Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống chính trị cơ sở tại vùng đồng bào thiểu số, cán bộ và công chức cấp xã giữ vai trò then chốt trong việc hiện thực hóa đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước. Tại tỉnh Điện Biên, một địa bàn biên giới Tây Bắc có vị trí trọng yếu về quốc phòng với đường biên quốc gia dài 455,573 km và 19 dân tộc cùng sinh sống, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã người dân tộc thiểu số chiếm tới gần 80% tổng biên chế cấp xã toàn tỉnh. Tuy nhiên, tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh vẫn ở mức cao đạt 41,64% vào năm 2017 cùng với 1.146 thôn bản thuộc diện đặc biệt khó khăn, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực thực thi công vụ cho đội ngũ lãnh đạo và chuyên môn tại 130 xã, phường, thị trấn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết khoảng cách giữa yêu cầu chuẩn hóa cán bộ theo thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa với năng lực thực tế còn nhiều hạn chế của đội ngũ cán bộ cơ sở người dân tộc thiểu số. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thực thi chính sách đào tạo, bồi dưỡng; phân tích và đánh giá toàn diện thực trạng triển khai chính sách này trên địa bàn tỉnh Điện Biên giai đoạn 2016 - 2018; đồng thời xác định các điểm nghẽn về thể chế, quy trình và nguồn lực. Từ đó, đề tài đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khuyến nghị có tính khả thi cao nhằm tăng cường hiệu quả thực thi chính sách đến năm 2020 và tầm nhìn 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở khoa học để cụ thể hóa Quyết định số 402/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định số 942/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên vào phát triển nguồn nhân lực công tộc người bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết chu trình chính sách công của khoa học hành chính hiện đại, tiếp cận thực thi chính sách như một giai đoạn trung tâm kết nối các khâu từ hoạch định, triển khai, phân công phối hợp đến kiểm tra, đánh giá và tổng kết. Song song với đó, nghiên cứu kết hợp lý thuyết quản trị nguồn nhân lực khu vực công và mô hình thực thi chính sách tương tác đa chiều nhằm làm rõ mối quan hệ giữa cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo và đối tượng thụ hưởng chính sách.

Năm khái niệm công cụ giữ vai trò nền tảng trong nghiên cứu gồm:

  1. Cán bộ cấp xã: Công dân Việt Nam được bầu cử đảm nhiệm 11 chức danh lãnh đạo chủ chốt theo nhiệm kỳ trong Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Đảng ủy và các đoàn thể chính trị - xã hội theo Luật Cán bộ, công chức năm 2008.
  2. Công chức cấp xã: Công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ 7 chức danh chuyên môn nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, hưởng lương từ ngân sách nhà nước.
  3. Cán bộ, công chức cấp xã người dân tộc thiểu số: Lực lượng nhân sự thuộc các tộc người thiểu số theo quy định tại Nghị định số 05/2011/NĐ-CP, mang đặc trưng gắn bó mật thiết với văn hóa, ngôn ngữ và phong tục tập quán địa phương.
  4. Đào tạo và bồi dưỡng: Hoạt động trang bị hệ thống tri thức theo cấp học chuyên môn kết hợp cập nhật kỹ năng xử lý tình huống thực thi công vụ căn cứ Nghị định số 18/2010/NĐ-CP.
  5. Thực thi chính sách đào tạo, bồi dưỡng: Toàn bộ quá trình chuyển hóa chủ trương, nghị quyết thành kế hoạch hành động, tổ chức lớp học, hỗ trợ tài chính và bố trí sử dụng nhân lực sau đào tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chính thống được thu thập từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, các nghị quyết của Tỉnh ủy, quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên và báo cáo thống kê định kỳ giai đoạn 2016 - 2018 của Sở Nội vụ tỉnh Điện Biên.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ tổng thể gồm 2.238 đến 2.381 lượt cán bộ, công chức cấp xã người dân tộc thiểu số công tác tại 130 đơn vị hành chính cấp xã thuộc 10 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Điện Biên. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu tổng thể toàn diện nhằm bảo đảm tính khách quan tuyệt đối và phản ánh đúng bức tranh nhân sự công quyền cấp cơ sở.

Phương pháp phân tích dữ liệu chủ đạo là thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian so sánh tỷ lệ phần trăm và tổng hợp logic. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải định lượng chính xác sự biến động về số lượng, cơ cấu chuyên môn, trình độ lý luận chính trị và quản lý nhà nước qua từng năm; đồng thời đối chiếu sự tương thích giữa vị trí việc làm và chuyên ngành đào tạo. Khung thời gian thu thập dữ liệu tập trung từ năm 2016 đến năm 2018, hoàn thiện nghiên cứu năm 2019 và đề xuất lộ trình ứng dụng giai đoạn 2020 - 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng thực thi chính sách đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức cấp xã người dân tộc thiểu số tại Điện Biên giai đoạn 2016 - 2018 chỉ ra ba phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã người dân tộc thiểu số có xu hướng suy giảm liên tục qua các năm. Cụ thể, năm 2016 toàn tỉnh có 2.381 người (1.169 cán bộ và 1.212 công chức); năm 2017 giảm còn 2.360 người (giảm 0,88% với 21 người); đến năm 2018 tiếp tục giảm xuống còn 2.238 người (giảm 5,17% với 122 người so với năm 2017). Tính chung cả giai đoạn, quy mô nhân sự giảm 143 người, tương ứng mức giảm 6,01%, trong đó khối công chức chuyên môn giảm mạnh từ 1.212 xuống 1.035 người (giảm 14,60%).

Thứ hai, chất lượng đào tạo và bồi dưỡng có sự chuyển biến về số lượng chứng chỉ nhưng thiếu chiều sâu chuyên môn. Đa số cán bộ được cử tham gia các lớp bồi dưỡng ngắn hạn về quản lý nhà nước và an ninh quốc phòng, song tỷ lệ cán bộ có trình độ đại học chuyên môn đúng chuyên ngành và lý luận chính trị trung cấp trở lên vẫn ở mức thấp, chưa đồng đều giữa các xã vùng thấp và 97 xã trọng điểm an ninh biên giới.

Thứ ba, quy trình thực thi chính sách bộc lộ sự thiếu liên kết giữa đào tạo và quy hoạch sử dụng. Tình trạng cán bộ sau khi hoàn thành khóa đào tạo không được bố trí đúng vị trí chuyên môn đã học vẫn diễn ra phổ biến. Sự phối hợp giữa Sở Nội vụ, các cơ sở đào tạo và Ủy ban nhân dân cấp huyện chưa chặt chẽ, dẫn đến nội dung giảng dạy còn nặng về lý thuyết, thiếu kỹ năng thực hành xử lý tình huống đặc thù ở vùng cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, địa bàn tỉnh Điện Biên rộng 9.562,9 km2 với địa hình núi cao hiểm trở, giao thông đi lại cách trở, kinh phí đào tạo phụ thuộc trên 90% vào nguồn bổ sung từ ngân sách Trung ương. Về chủ quan, nhận thức của một bộ phận cấp ủy cơ sở chưa thực sự sâu sắc; bản thân một số cán bộ có tâm lý e ngại học tập do rào cản kinh tế và khoảng cách địa lý; chế độ hỗ trợ tài chính cho người đi học chưa đủ bù đắp chi phí sinh hoạt.

Khi so sánh với kinh nghiệm của tỉnh Quảng Ninh (thành lập Hội đồng điều hành đào tạo bồi dưỡng do Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy làm Chủ tịch, tổ chức bồi dưỡng 528 lượt chuyên môn, 440 lượt tin học và 313 lượt tiếng dân tộc) và tỉnh Yên Bái (ban hành Nghị quyết số 07/2016/NQ-HĐND hỗ trợ kinh phí trực tiếp từ 300.000 đến 540.000 đồng/tháng cho học viên dân tộc thiểu số), tỉnh Điện Biên còn thiếu cơ chế điều phối tập trung và chính sách trợ cấp tài chính đột phá.

Để phản ánh trực quan kết quả nghiên cứu, các chuỗi số liệu được hệ thống hóa thành biểu đồ cột chồng mô tả biến động số lượng nhân sự qua 3 năm, kết hợp bảng ma trận so sánh 5 bước quy trình thực thi chính sách nhằm làm nổi bật các điểm nghẽn thể chế cần tháo gỡ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng thực thi chính sách đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức cấp xã người dân tộc thiểu số tại tỉnh Điện Biên, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể:

  1. Tăng cường vai trò chỉ đạo và kiện toàn cơ chế phối hợp liên ngành: Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên chủ trì thành lập Ban Chỉ đạo đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cấp tỉnh trong quý I năm 2020. Cơ chế này phân định rõ trách nhiệm giữa Sở Nội vụ, Ban Tổ chức Tỉnh ủy, Trường Chính trị tỉnh và Ủy ban nhân dân cấp huyện, bảo đảm 100% kế hoạch mở lớp hằng năm phải xuất phát từ kết quả rà soát vị trí việc làm thực tế tại cơ sở.

  2. Đổi mới toàn diện nội dung và phương pháp giảng dạy: Chuyển đổi tối thiểu 50% thời lượng các khóa bồi dưỡng sang hình thức thực hành tình huống, áp dụng phương pháp hướng dẫn trực quan theo hình thức cầm tay chỉ việc. Trường Chính trị tỉnh và 10 trung tâm bồi dưỡng chính trị cấp huyện phối hợp biên soạn tài liệu chuyên sâu gắn với công tác dân tộc, tôn giáo và địa chính cơ sở, phấn đấu hoàn thành chuẩn hóa giáo trình trong giai đoạn 2021 - 2022.

  3. Đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất và chuẩn hóa đội ngũ giảng viên: Hội đồng nhân dân tỉnh ưu tiên bố trí ngân sách hiện đại hóa phòng học, thư viện điện tử tại các cơ sở đào tạo địa phương. Đồng thời, triển khai kế hoạch luân chuyển, đưa giảng viên đi thực tế tại các xã biên giới, bảo đảm đến năm 2025 có 100% giảng viên giảng dạy lý luận và quản lý nhà nước đạt trình độ thạc sĩ trở lên và am hiểu phong tục tập quán bản địa.

  4. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ tài chính và ràng buộc sử dụng sau đào tạo: Ban hành Nghị quyết chuyên đề của Hội đồng nhân dân tỉnh về trợ cấp sinh hoạt phí ngoài lương từ 300.000 đến 500.000 đồng/tháng cho học viên là người dân tộc thiểu số. Thiết lập quy định bắt buộc các huyện phải bố trí, sắp xếp công tác đúng chuyên ngành đào tạo cho 100% cán bộ, công chức sau khi tốt nghiệp, thực hiện cam kết phục vụ tại cơ sở tối thiểu 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham chiếu thiết thực cho bốn nhóm đối tượng:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức Đảng tại địa phương: Ban Tổ chức Tỉnh ủy, Sở Nội vụ, Phòng Nội vụ các huyện thuộc tỉnh Điện Biên và các tỉnh miền núi phía Bắc có thể sử dụng các kết luận phân tích để xây dựng quy hoạch cán bộ, phê duyệt đề án phát triển nhân lực công chức giai đoạn 2021 - 2030.

  2. Các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức: Trường Chính trị tỉnh Điện Biên, Học viện Chính sách và Phát triển, Học viện Hành chính Quốc gia ứng dụng khung chương trình và phương pháp tiếp cận thực nghiệm vào việc đổi mới giáo trình, thiết kế các khóa tập huấn ngắn hạn sát với thực tế vùng cao.

