Luận án tiến sĩ về quan hệ chính trị và an ninh kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ giai đoạn 1951-1960

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích quan hệ chính trị an ninh kinh tế giữa nhật bản và mỹ từ năm 1951 đến năm 1960, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Tác giả: Hoàng Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Ngọc Tân
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Quan Hệ Chính Trị - An Ninh, Kinh Tế Giữa Nhật Bản Và Mỹ Từ Năm 1951 Đến Năm 1960
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Các công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ
• 1.3. Các công trình nghiên cứu quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản - Mỹ
• 1.4. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.5. Những công trình đề cập đến chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ
• 1.6. Những công trình đề cập đến quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ
• 1.7. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 1.7.1. Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu
• 1.7.2. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960
• 2.1. Tình hình quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương
• 2.2. Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực và cuộc Chiến tranh lạnh
• 2.3. Sự phát triển của Liên Xô, hệ thống XHCN và phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới
• 2.4. Sự ra đời và phát triển của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
• 2.5. Chiến tranh Triều Tiên và Chiến tranh Việt Nam
• 2.6. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ trước năm 1951
• 2.6.1. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ trước năm 1945
• 2.6.2. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ từ năm 1945 đến năm 1951
• 2.7. Tình hình Nhật Bản và chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với Mỹ (1951 - 1960)
• 2.7.1. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của Nhật Bản (1951 - 1960)
• 2.7.2. Chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với Mỹ (1951 - 1960)
• 2.8. Tình hình Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản (1951 - 1960)
• 2.8.1. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Mỹ (1951 - 1960)
• 2.8.2. Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản (1951 - 1960)
• 2.9. Vai trò của các nhà lãnh đạo Nhật Bản và Mỹ
• 2.9.1. Thủ tướng Nhật Bản Yoshida Shigeru và Kishi Nobusuke
• 2.9.2. Tổng thống Mỹ Harry Truman và Dwight David Eisenhower
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960
• 3.1. Quan hệ chính trị - an ninh
• 3.2. Tiến trình phát triển của quan hệ chính trị - an ninh Nhật Bản - Mỹ (1951 - 1960)
• 3.3. Quan hệ chính trị - an ninh Nhật Bản - Mỹ trong các vấn đề cụ thể (1951 - 1960)
• 3.4. Quan hệ kinh tế
• 3.5. Tiến trình phát triển của quan hệ kinh tế Nhật Bản - Mỹ trong những năm 1951 - 1960
• 3.6. Các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960
• 4.1. Kết quả và hạn chế của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960
• 4.2. Tác động của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ giai đoạn 1951 - 1960
• 4.2.1. Đối với Nhật Bản
• 4.2.2. Đối với Mỹ
• 4.2.3. Đối với khu vực và quốc tế
• 4.3. Đặc điểm của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tình hình quốc tế và khu vực châu Á Thái Bình Dương

Giai đoạn 1951-1960 chứng kiến sự hình thành của quan hệ quốc tế trong bối cảnh Chiến tranh lạnh. Sự đối đầu giữa hai cực Mỹ và Liên Xô đã tạo ra một môi trường chính trị phức tạp. Nhật Bản, sau khi ký kết Hiệp ước Hoà bình San Francisco và Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ, đã trở thành một đồng minh quan trọng của Mỹ tại châu Á. Tình hình chính trị tại khu vực này bị chi phối bởi sự phát triển của Liên Xô và các phong trào giải phóng dân tộc. Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953) đã làm tăng cường sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Nhật Bản, đồng thời củng cố an ninh khu vực. Sự phát triển này không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ ngoại giao giữa Nhật Bản và Mỹ mà còn định hình lại chiến lược an ninh của cả hai nước trong bối cảnh toàn cầu.

1.1. Sự hình thành trật tự thế giới hai cực

Trật tự thế giới hai cực được hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã tạo ra những thay đổi lớn trong quan hệ chính trị giữa các quốc gia. Nhật Bản, với tư cách là một nước bại trận, đã phải tìm kiếm sự hỗ trợ từ Mỹ để phục hồi kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế. Chiến lược an ninh của Mỹ tại châu Á không chỉ nhằm bảo vệ lợi ích của mình mà còn để ngăn chặn sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản. Điều này đã dẫn đến việc ký kết các hiệp ước an ninh, trong đó có Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ, đánh dấu một bước ngoặt trong quan hệ chính trị giữa hai nước.

II. Quan hệ chính trị an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ

Quan hệ chính trị - an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn 1951-1960 được đặc trưng bởi sự hợp tác chặt chẽ. Hợp tác Nhật Bản - Mỹ không chỉ dừng lại ở lĩnh vực quân sự mà còn mở rộng sang các lĩnh vực khác như kinh tế và văn hóa. Tình hình chính trị tại Nhật Bản cũng có sự thay đổi lớn với sự xuất hiện của các nhà lãnh đạo như Thủ tướng Yoshida Shigeru, người đã đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố quan hệ ngoại giao với Mỹ. Sự hỗ trợ quân sự từ Mỹ đã giúp Nhật Bản xây dựng lại lực lượng vũ trang và đảm bảo an ninh khu vực. Tuy nhiên, mối quan hệ này cũng gặp phải những thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh lạnh và sự gia tăng ảnh hưởng của các nước cộng sản trong khu vực.

2.1. Tiến trình phát triển của quan hệ chính trị an ninh

Tiến trình phát triển của quan hệ chính trị - an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ được thể hiện qua các hiệp ước và thỏa thuận hợp tác. Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ không chỉ là một văn bản pháp lý mà còn là biểu tượng cho sự cam kết của hai nước trong việc bảo vệ lẫn nhau. Sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Nhật Bản đã tạo ra một môi trường an ninh ổn định, giúp Nhật Bản tập trung vào phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Mỹ cũng đặt ra nhiều câu hỏi về chủ quyền và độc lập của Nhật Bản trong chính sách đối ngoại.

III. Quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ

Trong giai đoạn 1951-1960, quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ phát triển mạnh mẽ. Mỹ đã trở thành một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản, cung cấp nguồn vốn và công nghệ cần thiết cho sự phục hồi kinh tế của Nhật Bản sau chiến tranh. Tác động kinh tế từ Chiến tranh Triều Tiên cũng đã thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế Nhật Bản, khi Mỹ tăng cường nhập khẩu hàng hóa từ Nhật Bản để phục vụ cho chiến tranh. Sự hợp tác này không chỉ mang lại lợi ích cho Nhật Bản mà còn giúp Mỹ củng cố vị thế của mình tại châu Á.

3.1. Các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế

Các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ bao gồm thương mại, đầu tư và hợp tác công nghệ. Nhật Bản đã xuất khẩu nhiều sản phẩm sang Mỹ, từ hàng tiêu dùng đến công nghiệp. Sự gia tăng xuất khẩu này không chỉ giúp Nhật Bản phục hồi kinh tế mà còn tạo ra hàng triệu việc làm cho người dân. Đồng thời, Mỹ cũng đầu tư vào Nhật Bản, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ cao và sản xuất. Hợp tác kinh tế này đã tạo ra một mối quan hệ tương hỗ, giúp cả hai nước cùng phát triển trong bối cảnh kinh tế toàn cầu.

IV. Nhận xét về quan hệ chính trị an ninh kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ

Nhìn chung, quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn 1951-1960 đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Sự hợp tác chặt chẽ giữa hai nước không chỉ giúp Nhật Bản phục hồi sau chiến tranh mà còn củng cố vị thế của Mỹ tại châu Á. Tuy nhiên, mối quan hệ này cũng không thiếu những thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh lạnh và sự gia tăng ảnh hưởng của các nước cộng sản. Việc đánh giá kết quả và hạn chế của mối quan hệ này sẽ giúp hiểu rõ hơn về tác động kinh tế và an ninh khu vực trong bối cảnh quốc tế phức tạp.

4.1. Kết quả và hạn chế của quan hệ

Kết quả của quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ trong giai đoạn này là sự hình thành một liên minh vững chắc, giúp cả hai nước đối phó với những thách thức từ bên ngoài. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Mỹ cũng đặt ra nhiều câu hỏi về chủ quyền và độc lập của Nhật Bản. Những hạn chế này cần được xem xét để có cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa hai nước trong bối cảnh quan hệ quốc tế hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về quan hệ quốc tế thời kỳ Chiến tranh Lạnh luôn là tâm điểm của giới học thuật lịch sử và chính trị học toàn cầu. Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ từ năm 1951 đến năm 1960" của nghiên cứu sinh Hoàng Thị Mai Hương (Trường Đại học Vinh, 2023, mã số 9229011, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phạm Ngọc Tân và PGS.TS Văn Ngọc Thành) là công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam phục dựng toàn diện bức tranh liên minh song phương Washington - Tokyo trong thập niên bản lề 1951 - 1960.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ việc phần lớn các công trình trước đây tại Việt Nam chỉ tiếp cận quan hệ Mỹ - Nhật một cách khái quát trong khung thời gian quá rộng (từ 1945 đến hết Chiến tranh Lạnh) hoặc tách rời đơn lẻ khía cạnh an ninh với diễn trình kinh tế. Luận án đã khắc phục sự phân mảnh này bằng cách đặt quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế trong một chỉnh thể tương tác hữu cơ biện chứng dưới tác động của cấu trúc trật tự thế giới hai cực Yalta.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố đa tầng nấc nào (quốc tế, khu vực, quốc gia và cá nhân lãnh đạo) đã chi phối và thúc đẩy sự chuyển dịch căn bản trong quan hệ Nhật - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng hợp tác và mức độ phụ thuộc - thỏa hiệp trên hai trụ cột chính trị - an ninh và kinh tế diễn ra như thế nào từ mốc ký kết Hiệp ước Hòa bình San Francisco (1951) đến Hiệp ước Hợp tác và An ninh Tương hỗ (1960)?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Bản chất, đặc điểm cốt lõi, kết quả và tác động đa chiều của liên minh song phương này đối với từng quốc gia, khu vực châu Á - Thái Bình Dương và nền chính trị quốc tế là gì?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quan hệ Nhật - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960 là một liên minh bất đối xứng đặc thù, trong đó Nhật Bản chấp nhận phụ thuộc an ninh dưới "chiếc ô hạt nhân" của Mỹ để tập trung tối đa nguồn lực cho phục hồi và tăng trưởng kinh tế.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Chính sách can thiệp kinh tế và các đơn đặt hàng quân sự của Mỹ ("nhu cầu đặc biệt") đóng vai trò là "ngọn gió thần" xúc tác trực tiếp cho sự trỗi dậy của kinh tế Nhật Bản, đồng thời khóa chặt Tokyo vào quỹ đạo địa chính trị chống cộng của Washington ở Đông Á.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Liên minh bất đối xứng (Asymmetric Alliance Theory), Chủ nghĩa Hiện thực Cổ điển và Tân hiện thực trong Quan hệ Quốc tế, kết hợp với trường phái Địa kinh tế học thể chế. Phạm vi nghiên cứu giới hạn chặt chẽ từ ngày 08/9/1951 (ký kết Hiệp ước Hòa bình San Francisco và Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ) đến ngày 19/01/1960 (ký kết Hiệp ước Hợp tác và An ninh tương hỗ Nhật - Mỹ), bao quát không gian địa lý Nhật Bản - Mỹ trong mối liên hệ mật thiết với các điểm nóng Đông Á như bán đảo Triều Tiên, eo biển Đài Loan và Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Diễn trình nghiên cứu về quan hệ đồng minh Mỹ - Nhật ghi nhận sự đóng góp của nhiều học giả quốc tế và trong nước qua các giai đoạn:

[Nghiên cứu Quốc tế]
├── Nhóm Chính sách Đối ngoại: Akira Iriye (2012, 2013), Tadao Umesao (1964/2007), Michael Cox & Doug Stokes (2018), Glenn P. Hastedt (2018)
├── Nhóm An ninh & Liên minh: John Swenson-Wright (2005), Michael Schaller (1985, 1997), Jennifer M. Miller (2011), Sarah Kovner (2016)
└── Nhóm Tái thiết Kinh tế: Aaron Forsberg (2000), Michael Beckley et al. (2018), Nakamura Takafusa (1998), Yutaka Kosai (1991)

[Nghiên cứu tại Việt Nam]
├── Lịch sử Ngoại giao: Nguyễn Anh Thái (2006), Trần Nam Tiến (2008), Trần Bá Đệ (2004), Trần Thiện Thanh (2008)
└── Kinh tế Nhật Bản: Lê Văn Sang & Lưu Ngọc Trịnh (1991), Lưu Ngọc Trịnh (1998), Trần Văn Thọ (2022)

Tổng thuật y văn quốc tế ghi nhận hai luồng tranh luận học thuật (scholarly debates) gay gắt:

1. Bản chất của Liên minh: John Swenson-Wright (2005) trong Unequal Allies? và Michael Schaller (1997) trong Altered States tranh luận về mức độ tự chủ của Tokyo. Một phái cho rằng Nhật Bản hoàn toàn là "con bài" ủy nhiệm chịu sự áp đặt đơn phương từ Washington; trong khi Yoneyuki Sugita (2016) và Makoto Iokibe (2011) chứng minh "Học thuyết Yoshida" là sự lựa chọn thực dụng đầy khôn ngoan của giới tinh hoa Nhật nhằm tận dụng cam kết an ninh của Mỹ để giảm thiểu chi phí quốc phòng.
2. Động lực Tái thiết Kinh tế: Aaron Forsberg (2000) trong America and the Japanese Miracle bác bỏ luận điểm cho rằng Washington hy sinh lợi ích thương mại để đổi lấy căn cứ quân sự, khẳng định Mỹ chủ động thúc đẩy tự do hóa thương mại và hội nhập kinh tế của Nhật vào thế giới phương Tây để phục vụ chiến lược ngăn chặn cộng sản toàn cầu.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với mô hình Tái thiết Tây Đức qua Kế hoạch Marshall và việc thành lập khối quân sự đa phương NATO tại Tây Âu, liên minh Nhật - Mỹ mang tính chất song phương độc quyền (Hub-and-Spokes), nơi Nhật Bản không bị ràng buộc nghĩa vụ phòng thủ tập thể ở nước ngoài do vướng Điều 9 Hiến pháp Hòa bình 1946.
• So với các hiệp ước an ninh song phương của Mỹ với Hàn Quốc (1953) và Philippines (1951), Nhật Bản giữ vị trí trung tâm công nghiệp - hậu cần chiến lược, nhận được sự chuyển giao công nghệ và hỗ trợ tiếp cận thị trường tiêu dùng Mỹ vượt trội.

Luận án của NCS Hoàng Thị Mai Hương định vị nghiên cứu của mình như một gạch nối quan trọng, bổ khuyết hệ thống tư liệu lịch sử ngoại giao tại Việt Nam, phân tích mối quan hệ này dưới lăng kính đa chiều của một nước thứ ba ở khu vực Đông Nam Á chịu tác động trực tiếp từ chính sách đối ngoại Mỹ - Nhật.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong khoa học quan hệ quốc tế:

• Bổ sung Lý thuyết Liên minh Bất đối xứng (Glenn Snyder, George Liska): Chứng minh rằng trong một liên minh bất đối xứng sâu sắc về quyền lực quân sự, bên yếu hơn (Nhật Bản) vẫn sở hữu năng lực đàm phán ngược (reverse bargaining power) thông qua việc khai thác vị trí địa chính trị hiểm yếu và mối lo ngại của bên mạnh (Mỹ) về sự sụp đổ kinh tế dẫn tới "nguy cơ cộng sản hóa" nội bộ.
• Làm sáng tỏ Học thuyết Yoshida (Yoshida Shigeru): Xác lập mệnh đề lý thuyết rằng an ninh quốc gia của một nước bại trận có thể được tối ưu hóa bằng cách phi quân sự hóa tương đối, nhượng bộ chủ quyền lãnh thổ (căn cứ quân sự nước ngoài) để đổi lấy không gian tích lũy tư bản công nghiệp.
• Mô hình hóa sự dịch chuyển cấu trúc quan hệ (Propositions):
  • Mệnh đề 1 (P1): Biến động địa chính trị khu vực (thắng lợi của Cách mạng Trung Quốc 1949, Chiến tranh Triều Tiên 1950 - 1953) tỷ lệ thuận với mức độ nhượng bộ kinh tế của Mỹ dành cho Nhật Bản.
  • Mệnh đề 2 (P2): Mức độ can dự quân sự của Mỹ tại Đông Á (Việt Nam, Triều Tiên) thúc đẩy tốc độ phục hồi công nghiệp nặng và hóa chất của Nhật Bản thông qua cơ chế viện trợ và mua sắm quốc phòng.
  • Mệnh đề 3 (P3): Sự chuyển dịch từ Hiệp ước An ninh 1951 sang Hiệp ước 1960 phản ánh bước chuyển từ quan hệ bảo hộ - chiếm đóng sang quan hệ đối tác tương hỗ có điều kiện.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba góc tiếp cận: (1) Cấu trúc hệ thống quốc tế (Systemic level - Chiến tranh Lạnh Xô - Mỹ); (2) Động lực nội tại quốc gia (State level - nhu cầu tăng trưởng kinh tế của Nhật và chiến lược ngăn chặn của Mỹ); (3) Vai trò cá nhân của các nhà lãnh đạo (Individual level - dấu ấn của Thủ tướng Yoshida Shigeru, Kishi Nobusuke và Tổng thống Harry S. Truman, Dwight D. Eisenhower).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        BỐI CẢNH QUỐC TẾ & KHU VỰC                                 |
|   Trật tự 2 cực Yalta | Chiến tranh Lạnh | CHND Trung Hoa (1949) | CT Triều Tiên  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         │
                                         ▼
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG ĐA TẦNG ĐẾN QUAN HỆ NHẬT - MỸ                      |
|  ┌───────────────────────────────┐     ┌───────────────────────────────────────┐  |
|  │        HOA KỲ                 │     │          NHẬT BẢN                     │  |
|  │ - Chiến lược ngăn chặn        │ ◄─► │ - Học thuyết Yoshida                  │  |
|  │ - Biến Nhật thành "bức tường" │     │ - Phục hồi kinh tế làm trọng tâm      │  |
|  │ - Đơn đặt hàng quân sự        │     │ - Dựa vào ô an ninh của Mỹ            │  |
|  └───────────────────────────────┘     └───────────────────────────────────────┘  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         │
                                         ▼
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                HAI TRỤ CỘT QUAN HỆ SONG PHƯƠNG (1951 - 1960)                      |
|  ┌─────────────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────────────┐  |
|  │      CHÍNH TRỊ - AN NINH            │ │              KINH TẾ                │  |
|  │ - Hiệp ước Hòa bình San Francisco   │ │ - Kế hoạch Dodge (360 Yên/USD)      │  |
|  │ - Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ (1951) │ │ - Thu nhập đặc biệt (Chiến tranh TK)│  |
|  │ - Hiệp định Hỗ trợ Phòng thủ (1954) │ │ - Mở rộng xuất khẩu & Viện trợ      │  |
|  │ - Hiệp ước Tương hỗ An ninh (1960)  │ │ - Tiếp cận GATT, IMF, World Bank    │  |
|  └─────────────────────────────────────┘ └─────────────────────────────────────┘  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         │
                                         ▼
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KẾT QUẢ VÀ TÁC ĐỘNG LỊCH SỬ                                |
|  - Nhật: Bước đệm cho "kỳ tích kinh tế", củng cố thể chế chính trị ổn định (1955) |
|  - Mỹ: Xác lập tiền đồn chống cộng vững chắc ở Tây Thái Bình Dương                |
|  - Khu vực: Tác động sâu sắc đến Chiến tranh Việt Nam và cán cân quyền lực Đông Á |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Quan hệ song phương bị chi phối bởi các giới hạn hiến pháp của Nhật Bản (Điều 9), làn sóng phản đối căn cứ quân sự của dư luận xã hội Nhật Bản (phong trào chống Hiệp ước An ninh Anpo 1960), và giới hạn chấp nhận thâm hụt thương mại của thị trường nội địa Mỹ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được xây dựng trên lập trường triết học của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, bảo đảm tính khách quan, toàn diện và phát triển khi xem xét các hiện tượng lịch sử quan hệ quốc tế. Thiết kế nghiên cứu phối hợp liên ngành giữa Sử học, Quan hệ Quốc tế và Kinh tế học lịch sử.

Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành bao gồm:

• Phương pháp Lịch sử: Tái hiện trung thực, chi tiết tiến trình vận động của mối quan hệ song phương theo trình tự thời gian, từ các đàm phán bí mật trước năm 1951 đến các cuộc ký kết và khủng hoảng chính trị năm 1960.
• Phương pháp Logic: Phân tích, trừu tượng hóa để bóc tách bản chất, quy luật vận động, các mối quan hệ nhân quả giữa sức ép an ninh Chiến tranh Lạnh và những thỏa hiệp kinh tế - chính trị.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực nghiêm ngặt:

• Nguồn tư liệu gốc (Primary Sources): Văn bản các hiệp định, hiệp ước song phương (Hiệp ước San Francisco 1951, Hiệp ước An ninh 1951, Hiệp định MSA 1954, Hiệp ước An ninh tương hỗ 1960); Bị vong lục ngoại giao của Bộ Ngoại giao Mỹ (FRUS) và Bộ Ngoại giao Nhật Bản; các sắc lệnh và báo cáo giải mật của Bộ Chỉ huy Tối cao các Lực lượng Đồng minh (SCAP); nhật ký và hồi ký chính trị của Robert Murphy, Douglas MacArthur, Yoshida Shigeru.
• Tam giác hóa nguồn tư liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa tư liệu lưu trữ của Mỹ, công bố chính thức của chính phủ Nhật Bản, nghiên cứu của học giả phương Tây/Nhật Bản và các phân tích chuyên sâu của giới học giả Việt Nam.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Dữ liệu ngoại giao và kinh tế được kiểm chứng độc lập qua các báo cáo tài chính quốc tế của IMF, GATT và Ngân hàng Thế giới thời kỳ 1950 - 1960.

Data và phân tích

Luận án ứng dụng phương pháp thống kê kinh tế, chuỗi thời gian và lập bảng biểu so sánh định lượng:

• Phân tích cơ cấu và giá trị viện trợ: Tổng kinh phí Mỹ hỗ trợ kinh tế Nhật Bản đến năm 1951 đạt hơn 2 tỷ USD, trong đó kim ngạch viện trợ tăng từ 304 triệu USD (năm 1947) lên 539 triệu USD (năm 1949).
• Thống kê chi tiêu quân sự đặc biệt ("thu nhập đặc biệt" - Tokuju) trong Chiến tranh Triều Tiên: Đơn đặt hàng của Mỹ năm 1950 đạt 229,995 triệu USD, tăng vọt lên 305,543 triệu USD vào năm 1952.
• Dữ liệu cải cách thể chế kinh tế: SCAP giải thể các tập đoàn Daibatsu, buộc 83 công ty cổ phần và 57 gia tộc tài phiệt giao nộp 233 triệu cổ phần, phân tán hai tập đoàn Mitsui và Mitsubishi thành 240 công ty độc lập.
• Thống kê thương mại song phương và khu vực: Tỷ giá cố định 360 Yên = 1 USD do Joseph M. Dodge thiết lập ngày 25/4/1949; kim ngạch xuất khẩu của Nhật Bản sang Nam Việt Nam tăng từ 53,253 triệu USD (1956) lên 61,450 triệu USD (1960).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự chuyển hướng chiến lược căn bản ("Reverse Course") của Mỹ (1947 - 1951): Ban đầu, Mỹ chủ trương phi quân sự hóa, trừng phạt và duy trì một nước Nhật suy yếu nhằm loại bỏ nguy cơ cạnh tranh. Tuy nhiên, trước sự lớn mạnh của Liên Xô và việc nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời (01/10/1949), Mỹ đã nhanh chóng chuyển sang chính sách phục hồi Nhật Bản thành "bức tường chống cộng sản" ở châu Á để thay thế cho "con bài" Tưởng Giới Thạch đã thất bại (mặc dù đã được Mỹ viện trợ tới 4,430 tỷ USD).

