Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BUÔN BÁN NGƢỜI, QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VÀ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG PHÒNG CHỐNG BUÔN BÁN NGƢỜI 1. KHÁI NIỆM, CHU TRÌNH, MỤC ĐÍCH, NGUYÊN NHÂN VÀ HẬU QUẢ CỦA BUÔN BÁN NGƢỜI 1. Khái niệm buôn bán ngƣời Khái niệm buôn bán người đã có từ rất lâu trong lịch sử của xã hội loài người. Từ thời kỳ chiếm hữu nô lệ, thân phận của người lao động, đặc biệt là người da đen đã bị giới chủ coi rẻ, họ đã bị mua đi bán lại như một thứ hàng hóa thông thường.
Khái niệm "buôn bán nô lệ" đã hình thành từ đó và tồn tại trong suốt quá trình phát triển của Chủ nghĩa tư bản ở thời kỳ tự do cạnh tranh và thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền. Khái niệm "buôn bán nô lệ" có nội hàm hẹp để chỉ quan hệ cung cầu lao động nô lệ với mục đích bóc lột sức lao động, nó không hàm chứa nội dung như khái niệm "buôn bán người" đang được sử dụng hiện nay. Với nhiều nguyên nhân khác nhau, không phải chỉ có nô lệ da đen bị buôn bán, mà con người nói chung bao gồm phụ nữ, trẻ em và nam giới từ lâu đã bị mua đi bán lại với nhiều mục đích khác nhau như một thứ hàng hóa, họ đã bị tước đi các quyền cơ bản của con người. Ngày nay buôn bán người đã trở thành một vấn nạn toàn cầu.
Con người bị buôn bán với mục đích phi nhân tính như: để bóc lột mại dâm, sức lao động và lấy đi các cơ quan nội tạng của cơ thể, sử dụng vào các hoạt động phạm tội v. Buôn bán người ngày nay bị coi là hoạt động phạm tội. Từ lâu, người ta đã đưa ra các định nghĩa khác nhau về buôn bán người. Năm 2000, Liên hợp quốc đã phê chuẩn Nghị định thư về Phòng ngừa, Trấn áp và Trừng trị tội phạm buôn bán người.
Định nghĩa về buôn bán người chính thức được đưa ra trong Nghị định thư như sau: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com a) "buôn bán người" là việc tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp và nhận người nhằm mục đích bóc lột bằng cách đe dọa, sử dụng vũ lực hoặc các hình thức cưỡng bức khác, bắt cóc, lừa gạt, man trá, lạm dụng quyền lực hoặc vị thế dễ bị tổn thương của người khác hay bằng cách đưa hoặc nhận tiền hay các lợi ích khác để đạt được sự đồng ý của một người để kiểm soát đối với người khác. Hành vi bóc lột ở đây bao gồm ít nhất là bóc lột mại dâm hoặc các hình thức bóc lột tình dục khác, lao động hay dịch vụ cưỡng bức, nô lệ hay tương tự nô lệ, khổ sai hay lấy đi các cơ quan nội tạng; b) Sự ưng thuận của nạn nhân trong hoạt động buôn bán người đối với việc bóc lột đã được dự định được nêu ở mục (a) của điều khoản này sẽ không được tính đến nếu bất kỳ một thủ đoạn nào được nêu trong khoản (a) đã được sử dụng; c) Việc tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp hay tiếp nhận trẻ em nhằm mục đích bóc lột sẽ bị coi là "buôn bán người" ngay cả khi hành vi này được thực hiện mà không sử dụng tới bất kỳ một thủ đoạn nào được nêu trong mục (a) của điều khoản này; d) "Trẻ em" có nghĩa là bất kỳ người nào dưới 18 tuổi [18]. Định nghĩa nói trên là định nghĩa đầy đủ, toàn diện và khoa học nhất từ trước tới nay bởi vì nó phản ánh được bản chất của hoạt động buôn bán người. Xét về mặt nạn nhân, đối tượng bị buôn bán không chỉ là phụ nữ và trẻ em gái bị buôn bán mà trên thực tế nam giới bao gồm cả trẻ em trai cũng bị buôn bán.
