Luận án tiến sĩ về quan hệ chính trị và an ninh kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ giai đoạn 1951-1960

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích quan hệ chính trị an ninh kinh tế giữa nhật bản và mỹ từ năm 1951 đến năm 1960, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Tác giả: Hoàng Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Ngọc Tân
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Quan Hệ Chính Trị - An Ninh, Kinh Tế Giữa Nhật Bản Và Mỹ Từ Năm 1951 Đến Năm 1960
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Các công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ
• 1.3. Các công trình nghiên cứu quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản - Mỹ
• 1.4. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.5. Những công trình đề cập đến chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ
• 1.6. Những công trình đề cập đến quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ
• 1.7. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 1.7.1. Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu
• 1.7.2. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960
• 2.1. Tình hình quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương
• 2.2. Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực và cuộc Chiến tranh lạnh
• 2.3. Sự phát triển của Liên Xô, hệ thống XHCN và phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới
• 2.4. Sự ra đời và phát triển của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
• 2.5. Chiến tranh Triều Tiên và Chiến tranh Việt Nam
• 2.6. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ trước năm 1951
• 2.6.1. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ trước năm 1945
• 2.6.2. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ từ năm 1945 đến năm 1951
• 2.7. Tình hình Nhật Bản và chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với Mỹ (1951 - 1960)
• 2.7.1. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của Nhật Bản (1951 - 1960)
• 2.7.2. Chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với Mỹ (1951 - 1960)
• 2.8. Tình hình Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản (1951 - 1960)
• 2.8.1. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Mỹ (1951 - 1960)
• 2.8.2. Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản (1951 - 1960)
• 2.9. Vai trò của các nhà lãnh đạo Nhật Bản và Mỹ
• 2.9.1. Thủ tướng Nhật Bản Yoshida Shigeru và Kishi Nobusuke
• 2.9.2. Tổng thống Mỹ Harry Truman và Dwight David Eisenhower
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960
• 3.1. Quan hệ chính trị - an ninh
• 3.2. Tiến trình phát triển của quan hệ chính trị - an ninh Nhật Bản - Mỹ (1951 - 1960)
• 3.3. Quan hệ chính trị - an ninh Nhật Bản - Mỹ trong các vấn đề cụ thể (1951 - 1960)
• 3.4. Quan hệ kinh tế
• 3.5. Tiến trình phát triển của quan hệ kinh tế Nhật Bản - Mỹ trong những năm 1951 - 1960
• 3.6. Các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960
• 4.1. Kết quả và hạn chế của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960
• 4.2. Tác động của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ giai đoạn 1951 - 1960
• 4.2.1. Đối với Nhật Bản
• 4.2.2. Đối với Mỹ
• 4.2.3. Đối với khu vực và quốc tế
• 4.3. Đặc điểm của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tình hình quốc tế và khu vực châu Á Thái Bình Dương

Giai đoạn 1951-1960 chứng kiến sự hình thành của quan hệ quốc tế trong bối cảnh Chiến tranh lạnh. Sự đối đầu giữa hai cực Mỹ và Liên Xô đã tạo ra một môi trường chính trị phức tạp. Nhật Bản, sau khi ký kết Hiệp ước Hoà bình San Francisco và Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ, đã trở thành một đồng minh quan trọng của Mỹ tại châu Á. Tình hình chính trị tại khu vực này bị chi phối bởi sự phát triển của Liên Xô và các phong trào giải phóng dân tộc. Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953) đã làm tăng cường sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Nhật Bản, đồng thời củng cố an ninh khu vực. Sự phát triển này không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ ngoại giao giữa Nhật Bản và Mỹ mà còn định hình lại chiến lược an ninh của cả hai nước trong bối cảnh toàn cầu.

1.1. Sự hình thành trật tự thế giới hai cực

Trật tự thế giới hai cực được hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã tạo ra những thay đổi lớn trong quan hệ chính trị giữa các quốc gia. Nhật Bản, với tư cách là một nước bại trận, đã phải tìm kiếm sự hỗ trợ từ Mỹ để phục hồi kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế. Chiến lược an ninh của Mỹ tại châu Á không chỉ nhằm bảo vệ lợi ích của mình mà còn để ngăn chặn sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản. Điều này đã dẫn đến việc ký kết các hiệp ước an ninh, trong đó có Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ, đánh dấu một bước ngoặt trong quan hệ chính trị giữa hai nước.

II. Quan hệ chính trị an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ

Quan hệ chính trị - an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn 1951-1960 được đặc trưng bởi sự hợp tác chặt chẽ. Hợp tác Nhật Bản - Mỹ không chỉ dừng lại ở lĩnh vực quân sự mà còn mở rộng sang các lĩnh vực khác như kinh tế và văn hóa. Tình hình chính trị tại Nhật Bản cũng có sự thay đổi lớn với sự xuất hiện của các nhà lãnh đạo như Thủ tướng Yoshida Shigeru, người đã đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố quan hệ ngoại giao với Mỹ. Sự hỗ trợ quân sự từ Mỹ đã giúp Nhật Bản xây dựng lại lực lượng vũ trang và đảm bảo an ninh khu vực. Tuy nhiên, mối quan hệ này cũng gặp phải những thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh lạnh và sự gia tăng ảnh hưởng của các nước cộng sản trong khu vực.

2.1. Tiến trình phát triển của quan hệ chính trị an ninh

Tiến trình phát triển của quan hệ chính trị - an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ được thể hiện qua các hiệp ước và thỏa thuận hợp tác. Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ không chỉ là một văn bản pháp lý mà còn là biểu tượng cho sự cam kết của hai nước trong việc bảo vệ lẫn nhau. Sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Nhật Bản đã tạo ra một môi trường an ninh ổn định, giúp Nhật Bản tập trung vào phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Mỹ cũng đặt ra nhiều câu hỏi về chủ quyền và độc lập của Nhật Bản trong chính sách đối ngoại.

III. Quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ

Trong giai đoạn 1951-1960, quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ phát triển mạnh mẽ. Mỹ đã trở thành một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản, cung cấp nguồn vốn và công nghệ cần thiết cho sự phục hồi kinh tế của Nhật Bản sau chiến tranh. Tác động kinh tế từ Chiến tranh Triều Tiên cũng đã thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế Nhật Bản, khi Mỹ tăng cường nhập khẩu hàng hóa từ Nhật Bản để phục vụ cho chiến tranh. Sự hợp tác này không chỉ mang lại lợi ích cho Nhật Bản mà còn giúp Mỹ củng cố vị thế của mình tại châu Á.

3.1. Các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế

Các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ bao gồm thương mại, đầu tư và hợp tác công nghệ. Nhật Bản đã xuất khẩu nhiều sản phẩm sang Mỹ, từ hàng tiêu dùng đến công nghiệp. Sự gia tăng xuất khẩu này không chỉ giúp Nhật Bản phục hồi kinh tế mà còn tạo ra hàng triệu việc làm cho người dân. Đồng thời, Mỹ cũng đầu tư vào Nhật Bản, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ cao và sản xuất. Hợp tác kinh tế này đã tạo ra một mối quan hệ tương hỗ, giúp cả hai nước cùng phát triển trong bối cảnh kinh tế toàn cầu.

IV. Nhận xét về quan hệ chính trị an ninh kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ

Nhìn chung, quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn 1951-1960 đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Sự hợp tác chặt chẽ giữa hai nước không chỉ giúp Nhật Bản phục hồi sau chiến tranh mà còn củng cố vị thế của Mỹ tại châu Á. Tuy nhiên, mối quan hệ này cũng không thiếu những thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh lạnh và sự gia tăng ảnh hưởng của các nước cộng sản. Việc đánh giá kết quả và hạn chế của mối quan hệ này sẽ giúp hiểu rõ hơn về tác động kinh tế và an ninh khu vực trong bối cảnh quốc tế phức tạp.

4.1. Kết quả và hạn chế của quan hệ

Kết quả của quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn này là sự hình thành một liên minh vững chắc, giúp cả hai nước đối phó với những thách thức từ bên ngoài. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Mỹ cũng đặt ra nhiều câu hỏi về chủ quyền và độc lập của Nhật Bản. Những hạn chế này cần được xem xét để có cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa hai nước trong bối cảnh quan hệ quốc tế hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ từ năm 1951 đến năm 1960" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Hoàng Thị Mai Hương, thuộc chuyên ngành Lịch sử Thế giới (mã số: 9229011) tại Trường Đại học Vinh (năm 2023), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phạm Ngọc Tân và PGS.TS Văn Ngọc Thành.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quan hệ Nhật Bản - Mỹ có lịch sử lâu dài, chuyển biến qua nhiều giai đoạn từ đối đầu sang quan hệ đồng minh sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Mốc ngày 8/9/1951 với việc ký kết Hiệp ước Hòa bình San Francisco và Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ đã chấm dứt tình trạng chiếm đóng, mở ra trang mới trong lịch sử ngoại giao hai nước. Đến ngày 19/1/1960, Hiệp ước hợp tác và an ninh tương hỗ Nhật - Mỹ tiếp tục được ký kết, củng cố nền tảng quan hệ đồng minh song phương. Giai đoạn 1951 - 1960 giữ vị trí then chốt, phản ánh sự tác động của Chiến tranh Lạnh và toan tính chiến lược của mỗi quốc gia. Mặc dù mối quan hệ này được triển khai trên nhiều mặt, chính trị - an ninh và kinh tế là hai lĩnh vực chi phối cốt lõi. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là tại Việt Nam chưa có công trình chuyên khảo nào phục dựng một cách toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về quan hệ song phương trên cả hai trục chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong khung thời gian 1951 - 1960.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là phục dựng quan hệ giữa Nhật Bản và Mỹ trên lĩnh vực chính trị - an ninh và kinh tế giai đoạn 1951 - 1960; đánh giá kết quả đạt được, hạn chế và tác động của mối quan hệ này đối với từng nước, khu vực và quốc tế; đồng thời rút ra các đặc điểm của mối quan hệ song phương.

Nhiệm vụ nghiên cứu được đánh số cụ thể gồm ba nhiệm vụ:

• Thứ nhất, phân tích những nhân tố tác động đến quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960.
• Thứ hai, phân tích tiến trình và những nội dung chủ yếu trong quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960.
• Thứ ba, đánh giá, nhận xét về quan hệ chính trị - an ninh và quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn 1951 - 1960; làm rõ kết quả đạt được, hạn chế, tác động đối với từng nước, khu vực, quốc tế và các đặc điểm của mối quan hệ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ từ năm 1951 đến năm 1960.
• Phạm vi thời gian: Từ ngày 8/9/1951 (thời điểm ký Hiệp ước Hòa bình San Francisco và Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ) đến ngày 19/1/1960 (thời điểm ký Hiệp ước hợp tác và an ninh tương hỗ Nhật - Mỹ). Luận án cũng khảo sát khái quát giai đoạn trước năm 1951 và liên hệ giai đoạn sau để đảm bảo tính liên tục lịch sử.
• Phạm vi không gian: Không gian nghiên cứu chính là Nhật Bản và Mỹ, có mở rộng tham chiếu đến khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào quan hệ song phương trên hai lĩnh vực trọng tâm là chính trị - an ninh (hình thành và triển khai liên minh) và kinh tế (chủ yếu là thương mại và đầu tư). Các diễn đàn đa phương chỉ được đề cập dưới góc độ bổ trợ, tham chiếu.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã phân loại và tổng thuật hệ thống tài liệu nghiên cứu phong phú từ nước ngoài và trong nước:

1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

• Về chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ:
  • Nghiên cứu đối ngoại Nhật Bản: Irie Akira với Ngoại giao Nhật Bản: Sự lựa chọn của Nhật Bản trong thời đại toàn cầu hoá (2012) và Ngoại giao Nhật Bản (từ Minh trị Duy tân đến hiện đại) (2013); Tadao Umesao với Lịch sử nhìn từ quan điểm sinh thái học: Văn minh Nhật Bản trong bối cảnh thế giới (1964/2007); Peter Calvocoressi với Chính trị thế giới sau năm 1945 (2007); Shigeru Yoshida với Japan's Decisive Century 1867-1967 (1967); Cooney với Japan's Foreign Policy Since 1945 (2015); Glenn D. Hook, Julie Gilson, Christopher W. Hughes, Hugo Dobson với Japan's International Relations: Politics, economics and security (2009); Takashi Inoguchi với Japan’s International Relations (2012); Thomas U. Mochizuki và Jitsuo Tsuchiyama với Japan in International Politics: The Foreign Policies of an Adaptive State (2007); Inoguchi Takashi và Purnendra Jain với Japanese Foreign Policy Today (2000); Makoto Iokibe với The Diplomatic History of Postwar Japan (2011); Brendan M. Howe và Joel R. Campbell (2013); Yoneyuki Sugita với bài viết về Học thuyết Yoshida; Wrenn Yennie Lindgren (2021); cùng các công trình lịch sử kinh tế của Yoshihara K. (1991), Viện Nghiên cứu Đại học Chuo (1992), Nakamura Takafusa (1998).
  • Nghiên cứu đối ngoại Mỹ: Bruce W. Jentleson với Chính sách đối ngoại Hoa Kỳ: động cơ của sự lựa chọn trong thế kỷ XXI (2004); Thomas J. McCormick với Nước Mỹ nửa thế kỷ - Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong và sau Chiến tranh lạnh (2004); Alan P. Dobson và Steve Marsh với US Foreign Policy since 1945 (2007); Michael Cox và Doug Stokes với US Foreign Policy (2018); Joyce P. Kaufman với A Concise History of U.S. Foreign Policy (2017); Glenn P. Hastedt với American Foreign Policy: Past, Present, and Future (2018); Michael Schaller với The American Occupation of Japan - The Origins of the Cold War in Asia (1985); Eric Foner (2003); Howard Cincotta (2000).
• Về quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản - Mỹ:
  • Các công trình chuyên khảo: John Swenson-Wright với Unequal Allies? United States Security and Alliance Policy Toward Japan, 1945 - 1960 (2005); Aaron Forsberg với America and the Japanese Miracle: The Cold War Context of Japan's Postwar Economic Revival, 1950 - 1960 (2000); Kent E. Calder với Pacific Alliance Reviving U.S. - Japan Relations in a Changing World (2002); Michael Schaller với Altered States: The United States and Japan Since the Occupation (1997); Robert Murphy với Diplomat among Warriors (1964); Akira Iriye và Robert A. Wampler (đồng chủ biên) với Partnership: The United States and Japan, 1951 - 2001 (2001); Melvyn P. Leffler và Odd Arne Westad (2010); Sarah Kovner (2016); Michael Beckley, Yusaku Horiuchi và Jennifer M. Miller (2018).
  • Các luận án, luận văn quốc tế: Jennifer M. Miller với Building a New Kind of Alliance: The United States, Japan, and the Cold War, 1950 - 1961 (PhD thesis); Kim Nam Gyun với US - Japan Relations during the Korean War (1995); Tae Youl Paek với U.S. - Japan Influence Relations, 1945 - 1990 (1986); Alexandra E. Smith (1999).

2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

• Về chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ:
  • Nhóm nghiên cứu lịch sử và đối ngoại Nhật Bản: Nguyễn Anh Thái (chủ biên, 2006); Ngô Xuân Bình (chủ biên, 2000); Lê Văn Sang và Lưu Ngọc Trịnh (1991); Lê Văn Sang (1988); Lưu Ngọc Trịnh (1998); Nguyễn Thanh Hiền (2002); Phan Ngọc Liên (chủ biên, 1995); Nguyễn Quốc Hùng (chủ biên, 2007); Trần Văn Thọ (2022); Vĩnh Sính (1991); Lê Văn Quang (1997); các bài báo của Nguyễn Văn Kim (2004), Nguyễn Văn Tận (2000), Trần Anh Phương (2005), Trương Việt Hà (2015), Lê Thị Bình (2015).
  • Nhóm nghiên cứu đối ngoại Mỹ: Nguyễn Thái Yên Hương (chủ biên, 2018); Trần Thiện Thanh với luận án tiến sĩ Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản trong nửa đầu thế kỷ XX (2008); Nguyễn Thị Nga (2004).
• Về quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ:
  • Sách và giáo trình: Lê Văn Quang (1993); Trần Nam Tiến (chủ biên, 2008); Trần Văn Đào và Phan Doãn Nam (2001); Nguyễn Xuân Sơn (1997); Nguyễn Quốc Hùng (1999, 2000).
  • Bài báo tạp chí: Trần Quang Minh (2002); Hoàng Xuân Hòa (2002); Nguyễn Tuấn Minh (2009); Nguyễn Văn Du và Ngô Chí Nguyện (2020).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Từ việc tổng thuật tình hình nghiên cứu, tác giả chỉ ra các điểm hạn chế của các công trình đi trước mà luận án tập trung giải quyết:

