So sánh nhà nước XHCN ở Việt Nam và Trung Quốc - Luận văn thạc sĩ

Phân tích chi tiết những điểm tương đồng và khác biệt giữa nhà nước XHCN ở Việt Nam và Trung Quốc về thể chế chính trị, kinh tế và phương thức quản lý.

• Tác giả: Tô Hồng Thế
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Bùi Thị Kim Hậu
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
• Đề tài: Những điểm tương đồng và khác biệt giữa nhà nước xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam và Trung Quốc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về điểm tương đồng và khác biệt giữa nhà nước XHCN Việt Nam và Trung Quốc

Nhà nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) tại Việt Nam và Trung Quốc đều là mô hình nhà nước do Đảng cộng sản lãnh đạo, kế thừa tư tưởng chủ nghĩa Mác-Lênin. Cả hai quốc gia đều xây dựng nền chuyên chính vô sản nhằm phục vụ lợi ích giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Điểm tương đồng nổi bật là sự thống nhất về bản chất giai cấp, mục tiêu xây dựng xã hội công bằng, không còn giai cấp bóc lột. Tuy nhiên, sự khác biệt thể hiện rõ trong mô hình tổ chức bộ máy nhà nước, hệ thống pháp luật và cơ chế quản lý kinh tế. Việt Nam áp dụng mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN với đa sở hữu, còn Trung Quốc duy trì mô hình kinh tế hỗn hợp linh hoạt hơn. Sự khác biệt này xuất phát từ điều kiện lịch sử, văn hóa và bối cảnh phát triển riêng của mỗi quốc gia.

1.1. Bản chất giai cấp và mục tiêu xây dựng

Cả Việt Nam và Trung Quốc đều khẳng định bản chất giai cấp công nhân trong hệ thống chính trị, thể hiện qua vai trò lãnh đạo tuyệt đối của Đảng cộng sản. Mục tiêu chung là xây dựng xã hội XHCN, xóa bỏ áp bức bóc lột, hướng tới công bằng xã hội. Nhà nước hai nước đều thực hiện chức năng trấn áp giai cấp đối lập và tổ chức xây dựng kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, Trung Quốc nhấn mạnh khái niệm 'xã hội hài hòa' và 'cộng đồng vận mệnh chung toàn cầu', trong khi Việt Nam tập trung vào 'dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh'. Sự khác biệt này phản ánh chiến lược phát triển đặc thù của mỗi quốc gia.

1.2. Mô hình tổ chức bộ máy nhà nước

Việt Nam tổ chức theo mô hình 'nhà nước pháp quyền XHCN' với hệ thống pháp luật thống nhất từ trung ương đến địa phương. Trung Quốc áp dụng mô hình 'nhà nước pháp trị XHCN' với sự phân cấp mạnh mẽ giữa chính quyền trung ương và địa phương, cùng hệ thống ủy ban thường vụ đại hội đại biểu nhân dân. Điểm khác biệt rõ nhất là Trung Quốc có hệ thống ủy ban thường vụ do Quốc hội bầu ra hoạt động thường xuyên, trong khi Việt Nam duy trì mô hình ủy ban thường vụ do Quốc hội ủy quyền. Sự khác biệt này phản ánh quan niệm về dân chủ đại diện và tập trung dân chủ.

II. Phân tích những điểm tương đồng giữa nhà nước XHCN Việt Nam và Trung Quốc

Cả hai quốc gia đều thừa nhận nguyên tắc 'dân chủ tập trung' do Đảng cộng sản lãnh đạo, nơi quyền lực tập trung vào Đảng nhưng vẫn đảm bảo quyền tham gia quản lý của nhân dân. Hệ thống pháp luật đều dựa trên nền tảng Hiến pháp XHCN, bảo vệ quyền lợi giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Điểm tương đồng quan trọng khác là sự thống nhất giữa hệ thống chính trị và hệ thống hành chính, với Đảng giữ vai trò định hướng chiến lược. Cả hai đều xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, kết hợp kế hoạch hóa với cơ chế thị trường. Ngoài ra, cả hai quốc gia đều nhấn mạnh vai trò lãnh đạo của Đảng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền, đảm bảo sự ổn định chính trị-xã hội.

