Luận văn thạc sĩ về quan hệ Trung Quốc với các nước Trung Á trong những năm đầu thế kỷ 21

Tài liệu chuyên sâu Quan hệ Trung Quốc với các nước Trung Á đầu thế kỷ 21, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc cho chuyên ngành

• Tác giả: Nguyễn Văn Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Quan hệ Trung Quốc với các nước Trung Á những năm đầu thế kỷ 21
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH TÌNH HÌNH THẾ GIỚI VÀ KHU VỰC NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI TÁC ĐỘNG TỚI QUAN HỆ TRUNG QUỐC VỚI CÁC NƢỚC TRUNG Á
• 1.1. Khái quát quan hệ giữa Trung Quốc với các nước Trung Á những năm đầu thế kỷ XXI
• 1.2. Bối cảnh quốc tế và khu vực tác động tới quan hệ của Trung Quốc với các nước Trung Á
• 1.3. Tình hình thế giới
• 1.4. Tình hình các nước Trung Á
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ TRUNG QUỐC VỚI CÁC NƢỚC TRUNG Á TRÊN CÁC LĨNH VỰC
• 2.1. Về chính trị
• 2.2. Sự cần thiết hợp tác song phương
• 2.3. Nguyên tắc phát triển quan hệ Trung Quốc với các nước Trung Á
• 2.4. Trao đổi đoàn giữa Trung Quốc và các nước Trung Á
• 2.5. Về kinh tế
• 2.6. Hợp tác nhằm thúc đẩy kinh tế song phương phát triển
• 2.7. Thương mại mậu dịch song phương
• 2.8. Hợp tác kỹ thuật giữa hai bên
• 2.9. Về quân sự, an ninh
• 2.10. Về giao lưu văn hoá
• 2.11. Quan hệ Trung Quốc- Trung Á trong Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO)
• 2.12. Hợp tác kinh tế
• 2.13. Hợp tác an ninh
• 2.14. Hợp tác giao lưu văn hoá
• 3. CHƯƠNG 3: HỢP TÁC NĂNG LƢỢNG GIỮA TRUNG QUỐC VỚI CÁC NƢỚC TRUNG Á
• 3.1. Trung Quốc với nhu cầu năng lượng liên tục tăng
• 3.2. Hợp tác năng lượng giữa Trung Quốc với các nước Trung Á
• 3.3. Tầm quan trọng của hợp tác năng lượng song phương
• 3.4. Tình hình hợp tác năng lượng song phương
• 3.5. Những thuận lợi và khó khăn trong hợp tác năng lượng giữa Trung Quốc và các nước Trung Á
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ VÀ TRIỂN VỌNG QUAN HỆ TRUNG QUỐC VÀ CÁC NƢỚC TRUNG Á
• 4.1. Những thuận lợi và khó khăn trong quan hệ giữa Trung Quốc với các nước Trung Á
• 4.2. Triển vọng quan hệ Trung Quốc các nước Trung Á
• 4.3. Tác động của quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á tới môi trường thế giới và khu vực
• 4.3.1. Đối với khu vực
• 4.3.2. Đối với thế giới
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bối cảnh tình hình thế giới và khu vực những năm đầu thế kỷ XXI tác động tới quan hệ Trung Quốc với các nước Trung Á

Trong những năm đầu thế kỷ XXI, quan hệ quốc tế đã có những biến chuyển mạnh mẽ, đặc biệt là sự trỗi dậy của Trung Quốc như một cường quốc toàn cầu. Trung Á trở thành một khu vực chiến lược, nơi mà chính sách đối ngoại của Trung Quốc được thể hiện rõ nét. Các nước Trung Á như Kazakhstan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Uzbekistan và Turkmenistan không chỉ là láng giềng gần gũi mà còn là những đối tác quan trọng trong việc duy trì an ninh khu vực và phát triển kinh tế. Sự thay đổi trong tình hình chính trị và kinh tế toàn cầu đã tạo ra những cơ hội và thách thức cho Trung Quốc trong việc thiết lập và củng cố mối quan hệ với các nước này. Đặc biệt, hợp tác kinh tế và an ninh khu vực đã trở thành những lĩnh vực trọng tâm trong mối quan hệ này.

1.3. Tác động của các yếu tố bên ngoài đến quan hệ Trung Quốc Trung Á

Các yếu tố bên ngoài như chính sách ngoại giao của các cường quốc khác và tình hình kinh tế toàn cầu đã ảnh hưởng lớn đến mối quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á. Sự cạnh tranh giữa các cường quốc trong việc giành ảnh hưởng tại khu vực đã tạo ra những thách thức cho Trung Quốc. Tuy nhiên, Trung Quốc đã tận dụng được những cơ hội từ sự phát triển kinh tế của mình để củng cố mối quan hệ với các nước Trung Á. Hợp tác kinh tế và an ninh đã trở thành những lĩnh vực quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ này, giúp Trung Quốc không chỉ duy trì ảnh hưởng mà còn phát triển bền vững trong khu vực.

II. Quan hệ Trung Quốc với các nước Trung Á trên các lĩnh vực

Mối quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á không chỉ dừng lại ở khía cạnh chính trị mà còn mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau. Chính sách đối ngoại của Trung Quốc đã thể hiện rõ nét trong các lĩnh vực như kinh tế, quân sự, và văn hóa. Sự cần thiết của hợp tác song phương đã được nhấn mạnh, đặc biệt trong bối cảnh tình hình chính trị và xã hội của các nước Trung Á có nhiều biến động. Hợp tác kinh tế giữa Trung Quốc và các nước Trung Á đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, với nhiều dự án đầu tư lớn trong lĩnh vực năng lượng và hạ tầng. Điều này không chỉ giúp Trung Quốc đảm bảo nguồn cung năng lượng mà còn tạo ra cơ hội phát triển cho các nước Trung Á.

2.3. Hợp tác văn hóa

Hợp tác văn hóa giữa Trung Quốc và các nước Trung Á cũng đã được chú trọng trong những năm qua. Các chương trình giao lưu văn hóa, giáo dục và du lịch đã được tổ chức thường xuyên, giúp tăng cường hiểu biết và gắn kết giữa các dân tộc. Trung Quốc đã cung cấp nhiều học bổng cho sinh viên Trung Á, tạo điều kiện cho họ tiếp cận với nền giáo dục hiện đại. Điều này không chỉ giúp nâng cao trình độ học vấn của người dân Trung Á mà còn tạo ra một thế hệ lãnh đạo tương lai có khả năng thúc đẩy mối quan hệ giữa hai bên.

III. Hợp tác năng lượng giữa Trung Quốc với các nước Trung Á

Nhu cầu năng lượng của Trung Quốc trong những năm gần đây đã tăng mạnh, và các nước Trung Á với nguồn tài nguyên phong phú đã trở thành đối tác quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu này. Hợp tác năng lượng giữa Trung Quốc và các nước Trung Á không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần vào việc duy trì an ninh năng lượng cho Trung Quốc. Các dự án xây dựng đường ống dẫn dầu và khí đốt đã được triển khai, kết nối các nguồn tài nguyên của Trung Á với thị trường tiêu thụ lớn của Trung Quốc. Điều này không chỉ giúp Trung Quốc đảm bảo nguồn cung năng lượng mà còn tạo ra cơ hội phát triển cho các nước Trung Á.

3.3. Những thuận lợi và khó khăn trong hợp tác năng lượng

Mặc dù hợp tác năng lượng giữa Trung Quốc và các nước Trung Á đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng vẫn còn nhiều khó khăn và thách thức. Các vấn đề như an ninh khu vực, sự cạnh tranh từ các cường quốc khác, và những bất ổn chính trị trong khu vực có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hợp tác này. Tuy nhiên, với sự quyết tâm và nỗ lực từ cả hai bên, hợp tác năng lượng vẫn có thể tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

IV. Đánh giá và triển vọng quan hệ Trung Quốc và các nước Trung Á

Mối quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để đảm bảo sự phát triển bền vững của mối quan hệ này. Trung Quốc cần tiếp tục duy trì chính sách đối ngoại linh hoạt và khéo léo để thích ứng với những thay đổi trong tình hình thế giới và khu vực. Sự hợp tác trên các lĩnh vực như kinh tế, an ninh, và văn hóa sẽ là những yếu tố quyết định cho sự thành công của mối quan hệ này trong tương lai.

4.3. Tác động của quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á tới môi trường thế giới và khu vực

Mối quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á không chỉ ảnh hưởng đến khu vực mà còn có tác động lớn đến môi trường thế giới. Sự phát triển của mối quan hệ này có thể tạo ra những thay đổi trong cân bằng quyền lực toàn cầu, đặc biệt là trong bối cảnh Trung Quốc đang gia tăng ảnh hưởng của mình trên trường quốc tế. Điều này có thể dẫn đến những thay đổi trong chính sách đối ngoại của các cường quốc khác và tạo ra những cơ hội mới cho sự hợp tác quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Những năm đầu thế kỷ XXI chứng kiến sự thay đổi nhanh chóng của trật tự thế giới đa cực, trong đó Trung Quốc nổi lên như một siêu cường với tốc độ tăng trưởng kinh tế liên tục hai con số trong hai thập kỷ, vượt qua Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Trung Á, gồm năm quốc gia Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Uzbekistan và Turkmenistan, là khu vực có vị trí địa chiến lược quan trọng, tiếp giáp với Trung Quốc qua hơn 3.300 km đường biên giới. Khu vực này không chỉ là cầu nối giữa châu Á và châu Âu mà còn được biết đến như “rốn dầu” với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú. Tuy nhiên, các quốc gia Trung Á sau khi độc lập phải đối mặt với nhiều thách thức như chủ nghĩa ly khai, tôn giáo cực đoan và khủng bố.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích mối quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á trong những năm đầu thế kỷ XXI, làm rõ vị trí địa chính trị của khu vực đối với Trung Quốc, đồng thời đánh giá tác động của quan hệ này đến an ninh và phát triển khu vực. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào năm quốc gia Trung Á kể trên, trong giai đoạn từ đầu thế kỷ XXI đến nay, trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, quân sự, an ninh và văn hóa.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ vai trò của Trung Á trong chiến lược phát triển và an ninh của Trung Quốc, đồng thời cung cấp cơ sở cho các chính sách đối ngoại và hợp tác khu vực. Các chỉ số kinh tế như kim ngạch thương mại song phương tăng từ 459 triệu USD năm 1992 lên hơn 30 tỷ USD năm 2008 cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ kinh tế giữa hai bên, góp phần thúc đẩy ổn định và phát triển khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn áp dụng hai khung lý thuyết chính trong nghiên cứu quan hệ quốc tế: lý thuyết chủ nghĩa hiện thực và lý thuyết hợp tác khu vực. Chủ nghĩa hiện thực nhấn mạnh vai trò của quyền lực và lợi ích quốc gia trong việc hình thành các mối quan hệ quốc tế, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc như Trung Quốc và Mỹ. Lý thuyết hợp tác khu vực tập trung vào các cơ chế hợp tác đa phương và song phương nhằm duy trì an ninh và phát triển kinh tế, điển hình là vai trò của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) trong việc thúc đẩy hợp tác an ninh và kinh tế giữa Trung Quốc và các nước Trung Á.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm: “ngoại giao láng giềng”, “hợp tác năng lượng”, “an ninh khu vực”, “toàn cầu hóa kinh tế” và “đối tác chiến lược”. Những khái niệm này giúp phân tích sâu sắc các yếu tố thúc đẩy và hạn chế trong quan hệ song phương, cũng như đánh giá tác động của mối quan hệ này đối với môi trường an ninh và phát triển khu vực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu quốc tế kết hợp với phương pháp lịch sử, phân tích, so sánh và tổng hợp. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các tài liệu chính thức từ Bộ Ngoại giao Trung Quốc, các báo cáo kinh tế, các văn bản pháp luật và hiệp định song phương, cùng các bài viết học thuật trong và ngoài nước. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào năm quốc gia Trung Á và các tài liệu liên quan đến quan hệ Trung Quốc – Trung Á từ năm 2000 đến nay.