1. Phần lớn các công trình trước đây tiếp cận khung thời gian rộng (toàn bộ Chiến tranh Lạnh hoặc hậu Chiến tranh Lạnh), giai đoạn 1951 - 1960 chỉ được đề cập khái quát hoặc lồng ghép ngắn gọn.
2. Các công trình hiện có thường tách rời quan hệ chính trị - an ninh hoặc quan hệ kinh tế, chưa có nghiên cứu kết hợp đồng thời cả hai trụ cột này trong một chỉnh thể quan hệ song phương thống nhất từ năm 1951 đến năm 1960.
3. Các nhân tố tác động chưa được phân tích đầy đủ và đa tầng theo các cấp độ: quốc tế, khu vực, quốc gia và vai trò của các cá nhân lãnh đạo.
4. Nguồn tư liệu chuyên khảo tại Việt Nam về giai đoạn này còn hạn chế, cần được bổ sung và hệ thống hóa từ các nguồn văn kiện ngoại giao và công trình quốc tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

• Cơ sở lý luận: Luận án vận dụng và quán triệt quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh; cùng các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nghiên cứu lịch sử và quan hệ quốc tế.
• Khung phân tích nhân tố: Tiếp cận nghiên cứu đa cấp độ gồm: cấp độ quốc tế/toàn cầu (Trật tự hai cực Yalta, Chiến tranh Lạnh), cấp độ khu vực (Đông Á, biến động tại Triều Tiên, Trung Quốc, Việt Nam), cấp độ quốc gia (tình hình nội trị, chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ) và cấp độ cá nhân (vai trò của các nhà lãnh đạo: Yoshida Shigeru, Kishi Nobusuke, Harry Truman, Dwight D. Eisenhower).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp chủ đạo: Phương pháp lịch sử (tái hiện tiến trình quan hệ song phương theo trình tự thời gian khách quan) và phương pháp logic (phân tích bản chất, quy luật vận động, mối liên hệ nhân quả và rút ra nhận xét, đánh giá).
• Phương pháp quan hệ quốc tế: Tổng hợp, so sánh, phân tích giải thích, phân tích nội dung, phân tích sự kiện lịch sử đặt trong bối cảnh quốc tế.
• Phương pháp kinh tế: Thống kê, phân tích định tính, định lượng, diễn dịch, quy nạp, lập bảng so sánh và biểu đồ nhằm làm rõ các chỉ số về thương mại, viện trợ, đầu tư, chi tiêu quân sự.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Tài liệu gốc: Các văn bản hiệp ước, hiệp định, thỏa thuận hợp tác và tuyên bố chung giữa Nhật Bản và Mỹ; báo cáo thống kê chính thức của Bộ Ngoại giao Nhật Bản và Bộ Ngoại giao Mỹ; các bài phát biểu, diễn văn ngoại giao của lãnh đạo hai nước.
• Tài liệu tham khảo: Các sách chuyên khảo, công trình nghiên cứu bằng tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Nhật; luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ trong và ngoài nước; bài báo trên các tạp chí khoa học chuyên ngành lịch sử, kinh tế, quan hệ quốc tế; kỷ yếu hội thảo và dữ liệu từ website chính thức của các cơ quan chính phủ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu gồm phần Mở đầu, 4 chương nội dung chính, phần Kết luận, Danh mục các công trình của tác giả và Danh mục tài liệu tham khảo.

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này điểm luận chi tiết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo hai nhóm: chính sách đối ngoại của từng nước và quan hệ song phương chính trị - an ninh, kinh tế. Tác giả đánh giá tổng quát các thành tựu nghiên cứu đã đạt được, xác định rõ những khoảng trống về mặt khoa học cần giải quyết, từ đó xác lập tính cấp thiết, mục tiêu và hướng tiếp cận độc lập của luận án.

Chương 2. Những nhân tố tác động đến quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ từ năm 1951 đến năm 1960

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống các nhân tố khách quan và chủ quan định hình mối quan hệ Nhật - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960:

1. Tình hình quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương

• Trật tự hai cực và Chiến tranh Lạnh: Sự đối đầu giữa hai phe do Liên Xô và Mỹ đứng đầu chi phối sâu sắc chính sách đối ngoại. Phong trào giải phóng dân tộc và hệ thống xã hội chủ nghĩa mở rộng.
• Sự ra đời của nước CHND Trung Hoa (1/10/1949): Thất bại của lực lượng Tưởng Giới Thạch làm sụp đổ toan tính của Mỹ trong việc dùng Trung Quốc làm thành trì ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản ở châu Á. Dưới chính sách "Nhất biên đảo" của Trung Quốc, Mỹ chuyển hướng chiến lược, coi Nhật Bản là "pháo đài" thay thế để kiềm chế Liên Xô và Trung Quốc.
• Chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953): Nhật Bản trở thành hậu cứ quân sự, bảo dưỡng kỹ thuật và tiếp vận hậu cần trực tiếp cho quân đội Mỹ. Cuộc chiến mang lại "thu nhập đặc biệt" từ các đơn đặt hàng quân sự của Mỹ (năm 1950 đạt 229,995 triệu USD; năm 1952 tăng lên 305,543 triệu USD), tạo động lực hồi sinh kinh tế Nhật Bản.
• Chiến tranh Việt Nam: Mỹ can thiệp ngày càng sâu sau năm 1954 để ngăn chặn ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản tại Đông Nam Á. Mỹ viện trợ cho chính quyền Ngô Đình Diệm 1 tỷ USD giai đoạn 1955 - 1961, triển khai 800 chuyến tàu chở vũ khí (1955 - 1960). Nhật Bản thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với chính quyền Sài Gòn vào năm 1955, đóng vai trò nhà thầu cung cấp hàng hóa hậu cần cho Mỹ; kim ngạch xuất khẩu của Nhật Bản sang Nam Việt Nam năm 1956 đạt 53,253 triệu USD và năm 1960 đạt 61,450 triệu USD.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                    BỐI CẢNH VÀ NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG (1951 - 1960)                 |
|                                                                               |
|  [Quốc tế & Khu vực]                                                         |
|  - Trật tự hai cực Yalta / Chiến tranh Lạnh đối đầu Xô - Mỹ                   |
|  - Sự ra đời của CHND Trung Hoa (1949) -> Mỹ chuyển trục chiến lược           |
|  - Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953) & Chiến tranh Việt Nam (sau 1954)       |
|                                                                               |
|  [Quan hệ lịch sử & Chiếm đóng]                                              |
|  - Giai đoạn SCAP (1945-1951): Giải giáp quân phiệt, Hiến pháp 1946 (Điều 9)  |
|  - Cải cách kinh tế: Giải tán Zaibatsu, Cải cách ruộng đất, Kế hoạch Dodge    |
|                                                                               |
|  [Chính sách & Lãnh đạo]                                                      |
|  - Nhật Bản: Học thuyết Yoshida (ưu tiên kinh tế, dựa vào bảo hộ an ninh Mỹ)  |
|  - Mỹ: Chiến lược ngăn chặn, hỗ trợ kinh tế và tích hợp Nhật vào khối tự do   |
|  - Lãnh đạo: Yoshida Shigeru, Kishi Nobusuke / Harry Truman, D. Eisenhower    |
+-------------------------------------------------------------------------------+

2. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ trước năm 1951

• Giai đoạn trước năm 1945: Khái quát từ sự kiện Đô đốc Perry chỉ huy 4 tàu chiến ép ký Hiệp ước Kanagawa (1854) buộc Mạc Phủ mở cửa biển Shimoda và Hakodate; quan hệ hợp tác thời Minh Trị; mâu thuẫn quyền lợi tại Trung Quốc và Thái Bình Dương dẫn đến Hiệp ước Washington (1922) quy định tỷ suất hải quân 5:5:3; sự kiện Mãn Châu (1931); đỉnh điểm là cuộc tập kích Trân Châu Cảng (7/12/1941) và việc Mỹ ném hai quả bom nguyên tử xuống Hiroshima, Nagasaki (8/1945).
• Giai đoạn chiếm đóng (1945 - 1951):
  • Giai đoạn đầu (1945 - 1947), Bộ Chỉ huy Tối cao các Lực lượng Đồng minh (SCAP) do Tướng Douglas MacArthur đứng đầu thực hiện "phi quân sự hóa" và "dân chủ hóa": giải ngũ khoảng 7 triệu binh lính Nhật; ban hành Hiến pháp 1946 với Điều 9 từ bỏ chiến tranh; giải tán 47 tập đoàn Daibatsu (thu giữ 233 triệu cổ phần, chia tách Mitsui và Mitsubishi thành 240 công ty); ban hành các luật lao động (1945, 1946, 1947); tiến hành cải cách ruộng đất qua 2 đợt trong năm 1946.
  • Giai đoạn từ 1947 đến 1951: Trước biến động tại Trung Quốc và Chiến tranh Lạnh, Mỹ chuyển sang chính sách phục hồi kinh tế Nhật Bản. Mỹ viện trợ hơn 2 tỷ USD (1947 - 1951), giảm mức bồi thường chiến tranh xuống còn 1/4 (tháng 3/1947), cử Joseph M. Dodge triển khai Kế hoạch Dodge (cân bằng ngân sách, ngừng tín dụng bù lỗ lạm phát, cắt trợ cấp) và ấn định tỷ giá cố định 360 Yên = 1 USD vào ngày 25/4/1949.

Bảng tổng hợp: Một số chỉ số và dữ liệu lịch sử trong quan hệ Nhật - Mỹ giai đoạn chuẩn bị và đầu thập niên 1950

Nội dung / Chỉ số sự kiện	Thời điểm / Giai đoạn	Số liệu / Nội dung văn bản ghi nhận
Giải ngũ lực lượng quân đội Nhật Bản	Sau 16/9/1945	Khoảng 7 triệu binh lính được giải ngũ
Giải tán các tập đoàn tài phiệt (Daibatsu)	1947	47 tổ chức bị giải tán; 233 triệu cổ phần bị thu giữ; Mitsui & Mitsubishi tách thành 240 công ty
Tỷ giá hối đoái ấn định theo Kế hoạch Dodge	25/4/1949	360 Yên = 1 USD
Viện trợ kinh tế của Mỹ vào Nhật Bản	1947 - 1949	Tăng từ 304 triệu USD (1947) lên 539 triệu USD (1949); tổng giai đoạn 1947-1951 đạt hơn 2 tỷ USD
Đơn đặt hàng quân sự của Mỹ cho Nhật (Chiến tranh Triều Tiên)	1950, 1952	Năm 1950: 229,995 triệu USD; Năm 1952: 305,543 triệu USD
Xuất khẩu của Nhật sang Nam Việt Nam	1956, 1960	Năm 1956: 53,253 triệu USD; Năm 1960: 61,450 triệu USD
Viện trợ quân sự của Mỹ cho chính quyền Ngô Đình Diệm	1955 - 1961	1 tỷ USD (với 800 chuyến tàu chở phương tiện vũ khí trong các năm 1955 - 1960)