2.1. Nguyên tắc lãnh đạo của Đảng cộng sản

Đảng cộng sản giữ vai trò lãnh đạo tuyệt đối trong hệ thống chính trị của cả Việt Nam và Trung Quốc. Tại Việt Nam, Điều 4 Hiến pháp 2013 khẳng định 'Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội'. Tại Trung Quốc, Hiến pháp năm 2018 quy định 'Đảng Cộng sản Trung Quốc là hạt nhân lãnh đạo toàn xã hội'. Cả hai đều thực hiện nguyên tắc 'tập trung dân chủ', nơi các quyết định quan trọng được đưa ra bởi cấp trên nhưng có sự tham gia góp ý của cấp dưới. Sự lãnh đạo của Đảng được thể hiện qua hệ thống tổ chức đảng trong bộ máy nhà nước, doanh nghiệp và xã hội dân sự.

2.2. Hệ thống pháp luật XHCN thống nhất

Hệ thống pháp luật của cả hai quốc gia đều dựa trên nguyên tắc 'pháp luật là công cụ của giai cấp thống trị', nhằm bảo vệ lợi ích giai cấp công nhân. Tại Việt Nam, Hiến pháp 2013 quy định 'Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ'. Tại Trung Quốc, Hiến pháp 2018 khẳng định 'Nhà nước thực hiện quản lý theo pháp luật'. Cả hai đều xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ từ luật hiến pháp đến luật chuyên ngành, với vai trò quan trọng của tòa án nhân dân. Điểm tương đồng là sự kết hợp giữa pháp luật XHCN với các yếu tố pháp luật truyền thống và tập quán địa phương.

III. Điểm khác biệt chủ yếu trong cơ cấu tổ chức và hoạt động

Sự khác biệt lớn nhất thể hiện trong cơ cấu tổ chức nhà nước, đặc biệt là mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân. Tại Việt Nam, mô hình 'Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ' được thể hiện rõ trong Hiến pháp. Trung Quốc áp dụng mô hình 'Đảng lãnh đạo toàn diện', nơi Đảng không chỉ lãnh đạo Nhà nước mà còn lãnh đạo toàn xã hội thông qua hệ thống ủy ban thường vụ. Khác biệt thứ hai là cơ chế tuyển chọn lãnh đạo: Việt Nam thực hiện bầu cử dân chủ trong Đảng, trong khi Trung Quốc kết hợp bầu cử với hệ thống bổ nhiệm từ trung ương. Sự khác biệt này phản ánh quan niệm về dân chủ và tập trung quyền lực.

3.1. Mô hình kinh tế và quản lý tài chính

Việt Nam xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN với đa dạng hình thức sở hữu, trong đó sở hữu toàn dân về đất đai là đặc trưng. Trung Quốc áp dụng mô hình kinh tế 'xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc' với vai trò quan trọng của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế. Về quản lý tài chính, Việt Nam có hệ thống ngân sách nhà nước thống nhất từ trung ương đến địa phương, trong khi Trung Quốc cho phép các tỉnh tự chủ tài chính mạnh mẽ hơn. Sự khác biệt này phản ánh chiến lược phát triển kinh tế và mức độ can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế.

3.2. Cơ chế dân chủ và tham gia chính trị

Việt Nam xây dựng nền dân chủ đại diện thông qua hệ thống hội đồng nhân dân các cấp, nơi đại biểu do nhân dân bầu ra thực hiện quyền lực nhà nước. Trung Quốc kết hợp dân chủ đại diện với dân chủ cơ sở thông qua hệ thống ủy ban nhân dân thôn/xã, nơi người dân trực tiếp tham gia quản lý địa phương. Sự khác biệt thể hiện rõ trong phương thức tuyển chọn lãnh đạo: Việt Nam thực hiện bầu cử trực tiếp đại biểu quốc hội, trong khi Trung Quốc kết hợp bầu cử với hệ thống bổ nhiệm từ cấp trên. Điều này phản ánh quan niệm khác nhau về mối quan hệ giữa tập trung và dân chủ.

IV. Kết luận về sự tương đồng và khác biệt trong xây dựng XHCN

Việc phân tích điểm tương đồng và khác biệt giữa nhà nước XHCN Việt Nam và Trung Quốc cho thấy cả hai đều kế thừa nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin về vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản và mục tiêu xây dựng xã hội công bằng. Những điểm tương đồng về bản chất giai cấp, hệ thống pháp luật và nguyên tắc tổ chức chính trị chứng tỏ sự thống nhất trong mô hình nhà nước XHCN. Tuy nhiên, sự khác biệt trong tổ chức bộ máy, cơ chế kinh tế và phương thức dân chủ phản ánh sự linh hoạt trong vận dụng lý luận vào thực tiễn. Những khác biệt này không làm mất đi bản chất XHCN mà thể hiện sự đa dạng trong xây dựng mô hình nhà nước phù hợp với điều kiện quốc gia.

