Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Ở Đền Đá Đen Huyện Ba Vì, Thành Phố Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tín ngưỡng thờ mẫu ở đền đá đen huyện ba vì thành phố hà nội hiện nay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực

• Tác giả: Đặng Thị Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Minh Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Chủ Nghĩa Xã Hội Khoa Học
• Đề tài: Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Ở Đền Đá Đen Huyện Ba Vì, Thành Phố Hà Nội Hiện Nay
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.3. Mụch đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Cơ sở và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa lí luận
• 1.7. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.8. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở VIỆT NAM VÀ ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI Ở HUYỆN BA VÌ THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY
• 2.1. Một số vấn đề lý luận về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam
• 2.2. Quá trình hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam
• 2.3. Điều kiện địa lí tự nhiên ảnh hưởng đến quá trình hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam
• 2.4. Điều kiện kinh tế xã hội ảnh hưởng tới sự hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam
• 3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁC (chưa có chi tiết trong trích đoạn)
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Nguồn Gốc và Đặc Điểm

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một tín ngưỡng dân gian bản địa, có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời tại Việt Nam. Tín ngưỡng này thể hiện sự ngưỡng mộ và tôn vinh vai trò của người phụ nữ trong gia đình, xã hội và trong cuộc sống đấu tranh dựng nước và giữ nước. Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là một hình thức tôn giáo mà còn là một phần quan trọng của văn hóa thờ Mẫu Việt Nam, thể hiện qua các nghi lễ, lễ hội và các hình thức nghệ thuật dân gian. Mẫu được hiểu là mẹ, là người phụ nữ có công sinh thành, nuôi dưỡng và bảo vệ. Các vị Mẫu thường có nguồn gốc từ các vị thần tự nhiên như Mẫu Thiên, Mẫu Địa, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải hoặc từ các nhân vật lịch sử có công với dân tộc. Tín ngưỡng này có quan hệ mật thiết với tín ngưỡng thờ nữ thần, nhưng không phải nữ thần nào cũng là Mẫu. Tín ngưỡng thờ Mẫu tập trung trong tín ngưỡng về Tam Tòa Thánh Mẫu (Mẫu Tam Phủ), chỉ có trong tín ngưỡng thờ Tam Phủ, Tứ Phủ Mẫu mới được tôn thờ làm Thánh Mẫu.

1.1. Nguồn Gốc và Quá Trình Hình Thành Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu hình thành từ sự phản ánh đời sống xã hội của con người, đặc biệt là trong xã hội nông nghiệp lúa nước. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của tín ngưỡng này. Việt Nam với địa hình đa dạng, khí hậu nhiệt đới gió mùa đã tạo nên một môi trường sinh thái phong phú, ảnh hưởng đến đời sống vật chất và tinh thần của người dân. Trong xã hội nông nghiệp, người phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong sản xuất và gia đình, từ đó hình thành nên sự tôn vinh và thờ phụng các nữ thần, các Mẫu.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật của Tín Ngưỡng Thờ Mẫu ở Việt Nam

Tín ngưỡng thờ Mẫu có những đặc điểm riêng biệt so với các hình thức tôn giáo khác. Đó là sự tôn vinh các nữ thần, các Mẫu có công với dân tộc, gắn liền với các hiện tượng tự nhiên và vũ trụ. Tín ngưỡng này thường gắn liền với hình thức Tam Phủ, Tứ Phủ, tượng trưng cho các vùng không gian mà các Mẫu cai quản. Tín ngưỡng thờ Mẫu để lại những giá trị văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa tổ chức cộng đồng đặc biệt. Nó hướng tới việc tôn vinh những giá trị của người phụ nữ trong xã hội.

II. Đền Đá Đen Ba Vì Lịch Sử và Vị Trí Trong Tín Ngưỡng

Đền Đá Đen tọa lạc tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội, là một địa điểm tín ngưỡng quan trọng liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Đền thờ chính Mẫu Thượng Ngàn, một vị thần quan trọng trong hệ thống thần linh của đạo Mẫu. Lịch sử Đền Đá Đen gắn liền với những truyền thuyết và huyền tích về chúa Đá Đen, người được coi là hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn. Đền không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng địa phương, đặc biệt là trong các dịp lễ hội. Vị trí của đền trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam nói chung và tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng ngày càng được khẳng định.

2.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển của Đền Đá Đen

Nguồn gốc của Đền Đá Đen gắn liền với những câu chuyện truyền thuyết về Mẫu Thượng Ngàn và những sự tích linh thiêng. Theo truyền thuyết, chúa Đá Đen là người có công khai khẩn đất đai, giúp dân làng vượt qua khó khăn, được người dân tôn thờ và lập đền thờ sau khi qua đời. Qua thời gian, đền được trùng tu, mở rộng và trở thành một địa điểm tín ngưỡng quan trọng của vùng.

2.2. Vị Trí Địa Lý và Ý Nghĩa Tâm Linh của Đền Đá Đen

Đền Đá Đen nằm ở vị trí địa linh, nơi giao thoa giữa núi rừng và đồng bằng, tạo nên một không gian linh thiêng và thanh tịnh. Vị trí này không chỉ có ý nghĩa về mặt phong thủy mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người với thiên nhiên, giữa đời sống trần tục với thế giới tâm linh. Đền là nơi người dân tìm đến để cầu mong sự bình an, may mắn và giải quyết những khó khăn trong cuộc sống.

III. Thực Hành Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Tại Đền Đá Đen Nghi Lễ và Lễ Hội

Việc thực hành tín ngưỡng tại Đền Đá Đen bao gồm các nghi lễ thờ cúng, lễ hội truyền thống và các hoạt động văn hóa tâm linh. Các nghi lễ thường được tổ chức vào các dịp lễ lớn, ngày rằm, mùng một và các ngày vía của các vị thần. Lễ hội Đền Đá Đen là một sự kiện quan trọng, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương tham gia. Các nghi thức trong lễ hội thường bao gồm rước kiệu, tế lễ, hát văn, chầu văn và các trò chơi dân gian. Những hoạt động này không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

3.1. Các Nghi Lễ Thờ Cúng và Văn Hóa Tín Ngưỡng Đặc Trưng

Các nghi lễ thờ cúng tại Đền Đá Đen được thực hiện theo những quy tắc và nghi thức truyền thống. Người dân thường dâng hương, hoa quả, lễ vật và cầu khấn các vị thần phù hộ cho gia đình, bản thân được bình an, may mắn. Văn hóa tín ngưỡng tại đền thể hiện qua cách bài trí không gian thờ tự, các hình thức nghệ thuật trang trí và các hoạt động văn hóa tâm linh.

3.2. Lễ Hội Đền Đá Đen Thời Gian Nội Dung và Ý Nghĩa

Lễ hội Đền Đá Đen thường được tổ chức vào mùa xuân hoặc mùa thu, là dịp để người dân tưởng nhớ công ơn của các vị thần và cầu mong một năm mới an lành, hạnh phúc. Nội dung của lễ hội bao gồm các nghi thức tế lễ trang trọng, các hoạt động văn hóa nghệ thuật đặc sắc và các trò chơi dân gian vui nhộn. Lễ hội không chỉ là một sự kiện tín ngưỡng mà còn là một dịp để cộng đồng gắn kết, giao lưu và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

IV. Ảnh Hưởng của Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Đến Đời Sống Cộng Đồng Ba Vì

Tín ngưỡng thờ Mẫu có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn hóa, xã hội và tâm linh của cộng đồng huyện Ba Vì. Tín ngưỡng này góp phần xây dựng và củng cố các giá trị đạo đức, lối sống tốt đẹp trong cộng đồng. Nó cũng là nguồn cảm hứng cho các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và du lịch địa phương. Tuy nhiên, cũng cần nhận diện và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của tín ngưỡng, như các hoạt động mê tín dị đoan, lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi cá nhân.

4.1. Giá Trị Văn Hóa và Đạo Đức của Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng và sự tôn trọng các giá trị đạo đức. Nó cũng là nguồn cảm hứng cho các hoạt động sáng tạo văn hóa, nghệ thuật, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân.

4.2. Tác Động của Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Đến Du Lịch Tâm Linh Ba Vì

Đền Đá Đen và các địa điểm tín ngưỡng khác liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu là những điểm đến hấp dẫn của du lịch tâm linh Ba Vì. Sự phát triển của du lịch tâm linh không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho địa phương mà còn góp phần quảng bá các giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của vùng đất này.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Để bảo tồn và phát huy những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Đền Đá Đen và huyện Ba Vì, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của đạo Mẫu; tăng cường công tác quản lý, bảo tồn và trùng tu các di tích lịch sử, văn hóa; phát triển du lịch tâm linh gắn với bảo tồn văn hóa; và ngăn chặn các hoạt động mê tín dị đoan, lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.

5.1. Nâng Cao Nhận Thức và Trách Nhiệm Cộng Đồng

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu, từ đó khơi dậy lòng tự hào, ý thức trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Các hoạt động tuyên truyền có thể được thực hiện thông qua các phương tiện truyền thông, các buổi nói chuyện, hội thảo và các hoạt động văn hóa cộng đồng.

5.2. Phát Triển Du Lịch Tâm Linh Bền Vững Gắn Với Bảo Tồn

Cần xây dựng các sản phẩm du lịch tâm linh chất lượng cao, gắn với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của địa phương. Du lịch tâm linh cần được phát triển theo hướng bền vững, đảm bảo hài hòa giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.

VI. Tương Lai Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Hướng Đến Giá Trị Chân Thiện Mỹ

Trong xã hội hiện đại, tín ngưỡng thờ Mẫu cần được định hướng phát triển theo hướng tích cực, hướng đến các giá trị chân, thiện, mỹ. Cần loại bỏ những yếu tố tiêu cực, mê tín dị đoan, đồng thời phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tín ngưỡng. Tín ngưỡng thờ Mẫu cần trở thành một nguồn lực văn hóa quan trọng, góp phần xây dựng một xã hội văn minh, giàu đẹp và hạnh phúc.

6.1. Định Hướng Phát Triển Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Trong Xã Hội Hiện Đại

Tín ngưỡng thờ Mẫu cần được phát triển theo hướng phù hợp với các giá trị văn hóa, đạo đức của xã hội hiện đại. Cần khuyến khích các hoạt động tín ngưỡng lành mạnh, có ý nghĩa giáo dục và nhân văn, đồng thời ngăn chặn các hoạt động mê tín dị đoan, lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.

6.2. Vai Trò của Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Trong Xây Dựng Văn Hóa Việt Nam

Tín ngưỡng thờ Mẫu có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Tín ngưỡng này cần được khai thác và phát huy một cách sáng tạo, để trở thành một nguồn lực văn hóa quan trọng trong quá trình phát triển đất nước.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài "Tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Đá Đen huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội hiện nay" được thực hiện bởi sinh viên Đặng Thị Thảo dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Thị Minh Thảo (Khoa Giáo dục Chính trị, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, năm 2019), thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngưỡng dân gian bản địa đặc trưng, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của cư dân nông nghiệp lúa nước Việt Nam thông qua việc tôn vinh người phụ nữ và các nhân vật lịch sử có công với đất nước. Huyện Ba Vì nằm cách trung tâm Thủ đô Hà Nội 60 km về phía Tây Bắc, là vùng đất bán sơn địa có truyền thống văn hóa lâu đời, nơi quần cư sinh sống của 3 dân tộc Kinh, Mường, Dao. Nơi đây sở hữu mật độ di tích tâm linh dày đặc gắn liền với không gian huyền thoại núi Tản - sông Đà.

Tuy nhiên, trước thời điểm nghiên cứu, các công trình khoa học tại Ba Vì chủ yếu tiếp cận huyền tích, nhân vật thờ tự hoặc khảo cứu văn hóa nói chung, chưa có công trình chuyên biệt nào đi sâu phân tích toàn diện tín ngưỡng thờ Mẫu tại đền Đá Đen (xã Tản Lĩnh) trên các phương diện không gian thờ phụng, sinh hoạt nghi lễ, thực trạng quản lý và những tác động kinh tế - xã hội đối với cộng đồng bản huyện. Do đó, việc nghiên cứu đề tài mang tính cấp thiết cả về mặt lý luận văn hóa - tôn giáo lẫn thực tiễn quản lý di sản tại địa phương.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm rõ đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Đá Đen (huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội), từ đó đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị tích cực của tín ngưỡng này trong đời sống hiện nay.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan cơ sở lý luận về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam và khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, không gian tín ngưỡng của huyện Ba Vì.
  2. Khảo sát, phân tích hiện trạng tín ngưỡng thờ Mẫu tại đền Đá Đen: huyền tích Chúa Đá Đen - Mẫu Thượng Ngàn, hệ thống điện thần, nghi thức thờ cúng, phong tục lễ hội và đánh giá tác động hai mặt (tích cực và tiêu cực) của tín ngưỡng đối với đời sống nhân dân bản huyện.
  3. Xác định phương hướng và đề xuất hệ thống giải pháp cụ thể nhằm gìn giữ, phát huy các yếu tố tích cực, hạn chế tiêu cực của tín ngưỡng thờ Mẫu tại đền Đá Đen.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Đá Đen, huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội.
• Phạm vi không gian: Không gian di tích đền Đá Đen (Hắc Thạch Linh Từ), xã Tản Lĩnh, huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát và phân tích thực trạng sinh hoạt tín ngưỡng từ năm 1990 đến năm 2019.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Khóa luận vận dụng hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất và chức năng xã hội của tôn giáo, tín ngưỡng; tác phẩm "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước" của F. Engels khi luận giải về nguồn gốc sùng bái tự nhiên thời nguyên thủy (tục thờ Mẹ Cây, Mẹ Rừng); tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tự do tín ngưỡng, tôn giáo và bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

Về mặt chuyên ngành văn hóa - tín ngưỡng, tác giả sử dụng hệ thống khái niệm chuẩn mực:

• Phân biệt Nữ thần, Mẫu thần và Tam tòa Thánh Mẫu (Mẫu Tam phủ, Tứ phủ).
• Khung cấu trúc Tứ Phủ đại diện cho bốn miền vũ trụ: Thiên phủ (miền Trời - màu đỏ), Địa phủ (miền Đất - màu vàng), Thoải phủ (miền Sông nước - màu trắng), Nhạc phủ (miền Rừng núi - màu xanh).
• Cốt lõi triết lý thờ Mẫu xuất phát từ sự sùng bái 4 yếu tố tự nhiên nuôi sống con người (Cây, Đất, Nước, Trời) kết hợp với triết lý âm dương "âm sinh dương thành", truyền thống tôn trọng người phụ nữ và sự tiếp biến Đạo giáo, Phật giáo theo mô hình "tiền Phật hậu Thánh".

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử với các phương pháp nghiên cứu liên ngành:

• Phương pháp khảo sát thực tế (điền dã): Quan sát trực tiếp kiến trúc đền, cách bài trí điện thần, quy trình diễn xướng hầu đồng, lễ vật và hoạt động tế lễ của cộng đồng tại đền Đá Đen.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Xử lý các nguồn tài liệu thứ cấp, văn bản địa chí, thần tích, văn khấn và báo cáo kinh tế - xã hội địa phương.
• Phương pháp phân tích - so sánh: Đối sánh dạng thức thờ Mẫu tại Ba Vì với các trung tâm thờ Mẫu ở Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ.
• Phương pháp tiếp cận văn hóa vùng: Đặt di tích trong không gian văn hóa xứ Đoài và mối quan hệ giao lưu giữa ba dân tộc Kinh - Mường - Dao.

Nguồn dữ liệu

Nguồn tư liệu của khóa luận gồm:

• Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Đạo Mẫu của Ngô Đức Thịnh, Vũ Ngọc Khánh, Vũ Thị Tú Anh, Lê Công Sự, Đinh Gia Khánh, Nguyễn Kim Hiền.
• Cuốn sách "Di tích lịch sử văn hóa Đền Đá Đen" của Phan Thị Bảo (NXB Văn hóa Dân tộc, 2016).
• Hồ sơ di tích khoa học, tư liệu quy hoạch Vườn quốc gia Ba Vì và số liệu thống kê phát triển kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân huyện Ba Vì (giai đoạn 2005–2010).
• Tư liệu điền dã thực tế, thần tích bản đền, lời văn chầu và ghi chép phỏng vấn người dân bản địa tại xã Tản Lĩnh.

---

Nội dung chính theo từng chương

CẤU TRÚC KHÓA LUẬN (3 CHƯƠNG, 6 TIẾT)

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam và đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội ở huyện Ba Vì thành phố Hà Nội hiện nay

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về sự hình thành, phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu và phác thảo diện mạo tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa bàn nghiên cứu:

• Lý luận về tín ngưỡng thờ Mẫu: Mẫu bắt nguồn từ việc tôn thờ các hiện tượng tự nhiên (nhiên thần) và các nhân vật lịch sử có công (nhân thần). Mẫu được tôn vinh ở 3 cung bậc: Thánh Mẫu, Quốc Mẫu, Vương Mẫu. Quá trình phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu gắn chặt với nền nông nghiệp lúa nước và bước vào giai đoạn định hình hoàn thiện vào thế kỷ XVI - XVII khi chế độ phong kiến lâm vào khủng hoảng (chiến tranh Trịnh - Mạc, Trịnh - Nguyễn), phản ánh khát vọng giải phóng thân phận của người phụ nữ. Khóa luận phân định 3 dạng thức không gian:
  • Bắc Bộ: Mô hình phát triển tuần tự từ Nữ thần $\rightarrow$ Mẫu thần $\rightarrow$ Tam phủ, Tứ phủ (thờ Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải).
  • Trung Bộ: Chủ yếu thờ Nữ thần và Mẫu thần (Thiên Y A Na, Po Nagar, Tứ vị Thánh nương, Bà Ngũ Hành), không có cấu trúc Tứ Phủ hoàn chỉnh.
  • Nam Bộ: Đan xen tiếp biến giữa lưu dân Việt với người Chăm, Khmer (thờ Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Chúa Ngọc, Bà Thủy Long).

Tiêu chí	Bắc Bộ	Trung Bộ	Nam Bộ
Cấu trúc điện thần	Hệ thống Tam phủ, Tứ phủ hoàn chỉnh	Nữ thần, Mẫu thần bản địa (Thiên Y A Na, Po Nagar)	Dung hợp đa dạng (Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Ngũ Hành)
Nhân vật trung tâm	Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn	Thiên Y A Na (Chăm hóa Việt)	Bà Chúa Xứ Núi Sam, Linh Sơn Thánh Mẫu
Nghi thức điển hình	Lên đồng 36 giá, hát chầu văn	Lễ hội Tháp Bà, hát múa bóng	Vía Bà Chúa Xứ, lễ hội Miếu Bà

• Đặc điểm huyện Ba Vì: Huyện có diện tích $424\text{ km}^2$, dân số khoảng 265.000 người gồm 3 dân tộc Kinh, Mường, Dao sinh sống tại 31 xã, thị trấn (tái nhập Hà Nội tháng 8/2008 theo Nghị quyết 15 của Quốc hội khóa XII). Khí hậu chia 2 mùa rõ rệt: mùa mưa (tháng 4–10, nhiệt độ trung bình $23^\circ\text{C}$, lượng mưa $1.832,2\text{ mm}$ chiếm $90,87%$ cả năm) và mùa khô (tháng 11–3, nhiệt độ trung bình $20^\circ\text{C}$, lượng mưa tháng 12 thấp nhất đạt $15\text{ mm}$). Tài nguyên rừng có $10.724,9\text{ ha}$ (rừng đặc dụng $6.246\text{ ha}$, rừng sản xuất $4.400,4\text{ ha}$, rừng phòng hộ $78,4\text{ ha}$) thuộc Vườn quốc gia Ba Vì với 812 loài thực vật bậc cao (có Bách xanh, Thông đỏ trong Sách đỏ Việt Nam) và 44 loài thú, 104 loài chim.
• Kinh tế - xã hội Ba Vì (đến năm 2010): Tổng giá trị sản xuất đạt 9.116 tỷ đồng, giá trị tăng thêm 4.311 tỷ đồng (tăng trưởng 16%). Nông nghiệp đạt sản lượng chè 12.800 tấn/năm; công nghiệp có 2 cụm công nghiệp (Cam Thượng, Đồng Giai) và 12 làng nghề; du lịch đón 1,5 triệu lượt khách với doanh thu 70 tỷ đồng. Toàn huyện có 18 trường chuẩn quốc gia, 30/31 xã đạt chuẩn y tế.
• Mạng lưới di tích thờ Mẫu tại Ba Vì: Phân bố tại hệ thống đền (Đền Thượng, Đền Trung, Đền Hạ, Đình Tây Đằng, Đền Và, Đền Bố, Đền Đá Đen, Đền Chúa Thoải) và phối thờ trong các chùa (Chùa Thông, Chùa Mía, Chùa Tây Phương, Chùa Thầy, Chùa Tản Viên, Chùa Khai Nguyên). Đền Đá Đen (xã Tản Lĩnh) thờ Thánh Mẫu Ma Thị Cao Sơn (Bà Chúa Thượng Ngàn - Dưỡng Mẫu của Đức Thánh Tản Viên), được xếp hạng Di tích lịch sử cấp thành phố ngày 28/8/2015.

---

Chương 2: Tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Đá Đen và những ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Đá Đen đối với đời sống nhân dân bản huyện

Chương 2 là nội dung khảo cứu thực chứng trọng tâm của đề tài:

• Huyền tích Chúa Đá Đen - Mẫu Thượng Ngàn: Thân mẫu sinh thành của Đức Thánh Tản Viên (Nguyễn Tuấn) là bà Đinh Thị Đen (Đinh Thị Duyên). Khi mang thai, bà ra giếng nước (sâu 3–4m không bao giờ cạn) gặp rồng vàng, mang thai 14 tháng mới sinh con. Lên 6 tuổi mồ côi cha, Nguyễn Tuấn cùng mẹ nương nhờ bà họ Ma (Ma Thị Cao Sơn - tù trưởng giàu có, nhân từ vùng núi Tản). Bà Ma Thị nhận chàng làm con nuôi. Năm 12 tuổi, Nguyễn Tuấn đốn củi gặp Tử Vi thần tướng Bạch Tuyết ban cho cây gậy thần "đầu sinh đầu tử", được mẹ nuôi căn dặn dùng gậy cứu người nghèo khó và giúp giang sơn xã tắc. Sau này, khi bà Ma Thị lâm bệnh nặng qua đời, vì thương xót con côi cút giữa non ngàn hiểm trở, giọt nước mắt của bà rơi xuống hóa thành khối đá đen lớn dần. Hiện nay, hòn Đá Đen nằm ở chân núi Ba Vì có kích thước dài $53\text{ cm}$, nơi rộng nhất $29\text{ cm}$. Đền được lập mang tên Hắc Thạch Linh Từ.

Thành phần điện thần	Vị trí / Nhân vật thờ phụng	Đặc điểm trang phục & Chức năng
Chính điện (Thượng ban)	Tam tòa Thánh Mẫu (Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn)	Cai quản ba miền Trời, Nước, Rừng núi
Trung ban	Đức Chúa Bà Bản Đền (Bà Chúa Đá Đen - Ma Thị Cao Sơn)	Trang phục màu đen toàn bộ; ban phúc, trừ tà
Hậu cung	Động Tiên thờ Tam tòa Chúa Tiên	Không gian hang động thanh tịnh
Ban Ngũ vị Quan Lớn	Quan Đệ Nhất đến Quan Đệ Ngũ	Thực thi hiệu lệnh Tam Tứ Phủ (áo đỏ, xanh, trắng, vàng, lam)
Ngoại điện & Hạ ban	Lầu Cô, Lầu Cậu (12 Cô, 12 Cậu), Năm dinh Quan lớn cửa rừng, Ngũ Hổ, Ông Lốt (Thanh Xà, Bạch Xà)	Trấn giữ năm phương, quản lý cửa rừng, bảo vệ bờ cõi đền điện

• Nét độc đáo trong nghi thức và lễ vật:
  • Trang phục giá hầu Chúa Bà Đá Đen: Toàn bộ trang phục mang sắc đen tuyền (áo dài đen, quần đen, khăn tấu hương, đai lưng, thẻ ngà, kiềng bạc, chuỗi hạt đá đen, quạt đen) tượng trưng cho giọt lệ hóa đá huyền tích.
  • Cơ cấu lễ vật Sơn Trang: Mâm quả rừng được xếp quanh búp măng tre luộc chín đặt chính giữa; cỗ mặn chia chuẩn xác thành 13 phần (1 phần lớn dâng Thánh Mẫu, 12 phần nhỏ dâng 12 cô Sơn Trang coi 12 cửa rừng); đĩa cá, tôm, cua, ốc suối luộc chín đều đủ 13 con mỗi đĩa; kèm bát cơm gạo cẩm, mướp đắng, bánh chưng không nhân và xôi nếp mùn.
  • Mâm lễ Tứ Phủ: Bày 4 mâm theo 4 màu (xanh, đỏ, trắng, vàng), mỗi mâm gồm 9 quả trứng, 1 lược, 1 quạt, 1 đôi guốc, 9 vuông vải màu tương ứng, 1 hình nhân và 4 lốt.
• Lễ hội đền Đá Đen: Mỗi năm có 4 kỳ lễ hội: ngày 8 tháng Giêng (Lễ Thượng nguyên), ngày 8 tháng 4 (Lễ Vào hè), ngày 8 tháng 7 (Lễ Ra hè), và đại lễ 19 tháng 9 âm lịch (Tiệc Chúa Khánh Đản - ngày Thánh Mẫu về trời). Lễ hội có sự phối hợp thực hiện của đội tế nữ 3 dân tộc Kinh - Mường - Dao thuộc hai xã Tản Lĩnh và Vân Hòa. Quy trình chuẩn bị diễn ra từ ngày 18/9 (đồng bào Mường lấy nứa non, giã nếp nương đồ cơm lam; thủ nhang làm lễ cáo tế) đến ngày 19/9 (dâng lễ mặn, hòa tấu cồng chiêng Mường, kèn Dao, đàn nhị Kinh, tế lễ và tổ chức diễn xướng hầu đồng).
• Đánh giá tác động đến đời sống bản huyện:
  • Ảnh hưởng tích cực: Thúc đẩy du lịch tâm linh liên kết chuỗi danh thắng Ba Vì (Ao Vua, Khoang Xanh, Suối Tiên, Hồ Tiên Sa), tạo việc làm, tiêu thụ nông lâm sản, mở rộng hạ tầng giao thông liên xã; củng cố khối đại đoàn kết 3 dân tộc Kinh - Mường - Dao, phát huy đạo lý hiếu nghĩa và giáo dục ý thức hướng thiện.
  • Ảnh hưởng tiêu cực: Tình trạng thương mại hóa dịch vụ, chèo kéo ép giá khách thập phương; đốt vàng mã quá mức gây ô nhiễm và nguy cơ cháy nổ; phát sinh các biểu hiện mê tín dị đoan (bói toán, xóc thẻ, xin xăm, khấn thuê, dâng sao giải hạn trục lợi) và tệ nạn cờ bạc, trộm cắp mùa lễ hội làm ảnh hưởng trật tự trị an.

---

Chương 3: Một số định hướng và giải pháp trong việc giữ gìn, phát huy những yếu tố tích cực của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Đá Đen huyện Ba Vì hiện nay

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp xuất phát từ đường lối quản lý văn hóa của Đảng và thực trạng tại địa bàn:

• Hệ thống định hướng cơ bản:
  • Quán triệt quan điểm của Đảng và Nhà nước về tôn trọng, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo gắn liền với Luật Di sản văn hóa.
  • Giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, gắn bảo tồn di tích với phát triển kinh tế - du lịch bền vững.
  • Kiên quyết loại bỏ các hủ tục, hành vi lợi dụng tín ngưỡng để hoạt động mê tín dị đoan, thương mại hóa, trục lợi bất chính.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tuyên truyền sâu rộng cho nhân dân và du khách về giá trị lịch sử - văn hóa đích thực của đền Đá Đen và tín ngưỡng thờ Mẫu; phân biệt rõ nét đẹp thực hành di sản với các hành vi mê tín dị đoan.
  2. Tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước: Hoàn thiện quy chế quản lý di tích cấp thành phố; thành lập ban quản lý lễ hội liên ngành (văn hóa, công an, y tế); quản lý chặt chẽ nguồn tiền công đức và các khoản đóng góp xã hội hóa công khai, minh bạch.
  3. Quy hoạch không gian và bảo vệ môi trường: Bố trí khu vực dâng hương, hóa vàng mã riêng biệt, an toàn; quy hoạch khu vực kinh doanh dịch vụ hàng quán, bãi đỗ xe trật tự; ngăn chặn tình trạng xả rác bừa bãi và nguy cơ cháy rừng mùa khô.
  4. Quản lý thực hành nghi lễ: Chấn chỉnh việc thực hành nghi lễ lên đồng (hầu bóng), kiểm soát việc rải tiền lẻ, đốt đồ mã tràn lan; bảo tồn diễn xướng chầu văn chuẩn mực và nghi thức tế lễ truyền thống của đồng bào Kinh - Mường - Dao.
  5. Liên kết phát triển du lịch văn hóa sinh thái: Xây dựng tour tuyến kết nối đền Đá Đen với quần thể di tích đền Thượng, đền Trung, đền Hạ, chùa Mía và các khu du lịch sinh thái Ao Vua, Khoang Xanh - Suối Tiên nhằm nâng cao thu nhập cho cư dân địa phương.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu cụ thể:
  • Hệ thống hóa toàn bộ cứ liệu lịch sử và dân gian về đền Đá Đen: xác định rõ niên đại công nhận Di tích lịch sử cấp thành phố (ngày 28/8/2015), vị trí địa lý tại xã Tản Lĩnh và thông số thực tế của khối đá đen ($53\text{ cm}\times 29\text{ cm}$).
  • Khảo tả chi tiết cấu trúc điện thần đặc thù với vị trí trung tâm của Thánh Mẫu Ma Thị Cao Sơn cùng hệ thống đồ lễ Sơn Trang mang tính biểu trưng cao (cơ cấu số lượng 13 phần và 13 con thủy sản).
  • Ghi nhận và phân tích quy trình tổ chức 4 ngày hội trong năm, đặc biệt là đại lễ Tiệc Chúa (19/9 âm lịch) - mô hình liên kết văn hóa cộng đồng giữa 3 tộc người Kinh - Mường - Dao.
• Đóng góp của đề tài:
  • Đây là công trình nghiên cứu chuyên biệt đầu tiên về tín ngưỡng thờ Mẫu tại đền Đá Đen dưới góc độ Chủ nghĩa xã hội khoa học kết hợp văn hóa học.
  • Cung cấp nguồn tư liệu điền dã thực chứng phục vụ công tác quản lý di sản cho Ủy ban nhân dân huyện Ba Vì và xã Tản Lĩnh trong việc xây dựng phương án bảo tồn di tích gắn với phát triển du lịch.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu chủ yếu khu biệt tại một điểm di tích cụ thể (đền Đá Đen, xã Tản Lĩnh) trong giai đoạn từ 1990 đến 2019; các số liệu thống kê kinh tế - xã hội tổng hợp dừng ở mốc năm 2010; chưa tiến hành điều tra xã hội học định lượng diện rộng về mức độ chi tiêu và thành phần xã hội của du khách hành hương.
• Hướng mở tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh tín ngưỡng thờ Mẫu tại đền Đá Đen với các di tích thờ Mẫu Thượng Ngàn khác trong vùng văn hóa xứ Đoài (như đền Đông Cung, đền Nam Cung, đền Bố); nghiên cứu sâu hơn về sự biến đổi của nghi lễ lên đồng trong bối cảnh di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO vinh danh.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Giảng viên, sinh viên, học viên cao học các chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, Triết học, Tôn giáo học, Văn hóa học, Lịch sử Việt Nam và Quản lý văn hóa.
• Phần nội dung giá trị nhất:
  • Tư liệu điền dã ở Tiết 2.1 về huyền tích Ma Thị Cao Sơn, cấu trúc bài trí điện thần, văn khấn Chúa Bà Đá Đen và quy chuẩn đồ lễ Sơn Trang 13 phần.
  • Bức tranh thực tế về sự cố kết văn hóa giữa người Kinh, Mường, Dao trong lễ hội ngày 19 tháng 9 âm lịch.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vị thần chủ được tôn thờ tại đền Đá Đen là ai và có mối quan hệ như thế nào với Đức Thánh Tản Viên?

Đền Đá Đen (xã Tản Lĩnh, huyện Ba Vì) tôn thờ vị thần chủ là Thánh Mẫu Ma Thị Cao Sơn (Bà Chúa Thượng Ngàn). Theo thần tích lưu truyền tại địa phương, bà là một tù trưởng giàu có, nhân từ vùng núi Tản, là mẹ nuôi (Dưỡng Mẫu) có công chăm sóc, nuôi dưỡng chàng thanh niên Nguyễn Tuấn (Tản Viên Sơn Thánh) thành tài và căn dặn chàng dùng gậy thần làm việc thiện giúp dân cứu nước.

2. Khối đá đen tại đền có nguồn gốc huyền tích và kích thước thực tế như thế nào?

Theo huyền tích, khi bà Ma Thị lâm bệnh nặng qua đời, vì xót thương người con nuôi côi cút giữa núi rừng hiểm trở, bà đã nhỏ lệ xuống cõi trần; giọt nước mắt rơi xuống đất hóa thành đá màu đen và lớn dần lên. Hiện nay, hòn Đá Đen nằm ở chân núi Ba Vì có kích thước dài $53\text{ cm}$ và nơi rộng nhất đạt $29\text{ cm}$.

3. Mâm lễ Sơn Trang dâng cúng tại đền Đá Đen có quy cách đặc thù nào?

Lễ Sơn Trang dâng Mẫu Ma Thị Cao Sơn và Cô Chín Thượng Ngàn gồm: mâm hoa quả rừng xếp quanh búp măng tre luộc chín đặt ở giữa; cỗ mặn chia làm 13 phần (1 phần lớn ở giữa dâng Mẫu, 12 phần nhỏ xung quanh dâng 12 cô Sơn Trang coi 12 cửa rừng); các đĩa cá, tôm, cua, ốc suối luộc chín đều có số lượng đúng 13 con mỗi đĩa; cùng với bát cơm gạo cẩm, mướp đắng, bánh chưng không nhân và xôi nếp mùn.

4. Điểm khác biệt nổi bật trong trang phục hầu đồng giá Chúa Bà Đá Đen là gì?

Khác với các giá đồng khác trong Tứ Phủ mang màu sắc theo phủ (đỏ, xanh, trắng, vàng), riêng giá Chúa Bà Bản Đền Đá Đen sử dụng toàn bộ trang phục màu đen: từ áo dài, quần dài, khăn tấu hương, thắt đai lưng, thẻ ngà, kiềng bạc, vòng tay, hoa tai đến chuỗi hạt đá đen và quạt tế lễ.

5. Lễ hội đền Đá Đen được tổ chức vào những thời điểm nào trong năm?

Hàng năm đền tổ chức 4 kỳ lễ hội chính: ngày 8 tháng Giêng (Lễ Thượng nguyên), ngày 8 tháng 4 (Lễ Vào hè), ngày 8 tháng 7 (Lễ Ra hè) và ngày 19 tháng 9 âm lịch (Tiệc Chúa Khánh Đản - ngày Thánh Mẫu về trời, ngày hội lớn nhất quy tụ các đội tế của 3 dân tộc Kinh, Mường, Dao).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Thị Thảo đã làm sáng tỏ những giá trị lịch sử, văn hóa và thực hành nghi lễ đặc thù của tín ngưỡng thờ Mẫu tại đền Đá Đen (xã Tản Lĩnh, huyện Ba Vì) gắn với hình tượng Thánh Mẫu Ma Thị Cao Sơn. Công trình phân tích khách quan tác động hai chiều của hoạt động tín ngưỡng đối với đời sống kinh tế - xã hội địa phương, đồng thời chỉ ra không gian dung hợp văn hóa độc đáo giữa ba dân tộc Kinh - Mường - Dao dưới chân núi Ba Vì. Các định hướng và giải pháp do đề tài đề xuất cung cấp cơ sở tham khảo hữu ích cho công tác quản lý, bảo tồn di tích lịch sử cấp thành phố và định hướng phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững tại Thủ đô Hà Nội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận gồm 3 chương và 6 tiết. 7 c Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở VIỆT NAM VÀ ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI Ở HUYỆN BA VÌ THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY 1. Một số vấn đề lý luận về tín ngƣỡng thờ Mẫu ở Việt Nam “Tín ngưỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngưỡng dân gian, được hình thành khá sớm và tồn tại khá phổ biến ở việt nam, thể hiện sự ngưỡng mộ chân thành của con người về vị trí, vai trò của người phụ nữ trong gia đình, ngoài xã hội, trong cuộc sống đấu tranh xây dựng và bảo vệ đất nước” [14; 135]. “Danh xưng Mẫu có nghĩa là mẹ, Mẫu hay mẹ là người phụ nữ nói chung có công sinh thành, nuôi dưỡng lên con người.

Mẫu thường có nguồn gốc từ các vị thần tự nhiên (nhiên thần) như Mẫu thiên, Mẫu thoải, Mẫu địa, Mẫu thượng ngàn…và có nguồn gốc từ các nhân thần. Nhân thần có hai dạng, không có thực như mẹ Âu cơ, mẫu Liễu Hạnh và có thực như Nguyên Phi Ỷ Lan, Thái Hậu Dương Thanh Nga…Mẫu được tôn vinh ở ba cung bậc chính là: Thánh Mẫu, Quốc Mẫu, Vương Mẫu” [14; 135]. Tín ngưỡng thờ mẫu có quan hệ mật thiết với tín ngưỡng thờ nữ thần song không phải đồng nhất. Mọi Mẫu đều là nữ thần song không phải nữ thần nào cũng là Mẫu.

Tín ngưỡng thờ Mẫu được tập trung trong tín ngưỡng về Tam tòa thánh Mẫu (Mẫu tam phủ), chỉ có trong tín ngưỡng thờ Tam phủ, Tứ phủ Mẫu mới được tôn thờ làm thánh Mẫu như: Mẫu thiên, Mẫu địa, Mẫu thượng ngàn, mẫu thoải,… Việc thờ thánh Mẫu cùng với sự thăng hoa của Mẫu Liễu Hạnh đã trở thành tín ngưỡng thờ Mẫu, đó là niềm tin, sự ngưỡng mộ chân thành vào sự tồn tại và khả năng cứu giúp của Mẫu đối với con người. Quá trình hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam Cũng giống như các loại hình tín ngưỡng khác, tín ngưỡng thờ Mẫu là sự phản ánh đời sống xã hội của con người. Đời sống xã hội là yếu tố mang tính khách quan, có vai trò quyết định ảnh hưởng tới quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của tí ngưỡng thờ Mẫu. * Về điều kiện địa lí tự nhiên ảnh hưởng đến quá trình hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam: “Điều kiện tự nhiên (bao gồm các điều kiện về đất, nước, khí hậu, khoáng sản…) được hiểu là môi trường sinh thái để con người tồn tại và phát triển” [14; 8 c 136].

Điều kiện tự nhiên chính là không gian cho con người lao động và sinh sống. Con người luôn chịu những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực từ tự nhiên. Tự nhiên mang lại sự sống cho con người, song cũng chính tự nhiên lấy đi sự sống của con người, sẵn sàng lấy đi tất cả những gì đã mang lại cho họ. Tự nhiên không chỉ ảnh hưởng đến đời sống vật chất mà còn ảnh hưởng đến sự hình thành, tồn tại và phát triển của văn hóa, ảnh hưởng tới đời sống, cách ứng xử, phong tục tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo.

“Việt nam là một quốc gia ở vùng Đông Nam Á, có địa hình đồng bằng, rừng núi, ven biển và hải đảo. Khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, nắng lắm và mưa nhiều với bốn mùa xuân, hạ, thu, đông trong đó có hai mùa rõ rệt là mùa khô và mùa mưa. Điều đó góp phần tạo nên sắc thái riêng biệt của nơi cư trú, các thiết chế xã hội, thói quen, tâm lí và các hình thức tín ngưỡng, tôn giáo” [14; 136,137].