3. Tình hình nội tại, chính sách đối ngoại và vai trò lãnh đạo

• Nhật Bản: Phục hồi sau chiến tranh, xây dựng thể chế chính trị ổn định; triển khai chính sách đối ngoại theo "Học thuyết Yoshida" (tập trung phát triển kinh tế, hạn chế chi phí quân sự, dựa vào chiếc ô an ninh của Mỹ).
• Mỹ: Đẩy mạnh chiến lược toàn cầu ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản; viện trợ và bảo trợ cho Nhật Bản gia nhập các định chế kinh tế phương Tây.
• Vai trò cá nhân: Thủ tướng Yoshida Shigeru (kiến trúc sư đường lối phục hồi kinh tế - ngoại giao hòa bình), Thủ tướng Kishi Nobusuke (chủ trương sửa đổi Hiệp ước An ninh theo hướng bình đẳng hơn); Tổng thống Harry Truman và Dwight D. Eisenhower (hoạch định và duy trì cam kết an ninh, hỗ trợ kinh tế cho Nhật Bản).

Chương 3. Thực trạng quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ từ năm 1951 đến năm 1960

Chương 3 tái hiện toàn diện tiến trình phát triển và các lĩnh vực hợp tác cụ thể:

1. Quan hệ chính trị - an ninh

• Tiến trình phát triển (1951 - 1960): Ký kết Hiệp ước Hòa bình San Francisco và Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ ngày 8/9/1951 (chính thức có hiệu lực từ tháng 4/1952). Giai đoạn 1951 - 1954 tập trung vào việc thực thi quy chế đóng quân của Mỹ và vấn đề tái vũ trang từng bước của Nhật Bản (thành lập Đội Cảnh sát Dự bị, sau phát triển thành Lực lượng Phòng vệ). Giai đoạn 1955 - 1960 là quá trình đàm phán sửa đổi hiệp ước an ninh, đỉnh điểm là việc ký Hiệp ước hợp tác và an ninh tương hỗ ngày 19/1/1960.
• Các vấn đề cụ thể: Quy chế căn cứ quân sự Mỹ tại Nhật Bản (các phong trào biểu tình phản đối của dân chúng Nhật Bản liên quan đến đất đai và an ninh); sự tham gia của Nhật Bản vào Chương trình Hỗ trợ Quân sự (MAP) của Mỹ; sự phối hợp lập trường ngoại giao trong vấn đề Trung Quốc (áp lực của Mỹ buộc Nhật ký hòa ước với Đài Loan thay vì CHND Trung Hoa) và việc đưa Nhật Bản gia nhập Liên hợp quốc (1956).

2. Quan hệ kinh tế

• Tiến trình phát triển: Từng bước chuyển từ thế phụ thuộc hoàn toàn vào viện trợ của Mỹ sang quan hệ thương mại và đầu tư song phương bình đẳng hơn.
• Các lĩnh vực kinh tế chủ yếu:
  • Viện trợ và cho vay: Các chương trình hỗ trợ tài chính, công nghệ và tín dụng của Mỹ cho quá trình tái thiết công nghiệp Nhật Bản.
  • Quan hệ thương mại: Sự gia tăng nhanh chóng của kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai nước. Mỹ trở thành thị trường xuất khẩu lớn nhất của hàng hóa Nhật Bản (dệt may, sắt thép, hàng tiêu dùng), đồng thời cung cấp nguyên liệu thô và công nghệ cho Nhật Bản.
  • Đầu tư trực tiếp và chuyển giao công nghệ: Dòng vốn đầu tư của Mỹ vào các ngành công nghiệp chế tạo, hóa chất của Nhật Bản; nhập khẩu công nghệ hiện đại từ Mỹ đóng vai trò đòn bẩy cho năng suất lao động Nhật Bản.
  • Hỗ trợ hội nhập đa phương: Mỹ bảo trợ để Nhật Bản gia nhập Hiệp ước chung về thuế quan và thương mại (GATT), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB).

Chương 4. Nhận xét về quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ từ năm 1951 đến năm 1960

Chương 4 đúc kết các đánh giá khoa học về mối quan hệ:

1. Kết quả và hạn chế

• Kết quả: Nhật Bản bảo đảm được môi trường an ninh ổn định mà không phải chi phí quá nhiều cho quân sự, tập trung nguồn lực phát triển kinh tế thần kỳ; Mỹ thiết lập được hệ thống căn cứ quân sự tiền tiêu vững chắc tại Đông Á. Quan hệ kinh tế tạo nền móng vững chắc cho sự hội nhập của Nhật Bản vào nền kinh tế tư bản chủ nghĩa toàn cầu.
• Hạn chế: Tồn tại tính chất bất bình đẳng trong Hiệp ước An ninh năm 1951; sự hiện diện của căn cứ quân sự Mỹ gây xung đột xã hội nội bộ tại Nhật Bản; Nhật Bản bị hạn chế quyền tự chủ đối ngoại (đặc biệt trong quan hệ với Trung Quốc và Liên Xô); những mầm mống cọ xát thương mại bắt đầu xuất hiện vào cuối thập niên 1950.

2. Tác động của mối quan hệ

• Đối với Nhật Bản: Chấm dứt tình trạng chiếm đóng, khôi phục chủ quyền quốc gia, tạo điều kiện thuận lợi cho sự tăng trưởng kinh tế nhảy vọt trong giai đoạn 1955 - 1973.
• Đối với Mỹ: Hiện thực hóa chiến lược ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản tại châu Á - Thái Bình Dương, duy trì sự hiện diện quân sự trực tiếp ở sườn Đông Á.
• Đối với khu vực và quốc tế: Củng cố cấu trúc trật tự hai cực tại châu Á; tác động trực tiếp đến cục diện an ninh Đông Bắc Á và Đông Nam Á.