Về mặt hành vi buôn bán người được đề cập tương đối khái quát nhưng lại rất cụ thể, dễ nhận biết trong quá trình xử lý các vụ án buôn bán người. Phương thức thủ đoạn hoạt động của bọn tội phạm được khái quát hóa rất cao, phản ánh đầy đủ các khía cạnh trong hoạt động của loại tội phạm này. Điểm nổi bật trong định nghĩa này là làm rõ được mục đích của hoạt động buôn bán người đó là để bóc lột nạn nhân, nó khác với hành vi đưa 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người di cư trái phép chỉ để thu lợi bất chính thông qua đưa người qua biên giới, nó không hàm chứa hành vi bóc lột sau đó. Còn buôn bán người sau khi đưa nạn nhân ra nước ngoài bao giờ cũng kèm theo hành vi bóc lột nạn nhân.
Mặc dù có những điểm giống nhau, nhưng giữa buôn bán người và đưa người di cư trái phép cũng có những điểm khác nhau dựa trên ba yếu tố cơ bản dưới đây: - Sự đồng ý hay ưng thuận Đưa người di cư trái phép mặc dù được thực hiện trong các điều kiện nguy hiểm, tồi tệ và mất cả thanh danh nhưng vẫn có sự đồng ý của người di cư để được đưa ra nước ngoài trái phép. Trong hoạt động buôn bán người, thường nạn nhân không đồng ý. Nói một cách chính xác, họ không đồng ý và trong trường hợp có sự đồng ý của nạn nhân thì điều đó cũng chẳng có ý nghĩa gì vì họ đồng ý ban đầu nhưng sau đó lại bị lừa gạt, cưỡng ép v. - Hành vi bóc lột Hành vi đưa người di cư trái phép được kết thúc khi người nhập cư đến được địa điểm đã được thỏa thuận, quá trình bóc lột không diễn ra sau đó.
Ngược lại, trong hoạt động buôn bán người, tiếp theo giai đoạn đưa người di cư trái phép, bao giờ cũng kèm theo hành vi bóc lột nạn nhân sau đó để kiếm lời bất chính như bóc lột mại dâm, sức lao động và lấy đi bất hợp pháp các cơ quan nội tạng của cơ thể người. - Tính chất xuyên quốc gia Đưa người di cư trái phép có mục đích đưa người qua biên giới, quá trình này có thể phải quá cảnh nhiều nước, do đó tính chất xuyên quốc gia là đặc trưng của hoạt động bất hợp pháp này. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trái lại, buôn bán người có thể diễn ra ở tuyến trong nước hay nội địa và tuyến quốc tế. Do đó tính chất xuyên quốc gia không phải là dấu hiệu bắt buộc đối với hành vi này.
Các hình thức bóc lột của hành vi buôn bán người có thể được nhóm lại thành các nhóm cơ bản bao gồm: bóc lột tình dục, bóc lột sức lao động và lấy đi các cơ quan nội tạng của cơ thể người. Bóc lột sức lao động được đề cập khá đầy đủ như lao động cưỡng bức, khổ sai, nô lệ và các hình thức tương tự như nô lệ. Các hình thức này đã được pháp luật quốc tế quy định. Tuy nhiên, khái niệm "bóc lột mại dâm" và "bóc lột tình dục" vẫn còn bị bỏ ngỏ chưa được định nghĩa trong Nghị định thư bởi vì hiện nay vẫn còn các quan niệm khác về mại dâm đặc biệt là quan điểm của các quốc gia về vấn đề này.
Do đó, các khái niệm này không được đưa vào Nghị định thư để đảm bảo sự đồng thuận và tạo ra khả năng để nhiều quốc gia có thể tham gia Nghị định thư. Theo đó, các nước có quyền đưa ra định nghĩa phù hợp theo quan điểm của mình về "bóc lột tình dục" và "bóc lột mại dâm". Trong định nghĩa này, bảo vệ quyền trẻ em được đề cao. Khoản (c) quy định sự đồng ý của trẻ em dưới 18 tuổi là vô hiệu, và bất kỳ sự tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp hoặc tiếp nhận trẻ em để bóc lột đều cấu thành tội buôn bán người, cho dù không sử dụng vũ lực, cưỡng ép, man trá, lừa gạt v.
Khái niệm "buôn bán người" chưa được đề cập trong các văn bản pháp lý của Việt Nam. Có nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân cơ bản là trong những năm trước đây, buôn bán trẻ em thường là trẻ em gái và buôn bán nam giới gần như không diễn ra. Tuy nhiên, thực tế trong những năm gần đây, trẻ em trai đã bị buôn bán và hiện tượng nam giới bị buôn bán cũng đã xuất hiện. Có nhiều nguyên nhân dẫn tới tình trạng nói trên như nhu cầu cho nhận con nuôi ngày càng cao, tư tưởng muốn có con trai vẫn tồn tại ở nhiều 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nước, lạm dụng tình dục đồng giới có xu hướng ngày càng gia tăng, nhu cầu ghép tạng ngày càng cao, cơ cấu lao động ở nhiều nước bị mất cân đối v.
Tình hình nói trên cho thấy cần phải có các biện pháp đồng bộ để phòng ngừa và loại trừ các hoạt động phi pháp cũng như xu hướng nói trên. Ở ViÖt Nam vÉn cã sù thiÕu thèng nhÊt trong sö dông c¸c c¸c kh¸i niÖm liªn quan tíi hµnh vi bu«n b¸n ng-êi. Trong Bé luËt H×nh sù, sö dông kh¸i niÖm "mua b¸n phô n÷" vµ "mua b¸n trÎ em". Trong nhiÒu v¨n b¶n kh¸c cña Nhµ n-íc, trªn b¸o chÝ vµ c¸c ph-¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng vµ thËm chÝ ë c¶ c¸c c¸c bµi viÕt, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc vÉn dïng kh¸i niÖm "bu«n b¸n phô n÷, trÎ em".
Bé luËt H×nh sù cña ViÖt Nam n¨m 1999 quy ®Þnh hai téi ®ã lµ "Téi mua b¸n phô n÷" (§iÒu 119) vµ "Téi mua b¸n, ®¸nh tr¸o hoÆc chiÕm ®o¹t trÎ em" (§iÒu 120), tuy nhiªn hai ®iÒu luËt nµy còng kh«ng ®-a ra ®Þnh nghÜa vÒ c¸c hµnh vi nµy. Cho tíi nay, míi chØ cã mét v¨n b¶n ph¸p lý cña ViÖt Nam ®Ò cËp tíi ®Þnh nghÜa vÒ mua b¸n trÎ em, ®ã lµ NghÞ quyÕt sè 04/H§TP ngµy 29/11/1986 cña Héi ®ång thÈm ph¸n Tßa ¸n nh©n d©n tèi cao h-íng dÉn ¸p dông mét sè quy ®Þnh trong phÇn c¸c téi ph¹m cña Bé luËt H×nh sù. Theo NghÞ quyÕt 04/H§TP th× "mua b¸n trÎ em" ®-îc hiÓu lµ "viÖc mua hoÆc b¸n trÎ em v× môc ®Ých t- lîi, dï lµ mua cña kÎ ®· b¾t trém hay mua cña chÝnh ng-êi cã con ®em b¸n. Hµnh vi mua trÎ em khi biÕt râ lµ ®øa trÎ bÞ b¾t trém còng bÞ xö lý vÒ téi mua b¸n trÎ em" [1].
Víi sù ph©n tÝch nãi trªn, cã thÓ nãi cÇn ph¶i sím ®-a ra ®Þnh nghÜa "bu«n b¸n ng-êi" trong hÖ thèng ph¸p luËt cña ViÖt Nam. §Þnh nghÜa vÒ "bu«n b¸n ng-êi" sÏ ®-îc ®-a ra cÇn ph¶i ®ñ réng, vµ ®Çy ®ñ bao gåm c¸c yÕu tè vÒ: hµnh vi; ph-¬ng thøc thñ ®o¹n ®Ó ®¹t ®-îc hµnh vi; vµ môc ®Ých cña hµnh vi.