4.1. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Việt Nam có thể học hỏi từ Trung Quốc về cơ chế phân cấp quản lý, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế địa phương và quản lý tài chính. Hệ thống ủy ban thường vụ của Trung Quốc cũng cung cấp mô hình tham khảo cho việc nâng cao hiệu quả hoạt động của Quốc hội Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam cần duy trì mô hình dân chủ đại diện phù hợp với truyền thống và điều kiện cụ thể. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm quốc tế và đặc thù dân tộc sẽ giúp Việt Nam xây dựng nhà nước XHCN ngày càng hoàn thiện hơn.

4.2. Định hướng phát triển tương lai

Cả Việt Nam và Trung Quốc đều cần tiếp tục hoàn thiện mô hình nhà nước pháp quyền XHCN, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và cải thiện đời sống nhân dân. Việc xây dựng nhà nước XHCN đòi hỏi sự kết hợp giữa ổn định chính trị, phát triển kinh tế và tiến bộ xã hội. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cả hai quốc gia cần tăng cường hợp tác quốc tế nhưng vẫn giữ vững bản sắc XHCN. Sự thành công trong xây dựng nhà nước XHCN phụ thuộc vào khả năng vận dụng sáng tạo lý luận vào thực tiễn, phù hợp với điều kiện và truyền thống của mỗi quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được trình bày gồm 2 chương, 5 tiết. 14 Chƣơng 1 NHỮNG ĐIỂM TƢƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT GIỮA NHÀ NƢỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC-MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan niệm về Nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa và điểm tƣơng đồng, khác biệt giữa các nhà nƣớc XHCN 1.Quan niệm về nhà nước XHCN Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được. Bất cứ đâu và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được là yếu tố khách quan cho nhà nước xuất hiện.

Nhà nước chiếm hữu nô lệ nảy sinh trong lòng xã hội với sự đối kháng giai cấp đầu tiên giữa giai cấp chủ nô và giai cấp nô lệ. Nhà nước tư bản hình thành với sự mâu thuẫn nội tại giữa GCTS và GCCN. Khi GCTS giành được chính quyền từ tay chế độ phong kiến đã thành lập nhà nước TBCN để bảo vệ quyền lợi của GCTS và trấn áp những thành phần xã hội đối kháng mà chủ yếu là đội ngũ đông đảo những người làm thuê, tức là công nhân. Từ cơ sở kinh tế - xã hội cho sự ra đời của nhà nước, các nhà kinh điển Mác - xít đã chỉ rõ bản chất của nhà nước thể hiện ở tính giai cấp (chức năng giai cấp) và tính xã hội (chức năng xã hội).

Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định quyền lực nhà nước là trung tâm quyền lực chính trị của giai cấp chiếm địa vị thống trị về kinh tế trong xã hội, là “bạo lực có tổ chức” của giai cấp thống trị để trấn áp giai cấp khác. Nhà nước XHCN ra đời khác về chất so với với các nhà nước trước đó. Là nhà nước mang bản chất GCCN nên nhà nước đó không chỉ là công cụ để bảo vệ giai cấp, mà còn thực hiện chức năng cơ bản là tổ chức, xây dựng và quản lý xã hội trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội để thực 15 hiện mục tiêu xây dựng chế độ XHCN, CSCN.Lênin đều xem tổ chức, xây dựng mang tính sáng tạo nhằm cải biến trật tự CNTB và hình thành trật tự CNCS là cái căn bản hơn trong chức năng của nhà nước đối với nhà nước XHCN. Còn chức năng trấn áp chỉ là việc “quét sạch các đống rác rưởi trước khi xây dựng …mà chưa phải là bản thân việc xây dựng” [42, tr.Lênin đã có sự phát triển mới khi bàn về chức năng tổ chức và xây dựng nhà nước vô sản.

Đặc biệt là làm rõ nội dung, biện pháp của nhiệm vụ tổ chức và xây dựng xã hội mới trên lĩnh vực kinh tế: “…phát triển mạnh các lực lượng sản xuất, củng cố kỷ luật lao động mới: nâng cao năng suất lao động được xem là nhiệm vụ cơ bản” [41,tr.Ăngghen thì nhấn mạnh chức năng xây dựng của nhà nước XHCN, V.Lênin bổ sung trong tậm của chức năng xây dựng của nhà nước là xây dựng trên lĩnh vực kinh tế. Đây là nội dung, phương hướng quan trọng nhất trong công cuộc xây dựng và tổ chức nhà nước XHCN. Trong quá trình xây dựng xã hội mới, thiết lập một trật tự xã hội mới, C.Lênin đặc biệt quan tâm đến vấn đề tổ chức thực hiện pháp luật và duy trì trật tự xã hội theo pháp luật. Pháp luật là công cụ quan trọng nhất để nhà nước duy trì trật tự xã hội một cách hợp pháp theo ý chí mà giai cấp thống trị muốn hướng đến.

Pháp luật cũng tạo ra sự bình đẳng giữa các cá nhân trong xã hội, ngăn ngừa những hành vi lạm dụng chức vụ quyền hạn trong quá trình kiểm soát quyền lực nhà nước, cũng như là căn cứ để xử lý những hành vi tiêu cực chống đối của các thế lực thù địch. Dưới chế độ dân chủ, không phải con người tồn tại vì luật pháp, mà luật pháp tồn tại vì con người.Mác đã đề cập vai trò của pháp luật rằng không một người nào, ngay cả nhà lập pháp ưu tú nhất, cũng không được đặt cá nhân mình cao hơn luật pháp do mình bảo vệ.Tạ Ngọc Tấn khi nghiên cứu về dân chủ, tác giả đã khẳng định về vai trò của pháp luật rằng: “Dưới 16 chế độ dân chủ, không phải con người tồn tại vì luật pháp, mà luật pháp tồn tại vì con người; ở đây, sự tồn tại của con người là luật pháp, trong khi đó thì dưới những hình thức khác của chế độ nhà nước, con người lại là tồn tại được quy định bởi luật pháp. Dấu hiệu đặc trưng cơ bản của chế độ dân chủ là như vậy” [73] Vấn đề CCVS là vấn đề được V.Lênin đặc biệt quan tâm luận giải và phát triển không chỉ trong thời kỳ chuẩn bị giành chính quyền, mà suốt cả thời kỳ bảo vệ và xây dựng CNXH. Bởi đó là công cụ cơ bản nhất để đấu tranh giai cấp và xây dựng CNXH.

Ông đặc biệt nhấn mạnh tính chất dân chủ của nhà nước vô sản, sự khác về chất với dân chủ tư sản. Dân chủ vô sản là dân chủ cho GCVS và quảng đại quần chúng nhân dân lao động. Cơ sở và nguyên tắc cao nhất của CCVS là sự liên minh của GCCN với giai cấp nông dân và các tầng lớp lao động khác, dưới sự lãnh đạo của GCCN. Mục tiêu của CCVS là giữ vững thành quả mà cách mạng XHCN đã giành được như đã xác lập nhà nước XHCN và tập trung đẩy mạnh xây dựng chế độ XHCN làm tiền đề để tiến tới chế độ CSCN, bảo vệ và phát huy nền dân chủ XHCN (dân chủ vô sản).

Trong tác phẩm “Bàn về chuyên chính vô sản”, V.Lênin nêu ra nội dung CCVS là sự tiếp tục cuộc đấu tranh giai cấp của GCVS, dưới những hình thức mới, với những nội dung mới, vị thế và tương quan giai cấp đã thay đổi… Đấu tranh giai cấp dưới CCVS là một cuộc đấu tranh kiên trì, đổ máu và không đổ máu, bạo lực và hòa bình, bằng quân sự và bằng kinh tế, bằng giáo dục và bằng hành chính, chống những thế lực và những tập tục của xã hội cũ. Đấu tranh bằng hình thức gì, đấu tranh như thế nào là tuỳ theo hoàn cảnh thực tế của mỗi quốc gia, dân tộc. Vì thế CCVS không phải chỉ là bạo lực đối với bọn bóc lột và cũng không phải chủ yếu là bạo lực, CCVS là đấu tranh trên mọi phương diện trong quá trình xây dựng chế độ XHCN để đảm bảo loại bỏ cái xấu, gia 17 tăng cái tốt và xây dựng thành công chế độ XHCN, CSCN. Cơ sở kinh tế của bạo lực cách mạng đó, cái đảm bảo sức sống và thắng lợi chính là việc GCVS đưa ra được và thực hiện được kiểu tổ chức lao động xã hội cao hơn so với CNTB.