  3. Giảng viên, nhà khoa học và học viên chuyên ngành Chính sách công: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị, khung phân tích chu trình chính sách hoàn chỉnh và nguồn số liệu thứ cấp đáng tin cậy để phục vụ các công trình nghiên cứu về hành chính công, chính sách dân tộc và quản trị địa phương.

  4. Đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở vùng dân tộc thiểu số: Giúp người học nắm vững quyền lợi, nghĩa vụ, các tiêu chuẩn ngạch bậc và định hướng tự bồi dưỡng, nâng cao năng lực thực thi công vụ đáp ứng chuẩn chức danh trong giai đoạn mới.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao việc đào tạo cán bộ cấp xã người dân tộc thiểu số ở Điện Biên lại mang tính cấp thiết chiến lược? Đội ngũ này chiếm gần 80% biên chế cấp xã và trực tiếp quản lý địa bàn 97 xã trọng điểm an ninh biên giới với 19 dân tộc. Nâng cao năng lực cho lực lượng này là điều kiện tiên quyết để giữ vững ổn định chính trị và giảm tỷ lệ hộ nghèo 41,64% của tỉnh.

  2. Biến động số lượng cán bộ công chức xã người dân tộc thiểu số giai đoạn 2016 - 2018 phản ánh điều gì? Số lượng nhân sự giảm 143 người, từ 2.381 người năm 2016 xuống còn 2.238 người năm 2018. Sự suy giảm này phản ánh quá trình tinh giản biên chế kết hợp với khó khăn trong công tác tuyển dụng thay thế nhân sự đạt chuẩn tại các vùng đặc biệt khó khăn.

  3. Điểm nghẽn lớn nhất trong quy trình thực thi chính sách đào tạo tại Điện Biên là gì? Điểm nghẽn lớn nhất là sự mất cân đối giữa đào tạo và sử dụng. Nhiều cán bộ sau đào tạo chưa được bố trí đúng vị trí chuyên môn, trong khi nội dung đào tạo còn nặng về lý thuyết, thiếu kỹ năng xử lý tình huống thực tế tại cơ sở.

  4. Tỉnh Điện Biên có thể vận dụng kinh nghiệm gì từ Quảng Ninh và Yên Bái? Điện Biên có thể học tập mô hình thành lập Hội đồng điều hành đào tạo tập trung của Quảng Ninh và chính sách trợ cấp tài chính trực tiếp từ 300.000 đến 540.000 đồng/tháng cho cán bộ dân tộc thiểu số của Yên Bái để tạo động lực học tập.

  5. Mục tiêu trọng tâm của các giải pháp đào tạo cán bộ cơ sở đến năm 2025 là gì? Mục tiêu trọng tâm là 100% cán bộ, công chức cấp xã được bồi dưỡng theo tiêu chuẩn chức danh và vị trí việc làm, 100% nhân sự sau đào tạo được bố trí đúng chuyên ngành, cùng hệ thống trường lớp và đội ngũ giảng viên được chuẩn hóa toàn diện.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thực thi chính sách đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức cấp xã người dân tộc thiểu số theo chu trình chính sách công.
  • Công trình cung cấp bức tranh thực trạng chân thực giai đoạn 2016 - 2018 tại Điện Biên với sự suy giảm quy mô 6,01% và chỉ rõ các hạn chế về chất lượng đào tạo cùng khâu bố trí nhân sự.
  • Đóng góp khoa học nổi bật của luận văn là xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính hành động cao, gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, quy hoạch và đãi ngộ tài chính.
  • Lộ trình triển khai giải pháp được xác định rõ ràng với các mốc thời gian cụ thể từ năm 2020 đến năm 2025, định hướng nâng cấp hạ tầng đào tạo và chuẩn hóa 100% năng lực đội ngũ.
  • Các cơ quan quản lý nhà nước và cơ sở đào tạo cần khẩn trương nghiên cứu, thể chế hóa các khuyến nghị của luận văn thành chính sách cụ thể nhằm xây dựng nền hành chính cơ sở vững mạnh tại tỉnh Điện Biên.