Phương pháp phân tích định lượng được áp dụng để xử lý số liệu thương mại, đầu tư và hợp tác năng lượng, trong khi phương pháp phân tích định tính được sử dụng để đánh giá các yếu tố chính trị, an ninh và văn hóa. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2000 đến năm 2015, nhằm phản ánh sự phát triển và biến đổi của quan hệ song phương trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh chiến lược khu vực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng mạnh mẽ trong hợp tác kinh tế và thương mại: Kim ngạch thương mại song phương giữa Trung Quốc và các nước Trung Á tăng từ 459 triệu USD năm 1992 lên 30,821 tỷ USD năm 2008, tương đương mức tăng hơn 68 lần. Riêng thương mại Trung Quốc – Kazakhstan đạt 17,55 tỷ USD năm 2008, vượt mục tiêu đề ra cho năm 2015. Tốc độ tăng trưởng trung bình thương mại song phương Trung Quốc – Kazakhstan giai đoạn 2000-2009 đạt 36,1%.

2. Hợp tác năng lượng là trụ cột quan trọng: Trung Quốc đã ký nhiều hiệp định hợp tác năng lượng với các nước Trung Á, đặc biệt là Kazakhstan và Turkmenistan, nhằm đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định cho phát triển kinh tế. Việc thông đường ống dẫn khí thiên nhiên Kazakhstan – Trung Quốc năm 2009 là dấu mốc quan trọng trong hợp tác năng lượng song phương.

3. Quan hệ chính trị và an ninh được củng cố: Trung Quốc và các nước Trung Á duy trì trao đổi đoàn thường xuyên, ký kết nhiều hiệp định về biên giới, an ninh và chống khủng bố. Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) đóng vai trò trung tâm trong hợp tác an ninh khu vực, giúp kiềm chế các thế lực ly khai, cực đoan và khủng bố.

4. Thách thức về cân bằng thương mại và cơ sở hạ tầng: Một số nước như Kyrgyzstan gặp khó khăn do mất cân bằng thương mại với Trung Quốc, chủ yếu nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu. Cơ sở hạ tầng lạc hậu tại các nước Trung Á cũng là rào cản cho hợp tác kinh tế sâu rộng hơn.

Thảo luận kết quả

Sự tăng trưởng vượt bậc trong thương mại và hợp tác năng lượng phản ánh sự gắn bó chặt chẽ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á, phù hợp với lý thuyết chủ nghĩa hiện thực về lợi ích quốc gia và quyền lực. Việc Trung Quốc tập trung phát triển quan hệ với các nước láng giềng nhằm đảm bảo an ninh biên giới và nguồn cung năng lượng là chiến lược hợp lý trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị khu vực.

Các hiệp định và cơ chế hợp tác đa phương như SCO không chỉ giúp duy trì ổn định an ninh mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế, phù hợp với lý thuyết hợp tác khu vực. Tuy nhiên, sự mất cân bằng thương mại và hạn chế về cơ sở hạ tầng cho thấy cần có các chính sách điều chỉnh để đảm bảo phát triển bền vững và công bằng hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng kim ngạch thương mại song phương theo năm, bảng thống kê các hiệp định hợp tác năng lượng và sơ đồ mạng lưới các chuyến thăm cấp cao giữa Trung Quốc và các nước Trung Á, giúp minh họa rõ nét sự phát triển toàn diện của quan hệ song phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường cân bằng thương mại: Khuyến khích các nước Trung Á phát triển ngành công nghiệp chế biến và xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao để giảm thâm hụt thương mại với Trung Quốc. Chính phủ các nước cần hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh và đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu. Thời gian thực hiện: 3-5 năm.

2. Phát triển cơ sở hạ tầng giao thông và logistics: Đầu tư xây dựng và nâng cấp các tuyến đường bộ, đường sắt và cảng biên giới nhằm tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa và dịch vụ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á. Các tổ chức đa phương và nhà đầu tư tư nhân nên được huy động tham gia. Thời gian thực hiện: 5-7 năm.

3. Mở rộng hợp tác năng lượng bền vững: Đẩy mạnh hợp tác trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và công nghệ sạch, bên cạnh khai thác dầu khí truyền thống, nhằm đảm bảo phát triển bền vững và giảm thiểu tác động môi trường. Các bên cần ký kết các thỏa thuận hợp tác kỹ thuật và chuyển giao công nghệ. Thời gian thực hiện: 5 năm.

4. Tăng cường hợp tác an ninh và chống khủng bố: Củng cố vai trò của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải trong việc phối hợp phòng chống các mối đe dọa an ninh phi truyền thống, đồng thời tăng cường trao đổi thông tin và đào tạo chuyên môn giữa các lực lượng an ninh. Thời gian thực hiện: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan ngoại giao: Luận văn cung cấp cái nhìn toàn diện về quan hệ Trung Quốc – Trung Á, giúp xây dựng chiến lược ngoại giao và chính sách hợp tác hiệu quả.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả quan hệ quốc tế: Tài liệu tham khảo giá trị cho nghiên cứu về địa chính trị, hợp tác khu vực và chiến lược năng lượng.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư: Cung cấp thông tin về tiềm năng hợp tác kinh tế, thương mại và năng lượng, giúp định hướng đầu tư và phát triển kinh doanh.

4. Cơ quan an ninh và quốc phòng: Giúp hiểu rõ bối cảnh an ninh khu vực, các thách thức và cơ hội hợp tác trong lĩnh vực an ninh và quân sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Trung Á lại quan trọng đối với Trung Quốc?
   Trung Á có vị trí địa chiến lược nằm giữa châu Á và châu Âu, là nguồn cung cấp năng lượng lớn và là láng giềng trực tiếp với Trung Quốc qua hơn 3.300 km biên giới. Quan hệ tốt với khu vực này giúp Trung Quốc đảm bảo an ninh biên giới và nguồn cung năng lượng ổn định.

2. Hợp tác kinh tế giữa Trung Quốc và các nước Trung Á phát triển như thế nào?
   Kim ngạch thương mại song phương tăng từ 459 triệu USD năm 1992 lên hơn 30 tỷ USD năm 2008, với tốc độ tăng trưởng trung bình trên 30% trong nhiều năm. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất hoặc thứ hai của nhiều nước Trung Á.

3. Những thách thức chính trong quan hệ Trung Quốc – Trung Á là gì?
   Bao gồm mất cân bằng thương mại, cơ sở hạ tầng lạc hậu, các mâu thuẫn nội bộ và an ninh khu vực, cũng như sự cạnh tranh ảnh hưởng từ các cường quốc khác như Mỹ và Nga.

4. Vai trò của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) trong quan hệ này ra sao?
   SCO là cơ chế đa phương quan trọng giúp tăng cường hợp tác an ninh, chống khủng bố và thúc đẩy phát triển kinh tế giữa Trung Quốc và các nước Trung Á, góp phần duy trì ổn định khu vực.

5. Trung Quốc có chiến lược gì để đảm bảo nguồn năng lượng từ Trung Á?
   Trung Quốc đã ký nhiều hiệp định hợp tác năng lượng, xây dựng các đường ống dẫn khí và dầu mỏ, đồng thời thúc đẩy hợp tác kỹ thuật và đầu tư vào khai thác tài nguyên nhằm đảm bảo nguồn cung lâu dài.

Kết luận

• Trung Quốc và các nước Trung Á đã xây dựng quan hệ đối tác toàn diện trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, an ninh và văn hóa từ đầu thế kỷ XXI.
• Kim ngạch thương mại song phương tăng trưởng vượt bậc, đạt hơn 30 tỷ USD năm 2008, phản ánh tiềm năng hợp tác kinh tế to lớn.
• Hợp tác năng lượng là trụ cột quan trọng, với các dự án đường ống dẫn khí và dầu mỏ được triển khai hiệu quả.
• Các cơ chế hợp tác đa phương như Tổ chức Hợp tác Thượng Hải góp phần duy trì ổn định an ninh và thúc đẩy phát triển khu vực.
• Đề xuất các giải pháp nhằm cân bằng thương mại, phát triển cơ sở hạ tầng, mở rộng hợp tác năng lượng bền vững và tăng cường an ninh khu vực sẽ giúp củng cố và phát triển quan hệ song phương trong tương lai.

Tiếp theo, cần triển khai các nghiên cứu chuyên sâu về tác động kinh tế xã hội của hợp tác Trung Quốc – Trung Á và đánh giá hiệu quả các chính sách đã thực hiện. Các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp được khuyến khích tận dụng các kết quả nghiên cứu để thúc đẩy hợp tác bền vững và hiệu quả hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Bối cảnh tình hình thế giới và khu vực những năm đầu thế kỷ XXI tác động tới quan hệ của Trung Quốc với các nước Trung Á Khái quát tình hình chung của thế giới và khu vực những năm đầu thế kỷ XXI và những tác động tới quan hệ giữa Trung Quốc với các quốc gia khu vực Trung Á. Làm rõ vị trí địa chiến lược của khu vực Trung Á đối với Trung Quốc. Chương 2: Quan hệ Trung Quốc với các nước Trung Á trên các lĩnh vực Chương này nêu cụ thể quan hệ giữa Trung Quốc với các quốc gia khu vực Trung Á trên các phương diện: kinh tế, chính trị, quân sự và giao lưu văn hoá, từ đó làm nổi bật chính sách ngoại giao láng giềng của Trung Quốc với các quốc gia khu vực này. Đặc biệt đi sâu vào trình bày hợp tác giữa Trung Quốc với các quốc gia khu vực Trung Á thông qua tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO).

Chương 3: Hợp tác năng lượng giữa Trung Quốc với các nước Trung Á Trung Quốc trong quá trình “trỗi dậy” mạnh mẽ của mình có nhu cầu năng lượng rất lớn, mà các quốc gia Trung Á ngoài vị trí địa chiến lược nằm ở cửa ngõ phía Tây Trung Quốc, còn là khu vực giàu tài nguyên, cung cấp năng lượng mà Trung Quốc rất cần đến. Nội dung chương này, tác giả đi sâu vào nghiên cứu hợp tác năng lượng giữa Trung Quốc với các quốc gia khu vực Trung Á, những thuận lợi, khó khăn mà hai bên phải đối mặt trong quá trình hợp tác. Chương 4: Đánh giá và triển vọng quan hệ Trung Quốc và các nước Trung Á Chương này đưa ra những đánh giá về quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Trung Á, những thuận lợi và khó khăn trong quan hệ giữa hai bên. Những ảnh hưởng của quan hệ này tới khu vực và thế giới, đồng thời dự báo về triển vọng quan hệ Trung Quốc và các nước Trung Á trong những năm tiếp theo.

13 z NỘI DUNG CHƢƠNG 1 BỐI CẢNH TÌNH HÌNH THẾ GIỚI VÀ KHU VỰC NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI TÁC ĐỘNG TỚI QUAN HỆ TRUNG QUỐC VỚI CÁC NƢỚC TRUNG Á 1. Khái quát quan hệ giữa Trung Quốc với các nƣớc Trung Á những năm đầu thế kỷ XXI Năm nước Trung Á bao gồm: Kazakhstan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Uzberkistan và Turmenistan. Về mặt địa lý, Trung Quốc là láng giềng gần gũi của các quốc gia này, trong đó, Trung Quốc có đường biên giới chung lên đến hơn 3300 km với Kazakhstan, Tajikistan, Kyrgyzstan. Dọc hai bên đường biên giới chung này có các dân tộc thiểu số của Trung Quốc và các nước Trung Á sinh sống đan xen.

Trung Á là khu vực nằm giữa hai châu lục Á, Âu, chính là con đường giao thông thương mại huyết mạch Đông, Tây thời cổ đại – Con đường Tơ lụa. Vị trí địa lý quyết định các nước Trung Á đều nằm sâu trong lục địa, không có cảng biển. Sau khi Liên Xô giải thể, các nước Trung Á trở thành các quốc gia độc lập, chấn hưng và phát triển kinh tế đất nước, nhanh chóng hội nhập vào cộng đồng quốc tế. Khu vực Trung Á là khu vực được ưu đãi nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, được coi là “rốn dầu” của thế giới.

