Đông. Gánh nặng tài chính, lo ngại về phân bổ sai nguồn lực và đầu tư nước ngoài nhỏ giọt vào siêu dự án đang tạo áp lực lớn lên lãnh đạo Ả-rập Xê-út về rủi ro trong tăng trưởng dài hạn của kinh tế nước này.

Do tác động của dịch Covid-19, ngành hàng không Qatar, UAE thua lỗ 4-5 tỷ USD trong năm 2021 [Reuters, 2021]. Hệ thống chuỗi nhà hàng, khách sạn, công ty du lịch phải ngừng hoạt động thời gian dài đứng trước nguy cơ phá sản, tạo áp lực đối với kinh tế các nước GCC. Dịch Covid-19 được kiểm soát nhưng tác động nặng né đến hau hết các nước khu vực. Đại dịch Covid-19 đã gây ra cú sốc đối với tình hình kinh tế vĩ mô của khu vực Trung Đông do hệ lụy của cuộc khủng hoảng y tế, các biện pháp phong tỏa làm đứt gay tạm thời các nguồn cung, suy giảm mạnh doanh 14 thu từ dầu mỏ, du lịch.

Các nước Israel, GCC đầy mạnh tốc độ tiêm chủng và triển khai mũi tăng cường dé đạt miễn dich cộng đồng: đồng thời tập trung xử ly tác động của Covid-19, từng bước nới lỏng tiến tới đỡ bỏ phong tỏa, khôi phục các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; sẵn sàng phương án chuẩn bị thích ứng với cục diện mới. Quan hệ chính trị an ninh giữa các nước trong khu vực có xu thế hoà giải và đối thoại. Nhóm 4 nước Ả-rập Xê-út, UAE, Bahrain, Ai Cập và Qatar đi vào hòa giải chấm dứt cuộc khủng hoảng ngoại giao vùng Vịnh kéo dài gần 04 năm. Xu thé bình thường hóa quan hệ giữa Israel với một số nước Ả-rập tiếp tục được thúc đây; các thỏa thuận hợp tác được triển khai mạnh mẽ.

Quan hệ thù địch Ả-rập Xê-út và Iran có bước chuyền đáng chú ý khi hai bên đi vào đàm phán hòa giải, tìm kiếm giải pháp giảm căng thăng. Thổ Nhĩ Kỳ tìm cách cải thiện quan hệ với Ai Cập, UAE, Israel. Thời điểm này, đàm phán hoà giải giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập đã bước sang vòng thứ 2 (bắt đầu từ tháng 05. Hai bên ký thoả thuận phân định biên giới trên biển để giải quyết tranh chấp trên khu vực Đông Dia Trung Hải.

Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ khăng định có những dấu hiệu tích cực trong quan hệ với Ai Cập. Thổ Nhĩ Kỳ dừng chỉ trích Ai Cập trên kênh truyền hình AI Sharq TV ở Istabul. Ai Cập cũng hạn chế các kênh Moataz Mataz và Hisham Abdullah đăng các bài bình luận tiêu cực về Thổ Nhĩ Kỳ. Thổ Nhĩ Kỳ và UAE đã tham van chính trị cấp Thứ trưởng Ngoại giao và có những phát biểu tích cực mong muốn cải thiện quan hệ.

Nhiéu điểm nóng vẫn diễn biến phức tap, chưa được giải quyết. Afghanistan trở thành tâm điểm của cả thế giới sau khi Mỹ bat ngờ rút hết quân khiến chính quyền Ghani nhanh chóng sụp đỗ vào tháng 8 năm 2021. Sự rút đi của Mỹ dé lại khoảng trống quyền lực lớn tại khu vực Trung A, khiến cục diện khu vực phức tạp, tiềm ấn nguy cơ bat ồn. Taliban thắng thế thiết lập chính phủ lâm thời nhưng chưa được cộng đồng quốc tế công 15 nhận.

Vòng xoáy bạo lực, xung đột vẫn tiếp diễn giữa Taliban và các lực lượng chống đối khiến Afghanistan đứng bên bờ vực khủng hoảng kinh tế và nhân đạo tôi tệ nhất thế giới. Đáng chú ý, các nước lớn đang có xu hướng lợi dụng van dé Afghanistan dé tăng cường tập hợp lực lượng, lôi kéo các nhóm nước cùng lợi ích, day mạnh can dự đối với khu vực, phục vụ những toan tính chiến lược riêng. Điều này khiến cấu trúc an ninh khu vực thay đổi và tình hình Trung A diễn biến phức tạp, tiềm ân nguy cơ xung đột giữa các bên liên quan.