Sự công bằng trong phân phối và hưởng thành quả lao động tạo nên sức mạnh tập thể, sức mạnh toàn xã hội trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế. Đây là điều kiện đảm bảo cho thắng lợi hoàn toàn và tất nhiên của CNCS. Sự lãnh đạo của ĐCS là điều cốt yếu trong nền CCVS. Không có sự lãnh đạo ấy không thể thực hiện CCVS thắng lợi.

Để thực hiện được nhiệm vụ cao cả và đầy khó khăn của mình Đảng đó phải là một đảng được tôi luyện trong đấu tranh cách mạng, được sự tín nhiệm của tất cả những phần tử trung thực trong GCCN, biết nhận xét tâm trạng của quần chúng và biết tác động vào tâm trạng đó, mới có thể tiến hành thắng lợi những nhiệm vụ của CCVS. Trong CCVS, mặt chuyên chính và mặt dân chủ thống nhất với nhau, đều mang bản chất giai cấp vô sản. Chỉ có dân chủ tư sản, hoặc dân chủ vô sản, không có dân chủ thuần túy, dân chủ nói chung như quan niệm của chủ nghĩa cơ hội.Lênin đã chứng minh rằng, dân chủ vô sản cao hơn rất nhiều lần dân chủ tư sản, vì GCCN và những người bị áp bức đã trở thành giai cấp thống trị, chống lại thiểu số bóc lột. Trong tác phẩm “Cách mạng vô sản và tên phản bội Causky”, V.Lênin phê phán triệt để quan điểm cơ hội của Causky về CCVS.

Người đã vạch trần sự giả dối của Causky muốn có dân chủ thuần túy. Theo Causky, đã dân chủ thì không có chuyên chính và đã là đa số thì càng không cần chuyên chính, không cần tước bỏ quyền bầu cử của giai cấp bóc lột vì việc cho họ bầu cử cũng không thể thắng được đa số.Lênin đã đập tan luận điểm này và chỉ rõ CCVS là tất yếu và là sự đập tan hành động phản kháng của GCTS vì khi GCTS mất chính quyền thì sẽ phản kháng một cách quyết liệt. 18 Như vậy, khi bàn về dân chủ, V.Lênin đã khẳng định rằng chỉ có hoặc dân chủ tư sản hoặc dân chủ vô sản không có dân chủ chung chung. Nghĩa là dân chủ gắn với giai cấp, dân chủ chung chung là không gắn với một giai cấp nào, khi trong một xã hội không còn giai cấp thì sẽ không còn nhà nước và cũng không còn khái niệm dân chủ hay chuyên chính nữa.

Ông cũng đồng thời khẳng định dân chủ vô sản là dân chủ gấp nhiều lần dân chủ tư sản điều này hoàn toàn phù hợp thực tại khách quan. Vì trong xã hội ở bất cứ đâu, những người vô sản, hay công nhân và người lao động luôn chiếm số lượng lớn, những người tư sản, có nhiều tiền, tài sản chỉ chiếm số lượng nhỏ, vậy dân chủ cho số lượng lớn người trong xã hội là số người được hưởng dân chủ đã gấp nhiều lần. Về nội dung dân chủ, nếu như ở nhà nước TBCN dân chủ được nói nhiều hơn cả trong lĩnh vực chính trị thì ngay trong các quyền lợi chính trị cũng được tính theo mức tài sản mà người tham gia có được cũng như những cam kết giàng buộc bởi những tập đoàn tư bản lớn. Trong khi đó dân chủ trong chính trị của nền dân chủ vô sản không căn cứ trên yếu tố tài sản.

Một điều chỉ có trong dân chủ vô sản là dân chủ trong lĩnh vực kinh tế. Khi một nhà nước XHCN càng hoàn thiện thì nội dung dân chủ trong lĩnh vực kinh tế sẽ càng được bộc lộ rõ ràng hơn, quyền được thụ hưởng từ những thành quả công sức lao động của đại đa số những người công nhân và nhân dân lao động nói chung. Trong công cuộc xây dựng CNXH ở nước Nga thời V.Lênin, với những nhiệm vụ chính trị và kinh tế rất to lớn và vô cùng khó khăn, phức tạp, V.