Tuy nhiên, sau khi độc lập, các nước này phải đối mặt với rất nhiều nhân tố bất ổn định, đó là chủ nghĩa ly khai, chủ nghĩa tôn giáo cực đoan và chủ nghĩa khủng bố. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, tình hình quốc tế có những thay đổi to lớn, nhìn một cách tổng thể, xu thế đó có lợi cho sự phát triển quan hệ của Trung Quốc với các nước Trung Á. Trước hết, với sự tan rã của hai Cực đối đầu, hòa bình, hợp tác và phát triển trở thành tiếng nói chung của cộng đồng quốc tế. Việc giải quyết xung đột và mâu thuẫn bằng biện pháp đàm phán chứ không phải dùng sức mạnh vũ lực trở thành nguyên tắc phổ biến trong cộng đồng quốc tế.

Đồng thời, các nước đều đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu, điều này rất có lợi trong việc giải quyết các công tác ngoại 14 z giao của những nước mới độc lập như các quốc gia Trung Á. Hai là, quan hệ giữa Trung Quốc với các nước Mỹ, Nhật, EU đã có bước cải thiện rõ nét, đặc biệt là quan hệ đối tác chiến lược với Nga không ngừng được làm sâu sắc hóa, khiến cho quan hệ giữa Trung Quốc với các nước Trung Á thêm phần thuận lợi, tạo môi trường thông thoáng để hai bên xây dựng quan hệ láng giềng hữu nghị lên một tầm cao mới. Ba là, để hội nhập vào trào lưu toàn cầu hóa kinh tế, các quốc gia đều cần nỗ lực xây dựng quan hệ quốc tế lành mạnh, tranh thủ mọi cơ hội để phát triển kinh tế trong nước. Trung Quốc và các quốc gia Trung Á có điểm chung là đều là những nước đang trên con đường mở cửa cải cách, nỗ lực phát triển kinh tế đất nước, cải thiện đời sống nhân dân.

Trong xu thế phát triển tổng thể, Trung Quốc và các nước Trung Á tìm được tiếng nói chung. Bốn là, trong bối cảnh tình hình thế giới phát triển theo hướng đa cực, rất nhiều quốc gia mong muốn xây dựng một trật tự kinh tế chính trị quốc tế mới một cách công bằng, hợp lý. Đây chính là cơ hội thúc đẩy quan hệ Trung Quốc và các nước Trung Á phát triển cùng có lợi. Vì vậy, sự thay đổi nhanh chóng của tình hình quốc tế có lợi cho phát triển quan hệ giữa Trung Quốc với các nước Trung Á.

Bối cảnh quốc tế và khu vực tác động tới quan hệ của Trung Quốc với các nƣớc Trung Á 1. Tình hình thế giới Trong những năm đầu thế kỷ XXI, xu hướng nổi trội của môi trường an ninh - chính trị quốc tế là duy trì ổn định, thúc đẩy hợp tác, kiềm chế xung đột. Các nước lớn có nhiều nỗ lực tham gia giải quyết các vấn đề quốc tế; các khu vực và các nước nhỏ đẩy mạnh hợp tác và hội nhập. Do vậy, chiến tranh, xung đột quân sự được kiềm chế, ngăn chặn; tiến trình giải quyết các điểm nóng trên thế giới bằng giải pháp hòa bình đạt được một số tiến bộ; hợp tác bảo vệ an ninh phi truyền thống tiếp tục được mở rộng.

Tuy vậy, tình hình thế giới vẫn tiềm ẩn các nguy cơ mất ổn định, chủ yếu do các nước lớn, các trung tâm quyền lực đẩy mạnh cạnh tranh chiến lược, can thiệp ① Bích Quân Độ, “Trung Quốc và Trung Á”, NXB Văn Hiến Khoa học xã hội, năm 1999, trang 51. 15 z vào công việc nội bộ của các nước khác. Trong khi Mỹ phát động cuộc chiến ở Nam Á và Trung Đông dưới chiêu bài “chống khủng bố” để thu hẹp không gian chiến lược của các đối thủ tiềm tàng, các nước lớn khác như Nga, Trung Quốc, Ấn Độ tăng cường hợp tác chiến lược, đẩy mạnh tập hợp lực lượng nhằm thúc đẩy sự hình thành trật tự thế giới đa cực, phá vỡ mô hình thế giới đơn cực do Mỹ thiết lập sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Các cuộc “cách mạng màu sắc” liên tiếp nổ ra tại các nước cộng hòa thuộc không gian hậu Xô-viết là một điển hình cho sự can thiệp của phương Tây vào không gian hậu Xô-viết nhằm cô lập, làm suy yếu Nga.

Bên cạnh xu hướng toàn cầu hóa tiếp tục tác động sâu sắc, toàn diện đến tình hình của các nước và khu vực, sự chi phối của các cường quốc đối với quan hệ quốc tế vẫn rất rõ nét: a. Mỹ Chính quyền Mỹ triển khai các biện pháp đơn phương nhằm củng cố vị thế “bá chủ toàn cầu”. Sau khi lên nắm quyền (2000), Tổng thống Mỹ G. Bush đã đẩy mạnh các biện pháp quân sự, đối ngoại nhằm khẳng định địa vị siêu cường của Mỹ.

Ngay sau khi xảy ra vụ khủng bố tấn công nước Mỹ ngày 11/09/2001, Chính quyền Bush lập tức sử dụng chiêu bài “chống chủ nghĩa khủng bố” phát động cuộc chiến chống khủng bố trên phạm vi toàn cầu, toan tính với sức mạnh quân sự vượt trội sẽ giành được thắng lợi trong cuộc chiến này, qua đó gia tăng ảnh hưởng và lợi ích chiến lược, tăng cường kiềm chế các đối thủ của Mỹ tại các khu vực trọng điểm trên thế giới; đồng thời Mỹ triệt để lợi dụng vấn đề “dân chủ, nhân quyền”, ra sức thúc đẩy “diễn biến hòa bình, bạo loạn lật đổ” nhằm lật đổ chế độ ở các nước mà Mỹ kết tội là “thù địch” để phục vụ lợi ích của Mỹ. Sau khi tiến hành hai cuộc chiến ở Afghanistan (2001) và Iraq (2003), kích động một loạt cuộc “cách mạng màu sắc” ở không gian hậu Xô-viết như Gruzia, Ukraina, Kyrgyzstan, Uzbekistan, kích động phong trào “dân chủ hóa” ở khu vực Trung Đông với mục tiêu hàng đầu là lật đổ các chế độ chống Mỹ ở Iran và Syria, Tổng thống Bush tuyên bố “Nước Mỹ vẫn ở trong tình trạng chiến tranh”, nhấn mạnh “cuộc chiến này còn hơn cả xung đột vũ trang, vì nó là cuộc chiến mang tính quyết định về hệ tư tưởng và an ninh của nước 16 z Mỹ”①. Mỹ tăng mạnh ngân sách quốc phòng (năm 2007 là 448 tỷ USD; năm 2008 là 648 tỷ USD), thử nghiệm vũ khí mới, thúc đẩy chạy đua vũ trang, tìm cách mở rộng hiện diện quân sự trên toàn thế giới… Mỹ thúc đẩy các biện pháp nhằm tăng cường khả năng kiềm chế các nước đối thủ tiềm tàng, trước hết là Trung Quốc (Trung Quốc) và Nga. Mỹ xác định liên minh Mỹ - Nhật là yếu tố quan trọng hàng đầu trong chính sách kiềm chế, uy hiếp Trung Quốc.

Mỹ đã ký với Nhật Bản “Hiệp định Bảo mật tình báo quân sự”, đẩy nhanh tiến độ bố trí hệ thống phòng thủ tên lửa PC-3 tại Nhật, thông qua “Mục tiêu chiến lược chung năm 2007”, thúc đẩy “Quan hệ đối tác toàn cầu” giữa NATO với Nhật, nỗ lực đưa Úc vào liên minh tay ba Nhật - Mỹ - Úc; gia tăng hợp tác quân sự với Ấn Độ, bán vũ khí hiện đại cho Đài Loan; lôi kéo các nước Đông Nam Á vào hợp tác an ninh, quân sự; duy trì “mặt trận chống khủng bố thứ hai” để tạo vành đai bao vây, kiềm chế Trung Quốc. Mỹ đưa nhiều yêu cầu với Trung Quốc trong vấn đề thương mại; đưa Trung Quốc vào danh sách “Các quốc gia cần quan tâm đặc biệt về tôn giáo”; chỉ trích Trung Quốc tăng cường tiềm lực quốc phòng… Ngày 17/10/2007, Tổng thống G.