CHƯƠNG 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài Trong Tổng quan tình hình nghiên cứu, các công trình liên quan đến đề tài sẽ được xem xét theo ba nhóm nội dung chính sau: - Các công trình nghiên cứu chung về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á. Việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này là cần thiết bởi quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á vừa là môi trường, vừa là định hướng va điều kiện cho sự phát triển ngoại giao văn hóa của Nhật Bản với các nước khu vực này. - Các công trình nghiên cứu đề cập đến ngoại giao văn hóa và ngoại giao văn hóa của Nhật Bản nói chung - Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.
Đây là nội dung gắn trực tiếp tới chủ đề của luận án. Các công trình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á Trước hết, khi xem xét tình hình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Đông NamA ở trong nước, có thé thay mối quan hệ giữa Nhật Ban và Đông Nam A được khá nhiều học giả Việt Nam quan tâm. Dưới dạng sách có các công trình tiêu biểu như Nhật Bản trong thé giới Đông A và Đông Nam A (2003) của Khoa Đông phương học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phó Hồ Chí Minh, Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản trong bối cảnh mới và tác động của nó tới Việt Nam (2007) của Vũ Văn Hà. Đây là các công trình đề cập khá toàn diện về quan hệ Nhật Bản - ASEAN trên nhiều lĩnh vực khác nhau trong bối cảnh mới.
Nhìn chung, các công trình này đã phân tích, làm rõ được các nguyên nhân và điều kiện dẫn đến việc cả hai bên đều mong muốn thúc đây quan hệ với nhau. Đặc biệt, các công trình này đã làm rõ được mối quan hệ giữa Nhật Bản và các nước Đông Nam Á (ASEAN) trong một số lĩnh vực cơ bản mà chủ yếu là kinh tế, cung cấp cơ sở quan trọng dé xem xét việc Nhật Ban sử dụng công cụ kinh tế của mình trong quá trình nâng cao vai trò chính trị ở khu vực cũng như tạo điêu kiện cho sự 15 phát triển quan hệ giao lưu văn hóa. Một điểm nữa cũng đáng lưu ý là trong cuốn Nhật Bản trong thể giới Đông Á và Đồng Nam Á, các liên hệ văn hóa lịch sử và hiện tại giữa Nhật Bản và Đông Nam Á đã được chỉ ra và đó chính là những cơ sở văn hóa - lịch sử quan trọng cho nền ngoại giao văn hóa của Nhật Bản với các Đông Nam A trong thời hiện đại. Còn cuốn Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Ban trong bối cảnh mới và tác động của nó tới Việt Nam đã đề cập đến hàng loạt các nhân tố mới từ bối cảnh quốc tế và khu vực có tác động đến ngoại giao văn hóa của Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á.
Đối với các công trình đưới dạng tạp chí có một số bài đề cập từ góc độ chính sách, trong đó có chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với khu vực. Những nghiên cứu dién hình là “Một số điều chỉnh trong chính sách Đông Nam A của Nhật Bản những năm 90” (1997) của Nguyễn Hoàng Giáp trong Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, sô 19, “Chính sách của Nhật Bản đối với Đông Nam A thời kỳ hậu chiến tranh lạnh” (2003) của Nguyễn Thu Mỹ, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Số 4, “Chính sách đối ngoại của Nhật Bản tại châu Á” (2007) của Đỗ Trọng Quang, Tap chí Nghiên cứu Đồng Bắc A, số 8 hay “Chính sách đối ngoại Đông Nam Á của Nhật Bản và ảnh hưởng của nó đối với 3 nước Đông Dương giai đoạn sau chiến tranh lạnh” (2008) của Hoàng Thị Minh Hoa đăng trên Tap chí Nghiên cứu Đông Bac A, Số 6,. Các bài viết này nghiên cứu khá sâu về chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với khu vực Đông Nam Á trên nhiều phương diện khác nhau như cơ sở hình thành chính sách, mục tiêu và nội dung cơ bản của chính sách, sự triển khai chính sách đối ngoại của Nhật Bản trong quan hệ với các nước Đông Nam Á cũng như những kết quả đạt được. Dù các công trình này tập trung nhiều hơn vào khía cạnh an ninh - chính trị và kinh tế của chính sách nhưng quan hệ giao lưu văn hóa cũng được đề cập đến như một lĩnh vực hợp tác đang có xu hướng tăng lên giữa Nhật Bản và Đông Nam Á.
Đồng thời, các công trình này cũng đã bước đầu cho thấy mối liên hệ qua lại giữa các lĩnh vực an ninh - chính trị, kinh tế với văn hóa. Bên cạnh đó còn có các luận án tiễn sỹ Sự diéu chỉnh chính sách của các nước lớn đổi với châu A - Thai Bình Duong từ sau chiên tranh lạnh và van dé đặt 16 ra với Việt Nam (1997) của Hồ Châu, Sw chuyển biến vai trò chính trị của Nhật Bản ở Đông Nam A giai đoạn 199] - 2006 của Hoàng Minh Hang (2011) mà trong đó có chứa đựng nội dung về những điều chỉnh chính sách của Nhật Bản đối với các nước Đông Nam Á và Việt Nam. Tuy giao lưu văn hóa Nhật Bản - Đông Nam Á không phải đối tượng nghiên cứu chính của các luận án này nhưng đây vẫn là nguồn tham khảo quan trọng và có những đóng góp có giá trị khi trong luận án tiến sĩ của Hoàng Minh Hằng đã chỉ ra và phân tích vai trò của văn hóa như một cách thức phát huy sức mạnh mềm dé từ đó nâng cao vai trò chính trị của Nhật Bản trong khu vực. Trong khi đó, luận án tiến sĩ của Hồ Châu cũng đã đề cập đến những điều chỉnh trong chính sách và quan hệ văn hóa của Nhật Bản đối với Đông Nam Á từ sau Chiến tranh Lạnh trong tổng thể quan hệ của các nước lớn.