3. Đặc điểm của mối quan hệ giai đoạn 1951 - 1960

• Mối quan hệ đồng minh vừa liên kết chặt chẽ vừa tiềm ẩn mâu thuẫn, chuyển dịch dần từ trạng thái phụ thuộc - bất bình đẳng sang quan hệ đối tác tương hỗ có tính toán lợi ích quốc gia của mỗi bên.
• Quan hệ an ninh đóng vai trò bảo bọc, dẫn dắt; quan hệ kinh tế đóng vai trò động lực thúc đẩy và tạo nền tảng vật chất bền vững cho liên minh chính trị.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

• Là công trình đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong trọn vẹn giai đoạn 1951 - 1960.
• Phân tích làm rõ bản chất của mối quan hệ đồng minh song phương thông qua khung tiếp cận đa tầng (quốc tế, khu vực, quốc gia và cá nhân lãnh đạo), lý giải nguyên nhân dẫn đến sự phục hồi của Nhật Bản và cơ chế triển khai chiến lược toàn cầu của Mỹ tại châu Á.
• Hệ thống hóa, cung cấp nguồn tư liệu lịch sử mới, chính xác từ các hiệp ước, văn kiện ngoại giao và dữ liệu thống kê kinh tế song phương.

Ý nghĩa thực tiễn

• Đóng vai trò là tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập các chuyên đề về Lịch sử Nhật Bản, Lịch sử nước Mỹ, Lịch sử Quan hệ quốc tế hiện đại và Lịch sử Chiến tranh Lạnh tại các trường đại học và viện nghiên cứu.
• Cung cấp luận cứ lịch sử hỗ trợ việc tham chiếu, phân tích chính sách đối ngoại đương đại trong mối quan hệ giữa các nước lớn và các liên minh quốc tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi: Luận án giới hạn nghiên cứu trong quan hệ song phương giữa Nhật Bản và Mỹ trên hai lĩnh vực chính trị - an ninh và kinh tế từ năm 1951 đến năm 1960; không đi sâu khảo sát các diễn đàn hợp tác đa phương hoặc các lĩnh vực khác như văn hóa, giáo dục và khoa học - kỹ thuật thuần túy ngoài mục đích tham chiếu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu quan hệ song phương Nhật - Mỹ trong các giai đoạn tiếp theo (như giai đoạn 1960 - 1973 hoặc thời kỳ sau Chiến tranh Lạnh); khảo sát sâu hơn sự tương tác giữa liên minh an ninh Nhật - Mỹ với các cấu trúc an ninh đa phương tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Lịch sử Quan hệ Quốc tế, Nhật Bản học, Hoa Kỳ học: Tham khảo khung phân tích lịch sử ngoại giao, phương pháp kết hợp phân tích chính trị - an ninh với dữ liệu kinh tế, cùng hệ thống thư mục phong phú trong và ngoài nước.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu lịch sử: Sử dụng làm tài liệu phục vụ biên soạn bài giảng, giáo trình lịch sử thế giới hiện đại, lịch sử quan hệ quốc tế thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
• Chuyên gia hoạch định và phân tích chính sách đối ngoại: Tham khảo kinh nghiệm lịch sử của Nhật Bản trong việc cân bằng giữa lợi ích an ninh quốc gia, phát triển kinh tế độc lập và duy trì quan hệ đồng minh chiến lược với siêu cường.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao mốc năm 1951 và năm 1960 được lựa chọn làm giới hạn thời gian nghiên cứu của luận án?

Năm 1951 (ngày 8/9/1951) là thời điểm ký kết Hiệp ước Hòa bình San Francisco (chấm dứt tình trạng chiếm đóng của phe Đồng minh) và Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ (đặt nền tảng cho quan hệ đồng minh song phương). Năm 1960 (ngày 19/1/1960) là thời điểm hai nước ký kết Hiệp ước hợp tác và an ninh tương hỗ, đánh dấu bước phát triển mới, củng cố tính chất bình đẳng và tương hỗ của liên minh.

2. Chiến tranh Triều Tiên đã tác động như thế nào đến quan hệ kinh tế và an ninh Nhật - Mỹ?

Về mặt an ninh, Chiến tranh Triều Tiên biến Nhật Bản thành pháo đài và hậu cứ tiếp vận hậu cần trực tiếp cho quân đội Mỹ. Về mặt kinh tế, cuộc chiến đem lại nguồn ngoại tệ lớn cho Nhật Bản thông qua các đơn đặt hàng quân sự đặc biệt của Mỹ (năm 1950 đạt 229,995 triệu USD; năm 1952 đạt 305,543 triệu USD), tạo cú hích giúp kinh tế Nhật Bản phục hồi nhanh chóng.

3. Những cải cách chủ yếu của SCAP tại Nhật Bản trong giai đoạn 1945 - 1947 gồm những nội dung gì?

SCAP đã thực hiện: giải giáp khoảng 7 triệu quân nhân; ban hành Hiến pháp 1946 (trong đó Điều 9 quy định từ bỏ chiến tranh); giải tán 47 tập đoàn Daibatsu (thu giữ 233 triệu cổ phần); thông qua các luật lao động (Luật Công đoàn 1945, Luật Điều chỉnh quan hệ lao động 1946, Luật Tiêu chuẩn lao động 1947); và triển khai hai đợt cải cách ruộng đất trong năm 1946.

