CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu 1.1 Khái niệm và đặc điểm của tai nạn giao thông đường bộ Kiến thức: là hiểu biết của mỗi người được tích lũy dần qua quá trình học tập và kinh nghiệm thu được trong cuộc sống. Mỗi người có thể thu được kiến thức từ thầy cô giáo, cha mẹ, bạn bè, đồng nghiệp, những người xung quanh, sách vở và các phương tiện thông tin đại chúng cung cấp. Từ đó giúp con người có các suy nghĩ và tình cảm đúng đắn, có hành vi phù hợp trước mỗi sự việc.
Các kiến thức về bệnh tật, sức khỏe và bảo vệ, nâng cao sức khỏe là điều kiện cần thiết để mọi người có cơ sở thực hành các hành vi sức khỏe lành mạnh [19]. Thực hành: là hành vi của con người, là một hành động, hay là tập hợp phức tạp của nhiều hành động, mà những hành động này lại chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài, chủ quan cũng như khách quan. Ví dụ các yếu tố tác động đến hành vi của con người như: phong tục tập quán, thói quen, yếu tố di truyền, văn hoá - xã hội, kinh tế - chính trị. Chẳng hạn hành vi thực hiện các điều lệ về vệ sinh môi trường, hành vi tôn trọng pháp luật.
Mỗi hành vi của một con người là sự biểu hiện cụ thể của các yếu tố cấu thành nên nó, đó là các kiến thức, niềm tin, thái độ và cách thực hành của người đó trong một tình huống hay trong một sự việc cụ thể nhất định nào đó [15]. Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới: Tai nạn giao thông (Transport accident): là bất kỳ tai nạn nào liên quan đến một phương tiện được chế tạo hoặc được sử dụng chính tại thời điểm đang chuyên chở người hoặc vật từ nơi này đến nơi khác [56]. Một tai nạn giao thông (A traffic accident): là một tai nạn xe cộ bất kỳ nào xảy ra trên đường công cộng (ví dụ như điểm đầu và điểm cuối trên đường công cộng hoặc liên quan phần nào đến phương tiện trên đường công cộng) [56]. Tai nạn giao thông đường bộ (Road traffic accident): là một vụ va chạm liên quan đến ít nhất một chiếc xe chuyển động trên đường công cộng hay đường tư mà kết quả làm ít nhất một người bị thương hoặc tử vong [56].
5 Tại Việt Nam, nghị định số 97/2016/NĐ-CP quy định: tai nạn giao thông là sự kiện bất ngờ, nằm ngoài ý muốn chủ quan của con người, xảy ra khi các đối tượng tham gia giao thông đang hoạt động trên đường giao thông công cộng, đường chuyên dùng hoặc ở các địa bàn giao thông công cộng (gọi là mạng lưới giao thông: đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường hàng không), nhưng do chủ quan, vi phạm các quy tắc an toàn giao thông hoặc do gặp phải các tình huống, sự cố đột xuất không kịp phòng tránh, đã gây ra những thiệt hại nhất định cho tính mạng, sức khỏe con người hoặc tài sản [9]. Vụ tai nạn giao thông: một lần hoặc nhiều lần va chạm liên tiếp giữa các đối tượng tham gia giao thông tại một địa điểm nhất định thì được gọi là một vụ tai nạn giao thông. Vụ tai nạn giao thông xảy ra đối với một hoặc nhiều đối tượng tham gia giao thông [9]. Tai nạn giao thông (TNGT) gây ra hậu quả làm thiệt hại về người và tài sản.
Số người bị tai nạn giao thông gồm những người bị thương và chết do tai nạn giao thông gây ra [9]. Người chết do tai nạn giao thông gồm toàn bộ số người bị chết do các tai nạn giao thông gây ra [9]. Người bị thương là những người bị tổn thương về thể xác và tâm trí do ảnh hưởng trực tiếp của tai nạn giao thông, làm ảnh hưởng đến cuộc sống bình thường. Những trường hợp bị sốc hoặc ảnh hưởng đến tâm trí do biến cố ảnh hưởng đến gia đình và bản thân không được tính là số người bị thương [9].
Số người bị thương do tai nạn giao thông gồm toàn bộ số người bị thương phải điều trị do tai nạn giao thông gây ra [9]. Người tham gia giao thông (TGGT): gồm người điều khiển, người sử dụng phương tiện TGGT đường bộ; người điều khiển, dẫn dắt súc vật; người đi bộ trên đường bộ [26]. Người điều khiển phương tiện: gồm người điều khiển xe cơ giới, xe thô sơ, xe máy chuyên dùng TGGT đường bộ [26]. Phương tiện tham gia giao thông đường bộ: gồm phương tiện giao thông đường bộ và xe máy chuyên dùng [26].
Thư viện Đại học Thăng Long 6 1. Khái niệm học sinh trung học phổ thông Theo WHO, vị thành niên là những người trong độ tuổi từ 10 đến 19 tuổi [80]. Căn cứ vào tình hình thực tế của Việt Nam, năm 1996, Vụ Bảo vệ sức khỏe bà mẹ, trẻ em và Kế hoạch hóa gia đình thuộc Bộ Y tế đã đưa ra đề nghị xếp tuổi của vị thành niên thành hai nhóm, bao gồm nhóm 1: từ 10 - 14 tuổi; nhóm 2: từ 15 - 19 tuổi [6]. Theo Luật Giáo dục 2019, tại Điều 28 quy định cấp học giáo dục trung học phổ thông được thực hiện trong 03 năm học, từ lớp mười đến hết lớp mười hai.
Tuổi của học sinh vào học lớp mười là 15 tuổi và được tính theo năm [27]. Như vậy khái niệm học sinh trung học phổ thông được sử dụng trong nghiên cứu là những người đang học cấp học giáo dục THPT, thường trong độ tuổi 15 đến 18 tuổi - độ tuổi vị thành niên.3 Các văn bản pháp luật quy định về an toàn giao thông Luật Giao thông đường bộ số 28/2008/QH12 ngày 13/11/2008 quy định về quy tắc giao thông đường bộ; phương tiện và người tham gia giao thông đường bộ. Luật Phòng, chống tác hại của rượu bia số 44/2019/QH14 ngày 16/6/2019 đã nêu rõ hành vi bị nghiêm cấm “Điều khiển phương tiện giao thông mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn”. Nghị định 100/NĐ-CP ngày 30/12/2019 của Chính phủ Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ và đường sắt.
Thông tư số 31/2019/TT-BGTVT ngày 29/8/2019 quy định tùy từng loại đường, từng loại phương tiện mà có một giới hạn tốc độ tối đa cho phép khác nhau.2 Thực trạng tai nạn giao thông đường bộ và một số yếu tố liên quan 1.1 Thực trạng tai nạn giao thông đường bộ trên thế giới Theo báo cáo của WHO, số người chết do tai nạn giao thông đường bộ (TNGTĐB) lên tới 1,35 triệu người vào năm 2016. Qua từng năm, có thêm từ 20 đến 50 triệu người bị thương tích không tử vong do TNGTĐB, trong đó nhiều người bị tàn tật. TNGTĐB hiện đang là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu cho trẻ em và thanh niên từ 5 - 29 tuổi, đứng thứ tám trong các nguyên nhân gây tử vong ở tất cả các nhóm tuổi [76]. 7 TNGTĐB gây ra những thiệt hại kinh tế đáng kể cho cá nhân, gia đình và cho toàn quốc gia, ước tính hàng năm hầu hết các quốc gia thiệt hại 3% tổng sản phẩm quốc nội (GDP).
Những tổn thất này phát sinh từ chi phí điều trị cũng như việc mất khả năng lao động đối với những người thiệt mạng hoặc tàn tật do TNGT và đối với các thành viên khác trong gia đình cần nghỉ làm hoặc nghỉ học để chăm sóc người bị thương [78]. Mức độ trầm trọng của tình hình TNGTĐB khác nhau giữa các khu vực trên thế giới, tình hình trở lên cấp bách hơn ở các nước có thu nhập thấp và trung bình. Trong khi tỷ suất tử vong do TNGTĐB trên toàn cầu năm 2016 là 18,2 người/100.000 dân, thì tại các nước thu nhập thấp, tỷ suất này lên tới 27,5 người/100.000 dân, cao gấp 3 lần so với tỷ suất tử vong do TNGTĐB ở các nước có thu nhập cao, nơi tỷ suất trung bình là 8,3 người/100. Gánh nặng TNGTĐB chênh lệch giữa các nước có thu nhập thấp và các nước có thu nhập cao có liên quan đến quy mô dân số và số lượng phương tiện giao thông cơ giới đang lưu hành.
Tỷ suất tử vong do TNGTĐB ở khu vực Đông Nam Á hiện đang đứng thứ 2 trong các khu vực trên thế giới là 20,7 người/100.000 dân chỉ đứng sau khu vực Châu Phi hiện có tỷ suất tử vong cao nhất lần lượt là 26,6 người/100. Những người đi bộ, đi xe đạp và người đi xe máy chiếm hơn một nửa số ca tử vong trên toàn cầu. Cụ thể người đi bộ và người đi xe đạp chiếm 26% tổng số ca tử vong, trong khi những người sử dụng xe hai bánh và ba bánh có động cơ khác chiếm 28% tổng số ca tử vong. Người điều khiển ô tô chiếm 29% tổng số ca tử vong và 17% trường hợp là những người đi đường không xác định.
Châu Phi có tỷ lệ tử vong ở người đi bộ và người đi xe đạp cao nhất với 44% số ca tử vong. Ở Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương, phần lớn các trường hợp tử vong là người điều khiển xe hai và ba bánh có động cơ, chiếm lần lượt 43% và 36% của tất cả các trường hợp tử vong tương ứng [76]. Trong một nghiên cứu tại Ấn Độ cho thấy TNGT liên quan chủ yếu đến mô tô, đặc biệt lứa tuổi 26 - 30 chiếm 33%, 67% các trường hợp tử vong liên quan chấn thương sọ não do không đội mũ bảo hiểm, 74% tử vong là người lái xe. Một nghiên cứu khác cho kết quả tử vong do TNGT ở Bangladesh tăng cao thời gian gần đây, đặc biệt là đối tượng trẻ - lao động chính của gia đình, gần 60 % bệnh Thư viện Đại học Thăng Long 8 nhân tử vong do TNGT là người nuôi sống gia đình và 14,5% số gia đình bị ảnh hưởng vĩnh viễn do TNGT.
Tại Trung Quốc tử vong liên quan xe máy chiếm 28,8%, tỷ lệ nam:nữ là 1,8:1, riêng độ tuổi từ 25 - 34 chiếm 26,4%, chấn thương vùng đầu chiếm 40% [17]. Thương tích giao thông đường độ đối với thanh thiếu niên là một mối quan tâm đặc biệt về sức khỏe trên toàn cầu. Theo ước tính từ dự án Gánh nặng bệnh tật toàn cầu, 29.000 vị thành niên từ 10 - 19 tuổi tử vong do va chạm giao thông vào năm 2017 và 1.000 vị thành niên bị thương [44]. Thống kê năm 2019 của WHO cho thấy trên thế giới có hơn 115.000 trẻ vị thành niên tử vong do TNGTĐB [79].
Tại Mỹ, chấn thương do TNGT chiếm 15% trong số ca thương tích không chủ ý ở nhóm trẻ 0 - 19 tuổi. Tỷ suất chấn thương do giao thông là 1,631/100.000 trẻ, trẻ nam cao hơn trẻ nữ (lần lượt 1,78 và 1,47/100.