Chương 1: Những vấn đề chung về thực thi chính sách về thanh tra. Chương 2: Thực trạng thực thi chính sách về thanh tra của Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Chương 3: Giải pháp nâng cao kết quả thực thi chính sách về thanh tra của Bộ Kế hoạch và Đầu tư. 8 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH VỀ THANH TRA 1.
Thanh tra và chính sách về thanh tra 1. Khái niệm thanh tra Theo từ điển tiếng Việt thì: “Thanh tra (người thuộc cơ quan có thẩm quyền) là việc kiểm tra, xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, cơ quan, xí nghiệp” [32]. Với ý nghĩa này, thanh tra bao hàm nghĩa kiểm soát nhằm: “xem xét và phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định”. Thanh tra thường đi kèm với một chủ thể nhất định: “người làm nhiệm vụ thanh tra”, “đoàn thanh tra” và “đặt trong phạm vi quyền hành của một chủ thể nhất định”.
Thanh tra với nghĩa là danh từ chung được hiểu là một thực thể pháp lý, một thiết chế nhà nước về thanh tra để chỉ cơ quan, tổ chức thanh tra hoặc bộ phận, lĩnh vực thanh tra nhất định. Đồng thời, thanh tra với nghĩa là một động từ còn để chỉ hoạt động kiểm tra, kiểm soát của cơ quan, tổ chức, người được giao nhiệm vụ, quyền hạn nhằm: “xem xét và phát hiện, ngăn chặn với những gì trái với quy định” của các tổ chức, cá nhân là đối tượng của thanh tra. Về mặt pháp lý, theo quy định của Luật Thanh tra năm 2010, thanh tra là thuật ngữ dùng để chỉ hoạt động thanh tra nhà nước [28]. Đây là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Thanh tra nhà nước bao gồm thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành. Thanh tra hành chính là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trực thuộc trong việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn được giao. Thanh tra chuyên ngành là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn - kỹ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực đó. 9 Như vậy, về mặt quản lý nhà nước, Thanh tra được hiểu là một chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, là hoạt động kiểm tra, xem xét đánh giá của các cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân được thực hiện bởi cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, nhằm phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách pháp luật để kiến nghị các biện pháp khắc phục, ngăn ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật, giúp cơ quan tổ chức cá nhân thực hiện đúng quy định pháp luật, phát huy nhân tố tích cực, góp phần nâng cao hiệu quả, hiệu lực quản lý nhà nước, bảo vệ lợi ích của cơ quan, tổ chức và cá nhân.
Phân loại thanh tra Theo tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra chương trình thanh tra viên của Trường cán bộ Thanh tra - Thanh tra Chính phủ, thanh tra được phân loại theo tính chất hoạt động, phạm vi tiến hành cuộc thanh tra và theo chức năng, nhiệm vụ của hoạt động thanh tra [32]. a) Phân loại theo tính chất hoạt động (tính kế hoạch) thì có ba loại cuộc thanh tra như sau: Thứ nhất là thanh tra theo chương trình, kế hoạch. Là cuộc thanh tra được định sẵn và được người có thẩm quyền phê duyệt. Thanh tra theo chương trình, kế hoạch cũng có thể xuất phát từ yêu cầu quản lý, có thuận lợi là giúp Đoàn thanh tra chủ động trong việc bố trí thời gian và lực lượng tiến hành thanh tra.
Thứ hai là thanh tra thường xuyên. Là cuộc thanh tra được tiến hành trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ của cơ quan được giao thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành. Đây là loại hình thanh tra được áp dụng phổ biến của cơ quan được giao thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành khi tiến hành thanh tra đối với một loại đối tượng thanh tra cụ thể, ví dụ như thanh tra công tác phòng cháy chữa cháy, bảo vệ môi trường đối với đối tượng thanh tra. Đặc điểm của cuộc thanh tra thường xuyên là hướng vào những nội dung cụ thể, việc thực hiện các quy trình có tính bắt buộc nhằm kịp thời chấn chỉnh, xử lý những sai phạm, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý.