2. Cú hích kinh tế mang tính bước ngoặt từ các cuộc chiến tranh cục bộ: Chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953) thực sự là "ngọn gió thần" đối với nền kinh tế Nhật Bản. Nguồn ngoại tệ khổng lồ từ các đơn đặt hàng quân sự của Mỹ đã giải cứu Nhật Bản khỏi nguy cơ giảm phát nghiêm trọng sau Kế hoạch Dodge, tạo tiền đề vốn và công nghệ để phục hồi công nghiệp chế tạo, thép và đóng tàu.

3. Tính chất bất đối xứng nhưng thực dụng của Thể chế San Francisco 1951: Hiệp ước An ninh 1951 trao cho Mỹ quyền đóng quân không giới hạn, sử dụng căn cứ quân sự tại Nhật để can thiệp khu vực mà không có nghĩa vụ pháp lý bắt buộc phải bảo vệ Nhật Bản khi bị tấn công, đồng thời cấm Nhật Bản trao quyền căn cứ cho bất kỳ nước thứ ba nào nếu không có sự đồng ý của Mỹ. Dù bất bình đẳng, Thủ tướng Yoshida đã biến sự nhượng bộ này thành lá chắn an ninh miễn phí để tái thiết đất nước.

4. Sự bình đẳng hóa từng bước qua Hiệp ước An ninh 1960: Dưới thời Thủ tướng Kishi Nobusuke, Hiệp ước Hợp tác và An ninh Tương hỗ 1960 đã xóa bỏ các điều khoản áp đặt của năm 1951 (như quyền can thiệp dập tắt bạo loạn nội bộ của quân đội Mỹ), bổ sung điều khoản tham vấn trước (prior consultation) khi Mỹ điều động lực lượng từ Nhật Bản và xác lập nghĩa vụ phòng thủ chung, đánh dấu bước trưởng thành của Nhật Bản thành một đối tác bình đẳng hơn.

5. Sự hình thành mạng lưới phân công địa kinh tế - quân sự tại Đông Nam Á: Mỹ mở cửa thị trường nội địa cho hàng hóa Nhật Bản, đồng thời bảo trợ cho Nhật Bản thâm nhập thị trường Đông Nam Á (trong đó có Nam Việt Nam với 800 chuyến tàu viện trợ quân sự của Mỹ giai đoạn 1955 - 1960) nhằm bù đắp cho việc Nhật Bản bị cô lập hoàn toàn khỏi thị trường Trung lục địa sau khi ký kết Hiệp ước Hòa bình Trung - Nhật với chính quyền Đài Loan năm 1952 theo sức ép của Mỹ.

                    ┌─────────────────────────────────────────┐
                    │      CHIẾN TRANH LẠNH BÙNG NỔ           │
                    │ - Trung Quốc XHCN ra đời (1949)         │
                    │ - Thất bại của Tưởng Giới Thạch         │
                    └──────────────────┬──────────────────────┘
                                       │
                                       ▼
                    ┌─────────────────────────────────────────┐
                    │      MỸ CHUYỂN HƯỚNG CHIẾN LƯỢC         │
                    │ - "Phi quân sự hóa" ──► "Tái thiết lập" │
                    │ - Biến Nhật Bản thành pháo đài chống CS │
                    └──────────────────┬──────────────────────┘
                                       │
                    ┌──────────────────┴──────────────────────┐
                    │                                         │
                    ▼                                         ▼
┌───────────────────────────────────────┐ ┌───────────────────────────────────────┐
│     ĐÒN BẨY KINH TẾ (1951 - 1960)     │ │     KHUNG AN NINH BẤT ĐỐI XỨNG        │
│ - Kế hoạch Dodge: 360 Yên/USD         │ │ - Hiệp ước San Francisco (1951)       │
│ - Viện trợ kinh tế: > 2 tỷ USD        │ │ - Ô hạt nhân & Căn cứ quân sự Mỹ      │
│ - Đơn đặt hàng Chiến tranh Triều Tiên │ │ - Hiệp ước An ninh Tương hỗ (1960)    │
│   (1950: 229,9M USD; 1952: 305,5M USD)│ │ - Từng bước khôi phục quyền bình đẳng │
└──────────────────┬────────────────────┘ └───────────────────┬───────────────────┘
                    │                                         │
                    └──────────────────┬──────────────────────┘
                                       │
                                       ▼
                    ┌─────────────────────────────────────────┐
                    │  KẾT QUẢ: KỲ TÍCH KINH TẾ NHẬT BẢN      │
                    │  & LIÊN MINH BỀN VỮNG NHẤT KHU VỰC      │
                    └─────────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp minh chứng thực nghiệm điển hình cho mô hình liên minh phụ thuộc lẫn nhau phức hợp (complex interdependence) và chiến lược phòng ngừa rủi ro (hedging) của các cường quốc tầm trung.
• Về mặt Phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của việc kết hợp phân tích lưu trữ ngoại giao định tính với chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô trong nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế.
• Hàm ý Chính sách: Cung cấp bài học kinh nghiệm sâu sắc cho các nước đang phát triển (trong đó có Việt Nam) về nghệ thuật xử lý quan hệ với các nước lớn: Tối đa hóa lợi ích kinh tế quốc gia, duy trì quyền tự chủ chiến lược và khôn khéo chuyển hóa sức ép bên ngoài thành động lực cải cách thể chế nội tại.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được nhiều phát hiện đột phá, luận án có những giới hạn khoa học nhất định:

• Giới hạn thời gian (Time Boundary): Dừng lại ở năm 1960, công trình chưa thể bao quát giai đoạn bùng nổ xung đột thương mại gay gắt Mỹ - Nhật trong thập niên 1970 - 1980 khi năng lực công nghệ và ô tô, điện tử của Nhật Bản vượt lên đe dọa vị thế số 1 của kinh tế Mỹ.
• Giới hạn nguồn tư liệu: Do rào cản tiếp cận các hồ sơ tuyệt mật chưa giải mật hoàn toàn tại Thư viện Quốc hội Nhật Bản và một số tài liệu mật của Bộ Ngoại giao Nhật Bản, một số góc nhìn nội bộ của nội các Tokyo chủ yếu được tái hiện qua hồi ký chính trị và tài liệu của đối tác Mỹ.
• Giới hạn phạm vi cấp cơ sở: Luận án tập trung chủ yếu vào quan hệ ngoại giao cấp nhà nước và giới tinh hoa hoạch định chính sách, chưa đi sâu phân tích tác động xã hội học vi mô của phong trào chống căn cứ quân sự Mỹ tại các địa phương (như Okinawa, Sunagawa).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khung thời gian nghiên cứu từ 1960 đến 1972 (mốc trao trả Okinawa cho Nhật Bản và "cú sốc Nixon").
2. So sánh đối sánh mô hình liên minh Mỹ - Nhật với liên minh Mỹ - Tây Đức trong cấu trúc địa chính trị đa phương hóa.
3. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng phân tích định lượng chính xác tác động cận biên (marginal effect) của các đơn đặt hàng quân sự Mỹ đối với từng ngành công nghiệp chế biến của Nhật Bản.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị Học thuật: Đặt nền móng cho hướng tiếp cận liên ngành Lịch sử - Kinh tế - Chính trị quốc tế trong nghiên cứu ngoại giao hiện đại tại Việt Nam; trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Quan hệ Quốc tế và Hoa Kỳ học/Nhật Bản học.
• Tác động Thực tiễn & Hoạch định Chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp các nhà ngoại giao và cơ quan nghiên cứu chiến lược Việt Nam hiểu rõ nguồn gốc, cấu trúc và xu hướng vận động của liên minh Mỹ - Nhật trong bối cảnh địa chính trị Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương ngày nay.
• Ý nghĩa Quốc tế: Góp phần làm phong phú thêm kho tàng nghiên cứu lịch sử Chiến tranh Lạnh toàn cầu từ góc nhìn của một học giả Việt Nam - nơi từng là tâm điểm chịu tác động sâu sắc của các toan tính chiến lược trong trục liên minh Washington - Tokyo.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Lịch sử/Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận hệ thống tư liệu lịch sử ngoại giao phong phú, được dịch thuật và đối chiếu khoa học từ nhiều ngôn ngữ.
• Chuyên gia Hoạch định Chính sách Đối ngoại: Vận dụng các bài học lịch sử về quản trị liên minh bất đối xứng, cách thức cân bằng quan hệ với các siêu cường và nghệ thuật "ngoại giao kinh tế".
• Các Viện Nghiên cứu Chiến lược và Kinh tế: Có thêm cơ sở dữ liệu để đánh giá chu kỳ chuyển dịch kinh tế, chính sách can thiệp thương mại và nguồn gốc sự hình thành các chuỗi cung ứng công nghiệp Đông Á thời hậu chiến.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án làm sáng tỏ cơ chế chuyển hóa quyền lực trong Lý thuyết Liên minh Bất đối xứng. Bằng việc phân tích sâu sắc quá trình đàm phán Hiệp ước San Francisco (1951) và Hiệp ước Tương hỗ (1960), công trình chứng minh rằng một quốc gia bại trận, suy kiệt kinh tế và lệ thuộc an ninh (Nhật Bản) vẫn có thể định hình lại các điều khoản liên minh, buộc một siêu cường bá quyền (Mỹ) phải nhượng bộ kinh tế và từng bước thừa nhận quyền tham vấn bình đẳng nhờ khai thác triệt để vị thế địa bàn tiền đồn trong chiến lược ngăn chặn toàn cầu.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Khác với các nghiên cứu lịch sử truyền thống thuần túy mô tả sự kiện (descriptive history) hoặc các nghiên cứu kinh tế học chỉ tập trung vào số liệu thị trường của Aaron Forsberg (2000) và John Swenson-Wright (2005), luận án đã tích hợp thành công phương pháp phân tích sự kiện lịch sử ngoại giao với phương pháp phân tích định lượng chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô (cán cân thương mại, chỉ số viện trợ, chi tiêu quân sự đặc biệt).

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu là gì?

Đó là sự phụ thuộc nghịch đảo đầy nghịch lý: Mỹ dù nắm ưu thế vượt trội về quân sự nhưng lại ở thế bị động về kinh tế trong việc buộc phải hỗ trợ Nhật Bản khôi phục công nghiệp và mở cửa thị trường tiêu dùng nội địa của chính mình. Nếu Mỹ không bảo đảm sự thịnh vượng kinh tế cho Nhật Bản, thể chế chính trị thân phương Tây tại Tokyo sẽ sụp đổ trước phong trào cánh tả, làm tan vỡ toàn bộ phòng tuyến ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản của Mỹ tại Tây Thái Bình Dương.

4. Luận án có cung cấp quy trình kiểm chứng tư liệu (Replication Protocol) không?

Luận án xây dựng hệ thống phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo chi tiết, minh bạch nguồn trích xuất từ Văn kiện Ngoại giao Mỹ (FRUS), báo cáo của Bộ Ngoại giao Nhật Bản, số liệu lưu trữ của SCAP và các hiệp ước song phương, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tra cứu, đối chiếu và tái kiểm chứng các sự kiện cũng như chuỗi số liệu định lượng.

5. Luận án gợi mở chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Công trình vạch ra lộ trình nghiên cứu mở rộng về: Sự tiến hóa của cơ chế hợp tác an ninh Nhật - Mỹ sau Chiến tranh Lạnh; Sự chuyển dịch từ cạnh tranh kinh tế sang phối hợp an ninh kinh tế trong kỷ nguyên số; và Tác động của Thể chế San Francisco đối với cấu trúc an ninh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hiện đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Thị Mai Hương đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, với 5 đóng góp cốt lõi được đúc kết:

1. Phục dựng một cách trung thực, khoa học và có hệ thống toàn bộ tiến trình lịch sử quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ từ năm 1951 đến năm 1960 trong mối liên hệ hữu cơ với cuộc Chiến tranh Lạnh toàn cầu.
2. Phân tích sâu sắc 4 cấp độ nhân tố tác động (quốc tế, khu vực, quốc gia, lãnh đạo), làm rõ nguyên nhân sâu xa của bước chuyển chiến lược từ đối đầu thù địch sang liên minh đồng minh bền vững.
3. Luận giải thuyết phục tính hai mặt của các hiệp ước an ninh 1951 và 1960: vừa mang tính chất bất bình đẳng, vừa là công cụ đắc lực phục vụ lợi ích sống còn của mỗi quốc gia.
4. Chứng minh vai trò đòn bẩy quyết định của thị trường, viện trợ tài chính và đơn đặt hàng quân sự của Mỹ đối với sự khởi đầu kỳ tích kinh tế Nhật Bản thời hậu chiến.
5. Đúc kết những bài học kinh nghiệm lịch sử quý báu về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, xử lý quan hệ quốc tế linh hoạt, tự chủ nhằm phục vụ đắc lực cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1: “Giới thiệu: Hệ thống San Francisco những năm 1950” và chương 10: “Thực chất của mối quan hệ Mỹ - Nhật Bản”. Aaron Forsberg với America and the Japanese Miracle: The Cold War Context of Japan's Postwar Economic Revival, 1950 - 1960 (University of North Carolina Press, 2000). Nội dung của cuốn sách viết về sự hồi sinh kinh tế của Nhật Bản sau chiến tranh trong một thế giới bị phân cực bởi Chiến tranh lạnh và vai trò của Mỹ đối với sự phục hồi, phát triển kinh tế của Nhật Bản giai đoạn 1950 - 1960. Dựa trên nhiều hồ sơ lưu trữ của Mỹ, Anh và Nhật Bản, A.

Forsberg chứng minh rằng, chiến lược Chiến tranh lạnh của Mỹ và cam kết của Mỹ đối với thương mại tự do đóng vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Nhật Bản và củng cố mối quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ. Tác giả cũng nhấn mạnh đến sự tác động của Chiến tranh lạnh, môi trường kinh doanh đến thành công của Nhật Bản. Trên cơ sở phân tích khoa học, Forsberg bác bỏ quan điểm cho rằng Chính phủ Mỹ đã hy sinh lợi ích thương mại của mình để có lợi cho quan hệ đối tác quân sự với Nhật Bản. Trong công trình này, có những nội dung cần cung cấp tư liệu cho luận án, đó là: “Hội nhập của Nhật Bản với khối thương mại phương Tây”; “Đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Nhật Bản”; “Tăng trưởng tốc độ cao 1955 - 1960”… luan an 13 Kent E.

Calder có công trình Pacific Alliance Reviving U. Mặc dù nội dung chủ yếu viết về quan hệ liên minh xuyên Thái Bình Dương giữa Mỹ và Nhật Bản trong thời gian sau Chiến tranh lạnh, nhưng công trình đã phân tích nhiều vấn đề quá khứ của mối quan hệ liên minh song phương này, nhất là về quân sự và an ninh. Theo tác giả, mối quan hệ liên minh vẫn rất quan trọng đối với an ninh của Mỹ và Nhật Bản cũng như sự ổn định của châu Á. Michael Shaller với công trình Altered States: The United States and Japan Since the Occupation (Oxford University Press, New York, 1997), trong đó, tác giả trình bày bối cảnh lịch sử của việc Mỹ biến Nhật Bản từ kẻ thù thành đồng minh trong những từ 1945 đến 1973, về Nhật Bản nổi lên như một cường quốc kinh tế khu vực và toàn cầu.

Schaller tập trung vào các mối quan hệ chính trị và kinh tế, làm sáng rõ chính sách của Mỹ đối với Nhật Bản với mục đích biến Nhật Bản trở thành bức tường thành chống CNCS ở châu Á. Trong cuốn này có nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến vấn đề mà luận án nghiên cứu như: “Nhật Bản những năm 1945 - 1950”; “Chiến tranh Triều Tiên và nền hoà bình của Nhật Bản”; “Sự hợp tác kinh tế Mỹ - Nhật Bản (1950 - 1953)”; “Sự khủng hoảng của Hiệp ước năm 1960”… Nhóm tác giả gồm Glenn D. Hook, Julie Gilson, Christopher W. Hughes and Hugo Dobson có công trình Japan's International Relations: Politics, economics and security (London and New York, Routledge, Taylo and Francis Group, 2009).

Phần 2 cuốn sách trình bày mối quan hệ chính trị, kinh tế và an ninh giữa Nhật Bản và Mỹ. Về quan hệ chính trị, tác giả phân tích những thay đổi trong quan hệ hai nước; trình bày dư luận trong từng nước. Về quan hệ kinh tế, gồm các nội dung như quan hệ thương mại, các dự án khu vực, các hiệp định thương mại tự do giữa Nhật Bản và Mỹ, sự phát triển và các tiêu chuẩn kinh tế tự do. Về quan hệ an ninh, công trình tập trung trình bày các nội dung: Diễn giải hiệp ước An ninh; quan hệ giữa hai nước thời kỳ Chiến tranh lạnh.

Takashi Inoguchi có cuốn Japan’s International Relations (London - New Delhi, New York, Sydney, Bloomsbury Publishing plc, 2012). Phần 2 của cuốn sách dành riêng để nói về quan hệ giữa Nhật Bản và Mỹ. Trong đó, nội dung đáng chú ý là những ý tưởng và cấu trúc của quan hệ hai nước. Robert Murphy xuất bản công trình Diplomat among Warriors (Garden City, New York: Doubleday & Company, Inc.

Murphy là một nhà ngoại giao đã từng hoạt động trong ba chính quyền tổng thống Mỹ (F. Phần lớn nội dung cuốn sách kể về sự phục vụ của Murphy ở luan an 14 Bắc Phi thuộc Pháp, Ý, Đức và cuối cùng là Nhật Bản trong và sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ (1951 - 1960) được phác hoạ một cách giản lược. Tác giả cũng có những đánh giá về Chiến tranh Triều Tiên, quan hệ Trung - Xô và một số nội dung khác liên quan đến luận án.

Akira Iriye, Robert A. Wampler (Edited) với công trình Partnership: The United States and Japan, 1951 - 2001, (Kodansha International Ltd, Tokyo, New York, London, 2001), xuất bản nhân dịp kỷ niệm 50 năm Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật Bản và Hiệp ước Hòa bình San Fransico. Sách tập hợp nhiều bài viết của các tác giả khác nhau. Công trình trình bày mối quan hệ đối tác giữa Mỹ và Nhật Bản trong vòng 50 năm, mối quan hệ mà cựu Đại sứ Mỹ tại Nhật Bản Mike Mansfield gọi là “quan trọng nhất - không có vấn đề gì”.

Nội dung của cuốn sách bao gồm các phần: Các vấn đề chính trị; liên minh an ninh; quan hệ kinh tế… Liên quan đến giai đoạn mà luận án nghiên cứu có nhiều bài viết nổi bật như: “Mối quan hệ Mỹ - Nhật Bản ở châu Á - Thái Bình Dương” của Mike M. Mochizuki; “Chiếm lĩnh, thống trị và liên minh: Nhật Bản trong chính sách an ninh của Mỹ, 1945 - 1969” của Marc Gallicchio; “Chính sách kinh tế của Mỹ hướng tới Nhật Bản, 1945 - 1976” của Michael A. Barnhart… Các bài viết này nhấn mạnh tầm quan trọng của mối quan hệ Nhật Bản - Mỹ trong lịch sử, trong đó có giai đoạn 1951 - 1960 và cung cấp cho người đọc sự hiểu biết về các ưu tiên của hai quốc gia khi họ đứng trước ngưỡng cửa của một thế kỷ mới. Những phân tích sâu sắc và nguồn tư liệu quý của công trình này là cơ sở cho chúng tôi thực hiện luận án.

Cuốn sách cũng là công trình tập hợp nhiều bài viết quan trọng về quan hệ chính trị, kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960 như: “Chủ nghĩa can thiệp trong thời kỳ Nhật Bản bị chiếm đóng” của Leon Hollerman; “Công nghệ vượt trội: Một cột mốc trong sự phát triển của Nhật Bản thời hậu chiến” của Mieko Nishimiz; “Quan hệ về khoa học và công nghệ Nhật Bản - Mỹ” của Takeo Sasagaw; “Các vấn đề thương mại của Mỹ liên quan đến Nhật Bản” của Eleanor M. Hadle; “Chính sách ngoại thương của Nhật Bản” của Hiroshi Kat… Melvyn P. Leffler và Odd Arne Westad có bài Japan, the United States, and the Cold War, 1945 - 1960 in trong Melvyn P. Leffler, Odd Arne Westad, (2010) “The Cambridge History of the Cold War, pp.

Bài viết phân tích mối quan hệ giữa Nhật Bản và Mỹ từ sau Chiến luan an 15 tranh thế giới lần thứ hai; nhấn mạnh việc Nhật Bản bị Mỹ chiếm đóng; sự tái thiết Nhật Bản của Mỹ và những chính sách của Mỹ trong những năm 1950. Tác giả tiếp cận quan hệ hai nước từ góc nhìn của cuộc Chiến tranh lạnh; vai trò của Nhật Bản trong việc thực hiện chiến lược toàn cầu của Mỹ. Ngoài ra, một số công trình nghiên cứu về kinh tế Nhật Bản cũng ít nhiều thể hiện quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn 1951 - 1960. Có thể kể ra một số công trình: Yutaka Kosai với Kỷ nguyên tăng trưởng nhanh - Những nhận xét về nền kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh (Viện Kinh tế thế giới, Hà Nội, 1991); Viện Nghiên cứu Đại học Chuo với Kinh tế Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992); Nakamura Takafusa với Những bài giảng về Lịch sử kinh tế Nhật Bản hiện đại 1926 - 1994 (Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội, 1998); G.Allen với Chính sách kinh tế Nhật Bản, tập 1, tập 2 (Viện Kinh tế thế giới, Hà Nội, 1988)… Quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản - Mỹ trong giai đoạn 1951 - 1960 cũng được một số nhà nghiên cứu công bố trên tạp chí có uy tín trên thế giới: Sarah Kovner có bài viết: The Soundproofed Superpower: American Bases and Japanese Communities, 1945 - 1972 (The Journal of Asian Studies, Volume 75, Issue 1, February 2016, pp.

87 - 109; Published online by Cambridge University Press: 25 January 2016). Bài viết đề cập đến việc xây dựng các căn cứ quân sự Mỹ tại Nhật Bản và tác động của nó đối với xã hội Nhật Bản. Theo tác giả, những hệ lụy của các căn cứ quân sự Mỹ tại Nhật Bản là rất lớn như về mại dâm, tranh chấp lãnh thổ, vũ khí hạt nhân… bài viết cũng phân tích những biện pháp mà Chính phủ Nhật Bản và Chính phủ Mỹ đã phối hợp để hợp pháp hoá sự hiện diện của quân đội Mỹ tại Nhật Bản. Nhóm tác giả Michael Beckley, Yusaku Horiuchi và Jennifer M.

Miller có bài America’s Role In The Making of Japan’s Economic Miracle (Journal of East Asian Studies, Volume 18, Issue 1, March 2018, pp. 1 - 21; Published online by Cambridge University Press: 09 January 2018). Bài viết tập trung phân tích vai trò của Mỹ trong việc tạo nên kỳ tích kinh tế của Nhật Bản, khẳng định sự tăng trưởng vượt bậc của Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai không thể thực hiện được nếu không có liên minh Nhật Bản - Mỹ. Ngoài ra, quan hệ Nhật Bản - Mỹ trong giai đoạn 1951 - 1960, trong đó có quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế cũng được nghiên cứu qua các luận án, luận văn.

Những công trình mà chúng tôi tiếp cận được gồm: luan an 16 Luận án tiến sĩ Lịch sử Building a New Kind of Alliance: The United States, Japan, and the Cold War, 1950 - 1961 của Jennifer M. Luận án trình bày việc xây dựng liên minh giữa Mỹ và Nhật Bản trong bối cảnh Chiến tranh lạnh (1950 - 1961). Luận án có 4 chương: Chương 1: Xây dựng một Liên minh tích cực: Hiệp ước Hòa bình San Francisco, 1947 - 1952; Chương 2: Cuộc đấu tranh về việc tái vũ trang: Tư cách thành viên Nhật Bản trong Chương trình An ninh Tương hỗ, 1951 - 1954; Chương 3: Căn cứ quân sự của Mỹ ở Nhật Bản: Biểu tình công khai và sự hòa giải của của Mỹ, 1951 - 1957; Chương 4: Các cuộc biểu tình chống lại Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật Bản, 1957 - 1961. Luận án chủ yếu khai thác quá trình thiết lập liên minh giữa hai nước và phản ứng của của nhân dân Nhật Bản đối với liên minh đó.