Qua đó, luận án đã giúp làm rõ thêm phần nào vai trò của giao lưu văn hóa và ngoại giao văn hóa trong việc cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn ở khu vực này. Các nghiên cứu ké trên về chính sách của Nhật Bản đối với Đông Nam A hầu hết tập trung vao giai đoạn từ sau Chiến tranh Lạnh, khi xu hướng hòa dịu và hợp tác gia tăng, khi chủ nghĩa khu vực Đông Á nỗi lên, Nhật Bản bắt đầu tập trung nâng cao vị thế của mình trong khu vực hơn, có nhiều đóng góp về kinh tế và an ninh - chính trị hơn. Tuy không nhắc nhiều đến chính sách ngoại giao văn hóa, nhưng những công trình nói trên là những tài liệu tham khảo quan trọng giúp hiểu rõ bối cảnh lịch sử sau chiến tranh lạnh, những thay đổi của tình hình thế giới lúc bay giờ, những điều chỉnh trong chính sách Đông Nam A của Nhật Bản, những biến chuyền trong quan hệ Nhật Bản - ASEAN và những nhân tố tác động đến chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản ở Đông Nam Á. Qua đó, các công trình này đã giúp thấy được cơ sở, môi trường và điều kiện cho chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản trong quan hệ với ASEAN là công cụ.
Tại nước ngoài, có thể thấy rằng, các công trình có liên quan tới quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á trong phạm vi luận án tiếp cận được chủ yếu đi vào nghiên cứu hai giai đoạn điều chỉnh có tính bước ngoặt trong chính sách đối với khu vực là giai đoạn nửa sau thập niên 1970 đến cuối thập niên 1980 và giai đoạn sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc đến nay. 17 Các công trình tiêu biểu nghiên cứu về chính sách Đông Nam Á của Nhật Bản trong giai đoạn 1970 - 80 gồm có The Fukuda Doctrine and ASEAN: New Dimensions in Japanese Foreign Policy (Học thuyết Fukuda va ASEAN: Những biểu hiện mới trong chính sách đối ngoại của Nhật Bản) (1992) của Sueo Sudo, Japan’s Southeast Asian Policy in the Post-Vietnam Era (1975 - 1985) (Chính sách Đông Nam A của Nhật Bản trong kỷ nguyên Hậu Chiến tranh Việt Nam (1975 - 1985)) của Chaiwat Khamchoo (1989). Đây là những công trình hệ thống lại hai yếu t6 quan trọng ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa Nhật Bản và Đông Nam A là môi trường kinh tế và an ninh thay đổi cùng sự năng động trong chính trị của Nhật Bản khi nước này xây dựng và thực hiện những điều chỉnh chính sách đối với khu vực Đông Nam Á. Mặc dù trong giai đoạn này ngoại giao văn hóa đã được Nhật Bản đưa vào chính sách ngoại giao của mình, đặc biệt được dé cao trong chủ nghĩa Fukuda song các công trình nghiên cứu này tập trung vào những hành động thé hiện vai trò chính trị của Nhật Bản thông qua việc kết nối Mỹ, Trung Quốc, ASEAN với Việt Nam và rat ít quan tâm tới khía cạnh văn hóa của van đề.
Trong các công trình này, công cụ kinh tế cũng được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn công cụ văn hóa trong việc thúc đây quan hệ của Nhật Bản với ASEAN5 và Việt Nam khi đó. Những nghiên cứu về chính sách đối với Đông Nam Á của Nhật Bản giai đoạn sau đó như Japan s foreign policy in the 1990s: From economic superpower to what power? (Chính sách đối ngoại của Nhat Bản trong những năm 1990: Từ siêu cường kinh tế đến sức mạnh nào?) (1996) của Reinhard Drifte, Japan Asia Policy: Religional security and global interst (Chính sách chau A của Nhật Bản: An ninh khu vực và lợi ích toàn cầu) (1995) của Wolf Mendl, Japanese foreign policy in Asia and the Pacific: Domestic interests, American pressures, and regional integration (Chính sách đối ngoại của Nhật Ban ở chau A - Thái Binh Duong: Lợi ích trong nước, sức ép từ Hoa Kỳ và hội nhập khu vực) (2001) do Akitoshi Miyashita và Yoichiro Sato chủ biên. vẫn hầu hết đề cập tới vai trò an ninh, chính trị của Nhật Bản tại khu vực châu Á, khu vực Đông Nam Á chỉ là một phần trong đó. Tuy nhiên bên cạnh đó Drifte (1996) hay công trình BAC A AOR 7 ERE 1950-2005 (Chính sách Đông Nam Á của Nhật Bản hiện đại) (2007) của các học giả Sumio Hatano và Susumu Sato đã bước đầu nhắc đến chính sách ngoại giao văn hóa của Nhat Bản.