10 Thứ ba là thanh tra đột xuất. Là cuộc thanh tra được tiến hành khi có yêu cầu bất thường, để giải quyết kịp thời các đòi hỏi phát sinh trong công tác quản lý, khi phát hiện cơ quan, tổ chức, cá nhân có dấu hiệu vi phạm pháp luật; theo yêu cầu của việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng hoặc do Thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền giao. Đặc điểm của những cuộc thanh tra đột xuất là hướng vào giải quyết những vấn đề bức bách, nổi cộm cần xem xét, kết luận chính xác, cụ thể nhưng trong thời hạn tương đối ngắn, nhằm đáp ứng kịp thời cho yêu cầu của lãnh đạo, của quản lý. b) Phân loại theo phạm vi tiến hành cuộc thanh tra thì có hai loại cuộc thanh tra như sau: Thứ nhất là thanh tra diện rộng, là hình thức thường được áp dụng khi tiến hành thanh tra để đánh giá kết quả thực hiện một vấn đề có tầm vĩ mô, nhằm chấn chỉnh, đổi mới công tác của một ngành, một lĩnh vực hay trên một địa bàn rộng gồm một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
Kết quả thanh tra phải đánh giá kết quả triển khai chủ trương, chính sách hoặc cơ chế quản lý để nâng cao hiệu lực quản lý; để giải quyết một hay một số vấn đề của nền kinh tế, xã hội mà quản lý nhà nước đòi hỏi. Cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền hoặc cơ quan thanh tra cấp trên có trách nhiệm ban hành quyết định thanh tra, chỉ đạo thống nhất về mục đích, yêu cầu, nội dung, lực lượng và phương pháp tiến hành, kết luận, kiến nghị và tổng hợp kết quả của các đoàn và các cấp thanh tra đã tiến hành có tác dụng quan trọng và đóng góp lớn vào sự chỉ đạo, điều hành tầm vĩ mô. Thứ hai là thanh tra vụ, việc hoặc một pháp nhân cụ thể. Đây là loại hình thanh tra được áp dụng phổ biến khi tiến hành thanh tra hoạt động của một đơn vị; một địa phương; thanh tra để giải quyết vụ, việc cụ thể có tính chất phức tạp; thanh tra giải quyết mọt vụ việc vi phạm chính sách, cơ chế quản lý; một vụ, việc tiêu cực, tham nhũng do nhân dân phản ánh qua đơn thư khiếu nại, tố cáo.
Các cuộc thanh tra này có đặc điểm là phạm vi, đối tượng, nội dung thanh tra rất rõ ràng, cụ thể và được quy định trong quyết định thanh tra; thời gian kết 11 thúc việc thanh tra tương đối ngắn. c) Phân loại theo chức năng, nhiệm vụ của hoạt động thanh tra thì có ba loại cuộc thanh tra như sau: Thứ nhất là thanh tra kinh tế, xã hội, là loại hình thanh tra việc việc chấp hành chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội trong phạm vi quản lý hành chính của Nhà nước. Cuộc thanh tra kinh tế - xã hội được tiến hành chủ yếu là do yêu cầu của việc chỉ đạo, điều hành công tác quản lý nhà nước; yêu cầu của tổ chức Đảng, Quốc hội, Hội đồng nhân dân, các đoàn thể quần chúng và từ các phản ánh, đơn thư của quần chúng nhân dân; của công luận báo chí mà cấp có thẩm quyền quyết định nội dung cần thanh tra. Mục đích tiến hành cuộc thanh tra kinh tế - xã hội nhằm xem xét, điều chỉnh, bổ sung, sửa đổi một hoặc một số chính sách, cơ chế quản lý do yêu cầu công tác quản lý đặt ra.
Mặt khác là nhằm phòng ngừa, phát hiện, chấn chỉnh, xử lý các vi phạm trong việc chấp hành pháp luật, chính sách, nhiệm vụ của một ngành, một lĩnh vực, một địa phương, đơn vị. Tùy theo từng lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước mà trong loại hình thanh tra kinh tế - xã hội có thể chia ra các loại hình nhỏ khác như: thanh tra kinh tế, tài chính, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng… Thứ hai là thanh tra giải quyết khiếu nại, tố cáo. Thông qua đơn khiếu nại, tố cáo của công dân, dư luận báo chí, cơ quan có thẩm quyền xem xét giải quyết bằng cách kiểm tra, thu thập, phân tích tình hình. Nếu nội dung đơn khiếu nại, tố cáo có tình tiết phức tạp hoặc vụ việc xảy ra trên diện rộng thì cơ quan thành tra cần phải chuyển thành cuộc thanh tra để có đủ căn cứ kết luận và xử lý.
Tính chất của cuộc thanh tra giải quyết khiếu nại, tố cáo đó là đòi hỏi phải làm rõ đúng, sai của bên khiếu nại và bên bị khiếu nại để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chính mình hoặc bảo vệ sự đúng đắn của các quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan quản lý hành chính nhà nước. Mặt khác, cuộc thanh tra giải quyết khiếu nại, tố cáo là làm rõ đúng sai của bên tố cáo và 12 bên bị tố cáo để ngăn chặn, xử lý nghiêm minh đối với người sai phạm, bảo vệ tài sản của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân hoặc để xử lý các hành vi lợi dụng pháp luật để vu khống, gây rối. Thứ ba là thanh tra trách nhiệm. Là hoạt động thanh tra do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền thực hiện theo quy định của pháp luật đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao.