ĐẶT VẤN ĐỀ Tai nạn thƣơng tích là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở Việt Nam cũng nhƣ nhiều nƣớc trên thế giới. Đây cũng là vấn đề sức khỏe có ý nghĩa cộng đồng trên phạm vi toàn cầu. Mỗi năm có hàng triệu ngƣời tử vong vì tai nạn thƣơng tích và hàng chục triệu ngƣời khác phải gánh chịu hậu quả của các thƣơng tích không gây tử vong. Ở Việt Nam, tai nạn thƣơng tích là một trong những vấn đề sức khỏe ƣu tiên hàng đầu bởi hậu quả của nó gây ra đối với sức khỏe con ngƣời cũng nhƣ toàn xã hội.
Theo thống kê tử vong do tai nạn thƣơng tích năm 2013 của Cục Quản lý môi trƣờng y tế, Bộ Y tế trên cả nƣớc có 34.587 ngƣời tử vong do tai nạn thƣơng tích với tỷ suất là 42,254/ 100. Thông kê năm 2014 của Cục Quản lý môi trƣờng y tế cho thấy các nguyên nhân gây tử vong do tai nạn thƣơng tích đứng đầu là giao thông với tỷ suất 18,34/100.000 dân, tiếp đến là đuối nƣớc là 7,33/100.000 dân, thứ ba là tự tử với 5,83/100.000 dân và thứ tƣ là do tại nạn lao động với tỷ suất là 2,6/100. Theo đánh giá của các chuyên gia, có hàng trăm ngàn trƣờng hợp bị tai nạn thƣơng tích không dẫn đến tử vong hàng năm đang cần đƣợc chăm sóc y tế làm tăng gánh nặng cho gia đình, cộng đồng và xã hội. Theo Doãn Mậu Diệp ( Bộ Lao động - Thƣơng binh &Xã hội ), tai nạn thƣơng tích đã để lại hậu quả với 6% di chứng tàn tật vĩnh viễn.
Nhƣ vậy, nếu tích lũy hàng năm tỷ lệ tàn tật nhƣ hiện nay sẽ tạo ra một gánh nặng vô cùng to lớn cho phúc lợi xã hội, góp phần gia tăng tỷ lệ đói nghèo của đất nƣớc. Lạng Sơn là một tỉnh miền núi, trình độ dân trí không đồng đều giữa các vùng , giao lƣu kinh tế, phát triển văn hóa du lịch trong những năm gần đây tăng lên trong khi hạ tầng cơ sở phát triển chậm sẽ làm cho các nguyên nhân gây tai nạn thƣơng tích có khả năng gia tăng. Đặc biệt, tại thành phố 2 Lạng Sơn, mật độ giao thông không ngừng gia tăng trong khi đƣờng xá, hành vi kém của ngƣời tham gia giao thông cũng nhƣ nhiều yếu tố liên quan có thể ảnh hƣởng, làm tăng tỷ lệ tai nạn thƣơng tích. Chính vì vậy, cần thiết phải có những đề tài nghiên cứu cung cấp một bức tranh tổng thể về thực trạng tai nạn thƣơng tích và những yếu tố liên quan giúp cho việc lập kế hoạch phòng chống tai nạn thƣơng tích trong những năm tiếp theo.
Về vấn đề này, tại Lạng Sơn chƣa đƣợc tác giả nào nghiên cứu một cách đầy đủ và hệ thống. Bệnh nhân bị tai nạn thƣơng tích vào bệnh viện đa khoa tỉnh Lạng Sơn khám và điều trị sẽ là những trƣờng hợp nặng. Vì vậy nghiên cứu trên đối tƣợng này sẽ cho ta kết quả phong phú về tai nạn và các yếu tố liên quan, sẽ là cơ sở đáng tin cậy cho công tác dự phòng. Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thực trạng tai nạn thương tích của bệnh nhân đến khám và điều trị tại Bệnh viện đa khoa trung tâm tỉnh Lạng Sơn” với hai mục tiêu: 1.