4. Nội dung cốt lõi của Kế hoạch Dodge được triển khai tại Nhật Bản năm 1949 là gì?

Kế hoạch Dodge do Joseph M. Dodge đề xuất nhằm ổn định và độc lập hóa nền kinh tế Nhật Bản theo nguyên tắc thị trường tự do, bao gồm ba biện pháp chính: cân bằng ngân sách, đình chỉ các khoản cho vay bù lỗ lạm phát của Ngân hàng Tái thiết, và cắt giảm chế độ trợ cấp nhà nước. Kế hoạch này đã ấn định tỷ giá hối đoái cố định 360 Yên = 1 USD vào ngày 25/4/1949.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Hoàng Thị Mai Hương đã tái hiện có hệ thống tiến trình vận động của quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn bản lề 1951 - 1960. Công trình chỉ rõ mối quan hệ này vừa chịu sự chi phối của cục diện Chiến tranh Lạnh và chiến lược ngăn chặn của Mỹ, vừa phản ánh sự lựa chọn thực dụng của Nhật Bản theo Học thuyết Yoshida nhằm tập trung tái thiết kinh tế dưới sự bảo trợ an ninh của Mỹ. Với việc khai thác nguồn tư liệu đa dạng và phương pháp nghiên cứu lịch sử kết hợp phân tích quan hệ quốc tế, luận án đã làm rõ kết quả, hạn chế, đặc điểm và tác động sâu sắc của liên minh Nhật - Mỹ đối với cấu trúc an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1: “Giới thiệu: Hệ thống San Francisco những năm 1950” và chương 10: “Thực chất của mối quan hệ Mỹ - Nhật Bản”. Aaron Forsberg với America and the Japanese Miracle: The Cold War Context of Japan's Postwar Economic Revival, 1950 - 1960 (University of North Carolina Press, 2000). Nội dung của cuốn sách viết về sự hồi sinh kinh tế của Nhật Bản sau chiến tranh trong một thế giới bị phân cực bởi Chiến tranh lạnh và vai trò của Mỹ đối với sự phục hồi, phát triển kinh tế của Nhật Bản giai đoạn 1950 - 1960. Dựa trên nhiều hồ sơ lưu trữ của Mỹ, Anh và Nhật Bản, A.

Forsberg chứng minh rằng, chiến lược Chiến tranh lạnh của Mỹ và cam kết của Mỹ đối với thương mại tự do đóng vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Nhật Bản và củng cố mối quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ. Tác giả cũng nhấn mạnh đến sự tác động của Chiến tranh lạnh, môi trường kinh doanh đến thành công của Nhật Bản. Trên cơ sở phân tích khoa học, Forsberg bác bỏ quan điểm cho rằng Chính phủ Mỹ đã hy sinh lợi ích thương mại của mình để có lợi cho quan hệ đối tác quân sự với Nhật Bản. Trong công trình này, có những nội dung cần cung cấp tư liệu cho luận án, đó là: “Hội nhập của Nhật Bản với khối thương mại phương Tây”; “Đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Nhật Bản”; “Tăng trưởng tốc độ cao 1955 - 1960”… luan an 13 Kent E.

Calder có công trình Pacific Alliance Reviving U. Mặc dù nội dung chủ yếu viết về quan hệ liên minh xuyên Thái Bình Dương giữa Mỹ và Nhật Bản trong thời gian sau Chiến tranh lạnh, nhưng công trình đã phân tích nhiều vấn đề quá khứ của mối quan hệ liên minh song phương này, nhất là về quân sự và an ninh. Theo tác giả, mối quan hệ liên minh vẫn rất quan trọng đối với an ninh của Mỹ và Nhật Bản cũng như sự ổn định của châu Á. Michael Shaller với công trình Altered States: The United States and Japan Since the Occupation (Oxford University Press, New York, 1997), trong đó, tác giả trình bày bối cảnh lịch sử của việc Mỹ biến Nhật Bản từ kẻ thù thành đồng minh trong những từ 1945 đến 1973, về Nhật Bản nổi lên như một cường quốc kinh tế khu vực và toàn cầu.

Schaller tập trung vào các mối quan hệ chính trị và kinh tế, làm sáng rõ chính sách của Mỹ đối với Nhật Bản với mục đích biến Nhật Bản trở thành bức tường thành chống CNCS ở châu Á. Trong cuốn này có nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến vấn đề mà luận án nghiên cứu như: “Nhật Bản những năm 1945 - 1950”; “Chiến tranh Triều Tiên và nền hoà bình của Nhật Bản”; “Sự hợp tác kinh tế Mỹ - Nhật Bản (1950 - 1953)”; “Sự khủng hoảng của Hiệp ước năm 1960”… Nhóm tác giả gồm Glenn D. Hook, Julie Gilson, Christopher W. Hughes and Hugo Dobson có công trình Japan's International Relations: Politics, economics and security (London and New York, Routledge, Taylo and Francis Group, 2009).

Phần 2 cuốn sách trình bày mối quan hệ chính trị, kinh tế và an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ. Về quan hệ chính trị, tác giả phân tích những thay đổi trong quan hệ hai nước; trình bày dư luận trong từng nước. Về quan hệ kinh tế, gồm các nội dung như quan hệ thương mại, các dự án khu vực, các hiệp định thương mại tự do giữa Nhật Bản và Mỹ, sự phát triển và các tiêu chuẩn kinh tế tự do. Về quan hệ an ninh, công trình tập trung trình bày các nội dung: Diễn giải hiệp ước An ninh; quan hệ giữa hai nước thời kỳ Chiến tranh lạnh.