Mô tả thực trạng tai nạn thƣơng tích ở bệnh nhân đến khám và điều trị tại Bệnh viện Đa khoa trung tâm tỉnh Lạng Sơn Năm 2015 – 2016. Phân tích một số đặc điểm của bệnh nhân tai nạn thƣơng tích tại Bệnh viện Đa khoa Trung tâm tỉnh Lạng Sơn. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Khái niệm và phân loại tai nạn thƣơng tích Trong những năm gần đây, các chuyên gia của tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã khẳng định tai nạn thƣơng tích (TNTT) là nguyên nhân hàng đầu của gánh nặng bệnh tật và là vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng trên thế giới [39], [50].
TNTT ngày càng đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm do có liên quan đến hầu hết các lĩnh vực kinh tế, xã hội của mỗi Quốc gia. Mỗi cộng đồng, xã hội có những đặc thù riêng, ảnh hƣởng đến sự tồn tại, gia tăng tỷ lệ TNTT [3], [12]. Một số khái niệm, phân loại về TNTT đƣợc các nhà chuyên môn đƣa ra sẽ là căn cứ cho các nghiên cứu vấn đề này. Khái niệm về tai nạn thƣơng tích (Thuật ngữ TNTT) đƣợc xuất xứ từ tiếng Anh Injury có nghĩa là tổn thƣơng và hậu quả của nó có thể gây thƣơng tích [8], [9].
Tai nạn Tai nạn là một sự kiện xẩy ra bất ngờ ngoài ý muốn, do một tác nhân bên ngoài gây nên các tổn thƣơng, thƣơng tích cho cơ thể về thể chất hay tinh thần của nạn nhân. Có hai loại tai nạn: - Tai nạn không chủ ý: thƣờng không có nguyên nhân rõ ràng, khó có thể đoán trƣớc đƣợc nhƣ ngã, bỏng, ngộ độc, chết đuối. - Tai nạn có chủ ý: nhƣ chiến tranh, bạo lực, tự tử, bạo hành. thƣờng có nguyên nhân và có thể phòng tránh đƣợc.
Thương tích Thƣơng tích là những thƣơng tổn thực thể trên cơ thể ngƣời do tiếp xúc cấp tính với các nguồn năng lƣợng (năng lƣợng có thể là cơ học, nhiệt, hóa học, điện, hoặc phóng xạ.) với những mức độ, tốc độ khác nhau quá ngƣỡng chịu đựng của cơ thể hoặc do cơ thể thiếu hụt các yếu tố cơ bản của sự sống 4 (ví dụ nhƣ thiếu ô xy trong trƣờng hợp đuối nƣớc, bóp nghẹt, giảm nhiệt độ trong môi trƣờng cóng lạnh). Thời gian tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ dẫn đến thƣơng tích thƣờng rất ngắn (vài giây, phút). Thƣơng tích, còn gọi là “Chấn thương” không phải là “Tai nạn”, mà là những sự kiện có thể dự đoán trƣớc đƣợc và phần lớn có thể phòng tránh đƣợc, thƣơng tích gây ra thiệt hại về thể chất và tinh thần cho một ngƣời nào đó [27], [34]. Những tổn thƣơng do ngã, tai nạn ô tô, xe máy, ngã cây, tai nạn lao động.dẫn đến bị vết thƣơng phần mềm chảy máu, bong gân, phù nề, xây xát, gẫy, sƣng, gẫy răng, vỡ thủng nội tạng phải mổ, chấn thƣơng sọ não, bỏng các loại.
Những tai nạn thƣơng tích để lại những hậu quả là chết hoặc gây thƣơng tích cần đến sự chăm sóc của y tế, phải nghỉ học hoặc nghỉ lao động hoặc hạn chế sinh hoạt bình thƣờng tối thiểu 1 ngày mới đƣợc ghi nhận. Tử vong do tai nạn thƣơng tích là những trƣờng hợp tử vong do nguyên nhân TNTT trong vòng 1 tháng sau khi TNTT. Thực tiễn, nhiều khi khó có thể phân định rõ ràng giữa hai khái niệm tai nạn và thƣơng tích cho nên chúng ta thƣờng gọi chung là TNTT để ứng dụng và xử trí trong thực tiễn. Phân loại các tai nạn thương tích Tai nạn thƣơng tích có thể đƣợc phân loại theo nhiều cách.
Phân loại theo lĩnh vực *Tai nạn giao thông (TNGT) [34] Tai nạn thƣơng tích gặp trong giao thông thƣờng đƣợc gọi là tai nạn giao thông. Đây là những TNTT xảy ra trên đƣờng giao thông công cộng dành cho ngƣời và các phƣơng tiện giao thông đi lại, có hậu quả là một hoặc là nhiều ngƣời bị chết hoặc tổn thƣơng và ít nhất cũng có một phƣơng tiện giao thông liên quan, hoặc những vật cố định trên đƣờng. Những trƣờng hợp 5 tự ngã trên đƣờng, không va chạm bất cứ ai, cái gì cũng đƣợc tính là tai nạn giao thông. *Tai nạn lao động (TNLĐ), định nghĩa theo Luật an toàn vệ sinh lao động năm 2015: Tai nạn lao động là tai nạn gây tổn thƣơng cho bất kỳ bộ phận, chức năng nào của cơ thể hoặc gây tử vong cho ngƣời lao động, xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động.
*Tai nạn sinh hoạt (TNSH) Tai nạn thƣơng tích xẩy ra trong sinh hoạt đƣợc gọi là tai nạn sinh hoạt là những tai nạn xảy ra trong lúc vui chơi giải trí, nghỉ ngơi hoặc làm các công việc liên quan đến sinh hoạt của cá nhân, gia đình ngoài thời gian lao động sản xuất. Tai nạn sinh hoạt có thể xảy ra tại nhà ở, cơ quan hoặc nơi công cộng. - TNTT trƣờng học là tất cả những trƣờng hợp TNTT xảy ra đối với cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh gắn liền với các hoạt động giảng dạy, học tập, lao động, vui chơi, giải trí, các hoạt động ngoại khóa và các sinh hoạt do nhà trƣờng quản lý. - TNTT trong cộng đồng là tập hợp tất cả các trƣờng hợp TNTT trong cộng đồng gây ra bởi mọi nguyên nhân và xảy ra ở mọi lứa tuổi.
Do đó, TNTT trong cộng đồng có thể đƣợc hiểu một khái niệm rộng bao hàm nhiều phân loại TNTT khác nhau hiện đang đƣợc sử dụng nhƣ: TNGT, TNLĐ, TNSH, TNTT trong trƣờng học… 1. Phân loại tai nạn thương tích theo chủ ý Đây là phƣơng pháp phân loại TNTT dựa vào sự có chủ ý hay không chủ ý của nạn nhân và ngƣời khác với nhiều mục đích khác nhau bao gồm cả việc xác định cơ hội can thiệp, cách phân loại đặc biệt hữu ích và là cơ sở cho phân loại thống kê về bệnh tật và vấn đề về sức khỏe có liên quan (ICD-10). Theo những nguyên tắc ICD-10, TNTT nằm trong phần nguyên nhân 6 ngoài tử vong và bệnh tật trong phân loại này, TNTT đƣợc chia làm 3 nhóm chính nhƣ sau: * TNTT không chủ định (tai nạn vô ý) là TNTT gây nên không do chủ ý của ngƣời bị TNTT hay ngƣời khác. Ví dụ tai nạn trong giao thông (ô tô, xe máy, ngƣời đi bộ, tàu hỏa, tàu thủy, máy bay,…).
TNTT do ngã, do lửa cháy, do chết đuối, do ngộ độc. * TNTT có chủ định (cố ý) là TNTT gây ra có sự chủ ý của ngƣời bị TNTT hay những ngƣời khác bao gồm: bạo lực giữa các cá nhân (hành hung, giết ngƣời, cố ý gây thƣơng tích), bạo lực hƣớng vào bản thân hay tự làm hại bản thân (cố ý uống thuốc hoặc uống rƣợu quá liều, tự làm tổn thƣơng thân thể, tự tử) * TNTT chủ ý không xác định: là những TNTT xảy ra trong trƣờng hợp khó xác định là do chủ định hay cố ý 1. Phân loại theo theo tác nhân gây TNTT * Vật sắc nhọn: là những trƣờng hợp TNTT do dao, các đồ dùng có cạnh sắc nhọn hoặc mũi nhọn gây ra.