Luận án TS: Chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước CHXHCN Việt Nam - Nguyễn Hồng Sơn

Luận án phân tích vai trò và chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Nghiên cứu các chính

• Tác giả: Nguyễn Hồng Sơn
• Người hướng dẫn: PGS,TS Lê Minh Thông
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Chức năng quản lý kinh tế của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về chức năng quản lý kinh tế của nhà nước

Chức năng quản lý kinh tế của nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một trong những chức năng cơ bản, thể hiện vai trò của nhà nước trong việc định hướng, điều tiết và phát triển nền kinh tế quốc dân. Theo lý thuyết kinh tế chính trị, nhà nước không chỉ thực hiện chức năng chính trị mà còn đảm nhận nhiệm vụ quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế. Trong bối cảnh Việt Nam xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chức năng này càng trở nên quan trọng. Nhà nước sử dụng các công cụ pháp luật, chính sách tài chính, tiền tệ và quy hoạch để điều tiết nền kinh tế. Các trường phái kinh tế từ Adam Smith, John Maynard Keynes đến lý thuyết nhà nước kiến tạo phát triển đều khẳng định vai trò không thể thiếu của nhà nước trong quản lý kinh tế. Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công, trong đó có Việt Nam.

1.1. Khái niệm và bản chất chức năng quản lý kinh tế

Chức năng quản lý kinh tế của nhà nước được hiểu là tổng thể các hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm tổ chức, điều phối và kiểm soát các quá trình kinh tế xã hội. Bản chất của chức năng này mang tính giai cấp, phản ánh lợi ích của giai cấp cầm quyền đồng thời phục vụ mục tiêu phát triển chung của toàn xã hội. Trong nhà nước xã hội chủ nghĩa, chức năng quản lý kinh tế gắn liền với việc bảo đảm công bằng xã hội, phân phối tài sản hợp lý và thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Nhà nước thực hiện chức năng này thông qua hệ thống pháp luật hoàn thiện, cơ chế giám sát hiệu quả và đội ngũ cán bộ có năng lực chuyên môn.

1.2. Cơ sở lý luận về vai trò nhà nước trong kinh tế

Các trường phái kinh tế chính trị đã cung cấp nhiều luận cứ về vai trò của nhà nước trong quản lý kinh tế. Adam Smith nhấn mạnh nhà nước cần tạo khuôn khổ pháp luật, chống độc quyền và cung cấp hàng hóa công cộng. Keynes cho rằng nhà nước phải can thiệp để khắc phục thất bại thị trường. Trường phái kinh tế hỗn hợp đề xuất kết hợp bàn tay vô hình của thị trường với bàn tay hữu hình của nhà nước. Đặc biệt, mô hình nhà nước kiến tạo phát triển của Chalmers Johnson đã được nhiều quốc gia Đông Á áp dụng thành công, chứng minh hiệu quả của sự kết hợp giữa nhà nước mạnh và thị trường cạnh tranh.

II. Phân tích thực trạng quản lý kinh tế nhà nước Việt Nam

Thực trạng thực hiện chức năng quản lý kinh tế của nhà nước Việt Nam từ năm 2013 đến nay cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Về mặt thành tựu, hệ thống pháp luật kinh tế ngày càng hoàn thiện, thể chế thị trường được cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế vẫn còn nhiều bất cập. Tình trạng chồng chéo trong phân công, phân cấp quản lý giữa các cơ quan vẫn diễn ra. Năng lực dự báo, quy hoạch và điều tiết vĩ mô còn hạn chế. Tham nhũng, lãng phí trong đầu tư công vẫn là vấn đề nhức nhối. Cải cách hành chính chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Đặc biệt, việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa gắn với quản lý kinh tế thị trường đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ hơn nữa trong tư duy và phương thức quản lý.

2.1. Thành tựu đạt được trong quản lý kinh tế

Nhà nước Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong quản lý kinh tế thời kỳ đổi mới. Tốc độ tăng trưởng GDP duy trì ở mức cao, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt. Hệ thống pháp luật kinh tế được xây dựng đồng bộ, phù hợp với thông lệ quốc tế. Quan hệ thương mại mở rộng với nhiều hiệp định tự do thương mại thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP. Môi trường kinh doanh được cải thiện, thu hút mạnh mẽ đầu tư nước ngoài. Vai trò kiến tạo phát triển của nhà nước ngày càng được phát huy, góp phần đưa Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của nhà đầu tư quốc tế.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân trong quản lý kinh tế

Bên cạnh thành tựu, quản lý kinh tế nhà nước vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Năng lực thể chế chưa theo kịp yêu cầu phát triển, dẫn đến tình trạng pháp luật chồng chéo, thiếu đồng bộ. Hiệu quả đầu tư công thấp, nhiều dự án đội vốn, chậm tiến độ. Tình trạng tham nhũng trong lĩnh vực kinh tế chưa được kiểm soát triệt để. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ: thể chế quản lý còn bất cập, năng lực cán bộ hạn chế, cơ chế giám sát chưa hiệu quả và tư duy quản lý chưa chuyển đổi kịp thời theo hướng kiến tạo phục vụ phát triển.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý kinh tế nhà nước

Để nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng quản lý kinh tế, nhà nước Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược. Trước hết, phải hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng khung pháp lý minh bạch, ổn định và dự đoán được. Thứ hai, đẩy mạnh cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Thứ ba, nâng cao năng lực dự báo và điều tiết vĩ mô, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. Thứ tư, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý kinh tế. Thứ năm, xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế có đủ phẩm chất và năng lực. Cuối cùng, phát huy mô hình nhà nước kiến tạo phát triển, lấy doanh nghiệp và người dân làm trung tâm phục vụ.

3.1. Hoàn thiện thể chế và pháp luật kinh tế

Hoàn thiện thể chế kinh tế là giải pháp then chốt để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Cần rà soát, sửa đổi hệ thống pháp luật kinh tế theo hướng thống nhất, minh bạch và phù hợp với cam kết quốc tế. Xây dựng cơ chế phản biện chính sách hiệu quả, lấy ý kiến rộng rãi của doanh nghiệp và người dân. Tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với hoạt động sản xuất kinh doanh. Hoàn thiện cơ chế giám sát quyền lực, phòng chống tham nhũng trong lĩnh vực kinh tế. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước để tăng tính minh bạch và hiệu quả.

3.2. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lý

Đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế là yếu tố quyết định hiệu quả thực hiện chức năng nhà nước. Cần đổi mới cơ chế tuyển dụng, đào tạo và đãi ngộ cán bộ theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại. Xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả công việc dựa trên kết quả cụ thể, gắn trách nhiệm cá nhân với thành tích tập thể. Đào tạo nâng cao năng lực quản trị công, hiểu biết kinh tế thị trường và kỹ năng hội nhập quốc tế. Tạo môi trường làm việc khuyến khích sáng tạo, đổi mới và dám nghĩ dám làm. Xây dựng văn hóa công vụ liêm chính, phục vụ nhân dân.

IV. Kết luận và ứng dụng trong quản lý kinh tế nhà nước

Nghiên cứu chức năng quản lý kinh tế của nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cho thấy đây là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Nhà nước Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi mạnh mẽ từ quản lý hành chính mệnh lệnh sang quản lý kinh tế bằng pháp luật, chính sách và công cụ thị trường. Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển là hướng đi đúng đắn, phù hợp với điều kiện Việt Nam. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này, cần sự nỗ lực lớn trong cải cách thể chế, nâng cao năng lực quản trị và phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn hệ thống chính trị. Bài học từ các quốc gia phát triển cho thấy, nhà nước mạnh không phải là nhà nước ôm đồm mà là nhà nước kiến tạo, phục vụ và tạo điều kiện cho thị trường và xã hội phát triển.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy mô hình nhà nước kiến tạo phát triển mang lại hiệu quả cao trong quản lý kinh tế. Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore đã thành công nhờ kết hợp vai trò dẫn dắt của nhà nước với động lực sáng tạo của thị trường. Các yếu tố then chốt bao gồm: hệ thống pháp luật minh bạch, cơ chế giám sát hiệu quả, đội ngũ công chức chuyên nghiệp và văn hóa liêm chính công vụ. Việt Nam có thể học hỏi từ mô hình này, đồng thời vận dụng sáng tạo phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại sẽ tạo nền tảng vững chắc cho quản lý kinh tế hiệu quả.

4.2. Định hướng phát triển trong giai đoạn mới

Trong giai đoạn tới, chức năng quản lý kinh tế của nhà nước Việt Nam cần hướng tới nhiều mục tiêu chiến lược. Đó là xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự kiến tạo, phục vụ và phát triển. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, ứng dụng công nghệ hiện đại vào điều hành kinh tế. Tăng cường hội nhập quốc tế có chọn lọc, bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc. Phát triển bền vững, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. Xây dựng nền kinh tế tự chủ, tự cường gắn với hội nhập sâu rộng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Hồng Sơn với đề tài "Chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" (Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Mã số: 62 38 01 01; Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS Lê Minh Thông; Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2019) là công trình tiên phong giải quyết điểm nghẽn lý luận cốt lõi trong khoa học pháp lý và quản trị công tại Việt Nam. Đặt trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN), hội nhập quốc tế sâu rộng thông qua các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, RCEP) và tái cấu trúc nền kinh tế sau hơn 30 năm Đổi mới, luận án tập trung làm rõ ranh giới pháp lý - thể chế trong sự can thiệp của Nhà nước vào thị trường.

Research gap then chốt được xác lập từ thực tiễn: "do thiếu những định nghĩa rõ ràng để phân biệt hai khái niệm 'chức năng kinh tế' và 'chức năng quản lý kinh tế' khiến việc thiết kế, triển khai, giám sát và đánh giá hiệu quả các chính sách quản lý kinh tế của Nhà nước kém hiệu quả, bởi ngay trong lý luận đã tồn tại nhiều khoảng mờ và chồng chéo". Luận án chỉ ra rằng sự đồng nhất hóa giữa Nhà nước với tư cách là chủ sở hữu vốn/tài sản công và Nhà nước với tư cách là chủ thể quyền lực công quản lý vĩ mô đã tạo ra xung đột lợi ích, dẫn tới sự sụp đổ hoặc kém hiệu quả của hàng loạt tập đoàn kinh tế nhà nước (điển hình như Vinashin năm 2010) và cản trở môi trường cạnh tranh bình đẳng.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được định hình xuyên suốt:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất, đặc điểm, nội dung, phương pháp và điều kiện bảo đảm thực hiện chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình chuyển hóa và thực trạng thực thi chức năng quản lý kinh tế từ năm 2013 đến nay tuân theo những quy luật khách quan nào, bộc lộ những khiếm khuyết thể chế gì và nguyên nhân từ đâu?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những quan điểm chỉ đạo và hệ thống giải pháp mang tính đột phá nào cần được xác lập nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả thực hiện chức năng quản lý kinh tế trong kỷ nguyên số và phát triển bao trùm?
• Giả thuyết nghiên cứu (H1): Chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước Việt Nam chỉ đạt hiệu lực tối ưu khi chuyển đổi triệt để từ mô hình "Nhà nước chỉ huy - điều hành trực tiếp" sang mô hình "Nhà nước kiến tạo phát triển", vận hành trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, tôn trọng quy luật thị trường khách quan và phân định tuyệt đối giữa quản lý nhà nước vĩ mô với quản trị sản xuất kinh doanh vi mô.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết Mác - Lênin về bản chất giai cấp và xã hội của nhà nước, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý thuyết Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State), lý thuyết Kinh tế hỗn hợp và lý thuyết Thể chế kinh tế mới. Về phạm vi, công trình phân tích toàn diện tiến trình thể chế hóa quyền lực nhà nước trên phạm vi lãnh thổ Việt Nam với trọng tâm giai đoạn từ khi ban hành Hiến pháp năm 2013 đến năm 2019, đồng thời đặt trong sự so sánh lịch sử với giai đoạn 1976–2013.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong nước cho thấy sự phân hóa qua hơn 12 công trình tiêu biểu của 10 nhóm tác giả lớn. Nhóm nghiên cứu kinh tế - chính trị dẫn đầu bởi Lương Xuân Quỳ (Đề tài cấp nhà nước KX.04 và KX.01-09) và Nguyễn Phú Trọng (2014, 2015) xác lập luận điểm cốt lõi: "Bảo đảm vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của Nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng... Xét đến cùng, về mặt kinh tế, vai trò của nhà nước là phát huy mặt tích cực và ngăn chặn, hạn chế mặt tiêu cực của thị trường". Ở góc độ luật học, Chu Hồng Thanh (1994) định hình "chức năng quản lý nhà nước bằng pháp luật", trong khi Trần Thái Dương (2007) xác định: "Chức năng kinh tế của Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là hoạt động của Nhà nước trong sự nghiệp phát triển kinh tế XHCN ở Việt Nam... Trong nền KTTT, chức năng kinh tế của Nhà nước được xác định là chức năng quản lý kinh tế vĩ mô". Tuy nhiên, các công trình của Võ Đại Lược (2012) và Nguyễn Văn Cương (2017) đều phê phán tình trạng Nhà nước ôm đồm làm thay thị trường, can thiệp sâu vào các lĩnh vực tư nhân có thể làm tốt hơn.

Trên bình diện quốc tế, bức tranh học thuật được định hình qua ba luồng tư tưởng đối thoại sâu sắc:

1. Trường phái Cổ điển và Tân tự do: Adam Smith (1776) với thuyết "Bàn tay vô hình", David Ricardo (1817), J.B. Say (1803) và sau này là Léon Walras (1874) chủ trương nguyên lý "laissez-faire", coi nhà nước chỉ đóng vai trò "người gác đêm" bảo vệ quyền sở hữu và trật tự công cộng.
2. Trường phái Can thiệp vĩ mô: John Maynard Keynes (1936) khẳng định thị trường không thể tự khắc phục suy thoái do thiếu hụt "tổng cầu hữu hiệu", đòi hỏi "Bàn tay hữu hình" của nhà nước can thiệp qua chính sách tài khóa mở rộng, kích cầu đầu tư công và chính sách tiền tệ chủ động.
3. Trường phái Thể chế và Kinh tế hỗn hợp: Paul Samuelson (1948) dung hòa hai trường phái khi ví von nền kinh tế như hai lưỡi kéo "thị trường định giá - nhà nước điều tiết", phân tích sự can thiệp dựa trên khắc phục thất bại thị trường (market failures) và chuẩn tắc tối ưu Pareto do Joseph Stiglitz (2000, 2008) phát triển.

Tranh luận học thuật quốc tế đặc biệt rõ nét giữa mô hình nhà nước điều chỉnh (Regulatory State) phương Tây (F. Godement, 2000; V. Portjakov & Hạ Vân, 2009) và mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển Đông Á (Developmental State của Chalmers Johnson, 1982; Irma Adelman, 2000). Luận án định vị chính xác khoảng trống: Trong khi các nghiên cứu quốc tế chủ yếu phân tích thể chế đa nguyên hoặc kinh tế tư bản chuyển đổi, chưa có công trình nào giải quyết thấu đáo chức năng quản lý kinh tế dưới góc độ lý luận nhà nước và pháp luật trong bối cảnh thể chế chính trị nhất nguyên và kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam. Luận án vượt lên các nghiên cứu trước đó bằng việc xây dựng hệ thống phân loại ba bậc: Chức năng kinh tế của Nhà nước > Chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước > Chức năng quản lý nhà nước về kinh tế (hành chính - điều hành).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước chuyển đổi hệ hình (paradigm shift) trong nhận thức lý luận lập hiến và quản trị kinh tế nhà nước:

1. Chuẩn hóa khái niệm chức năng quản lý kinh tế: Luận án định nghĩa chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là phương diện hoạt động cơ bản của Nhà nước nhằm tác động có định hướng, có tổ chức bằng quyền lực công vào toàn bộ nền kinh tế quốc dân, thông qua hệ thống công cụ pháp luật, quy hoạch, chính sách và nguồn lực vĩ mô, nhằm duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm định hướng XHCN, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và thực hiện công bằng xã hội.
2. Xác lập mối quan hệ tập hợp giữa ba khái niệm nền tảng: Phân biệt rõ chức năng kinh tế (bao gồm cả tư cách chủ sở hữu sản xuất kinh doanh và tư cách quản lý) với chức năng quản lý kinh tế (chỉ thuần túy mang tính quản lý quyền lực công vĩ mô) và chức năng quản lý nhà nước về kinh tế (nhánh quyền lực hành chính chấp hành - điều hành của Chính phủ).
3. Mô hình hóa 4 đặc điểm trụ cột:
   • Tính quyền lực công gắn liền với pháp quyền: Mọi sự can thiệp kinh tế đều phải dựa trên cơ sở luật định, tuân thủ nguyên tắc giới hạn quyền lực.
   • Tính định hướng XHCN và bao trùm: Kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ các nhóm yếu thế theo chuẩn mực Liên Hợp Quốc (Agenda 2030).
   • Tính kiến tạo và hỗ trợ thị trường: Chuyển từ can thiệp hành chính mệnh lệnh sang sử dụng các đòn bẩy kinh tế gián tiếp, lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm thước đo hiệu quả.
   • Tính mở và thích ứng quốc tế: Nội luật hóa các cam kết chuẩn mực cao của WTO, CPTPP và bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba lý thuyết kinh tế - pháp lý hiện đại:

• Lý thuyết Lựa chọn công (Public Choice Theory): Kiểm soát nguy cơ "nhóm lợi ích" và lạm quyền thông qua cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập giữa các nhánh Lập pháp - Hành pháp - Tư pháp theo tinh thần Hiến pháp 2013.
• Lý thuyết Thất bại kép (Dual Market & Government Failures): Nhận diện rõ ràng ranh giới nơi thị trường thất bại (độc quyền tự nhiên, ô nhiễm môi trường, bất bình đẳng) cần Nhà nước can thiệp; đồng thời kiểm soát thất bại của chính Nhà nước (quan liêu, tham nhũng, méo mó tín hiệu giá).
• Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Governance): Chuyển dịch cấu trúc tương tác tam giác: Nhà nước (Kiến tạo) – Thị trường (Vận hành) – Xã hội (Phản biện, giám sát).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được ấn định trong khuôn khổ nền kinh tế chuyển đổi có sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản, bảo đảm tính định hướng chính trị song hành với tính tự do kinh doanh tuyệt đối của mọi thành phần kinh tế theo Điều 33 Hiến pháp 2013.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triệt để thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp trường phái Hiện thực thể chế pháp lý (Critical Legal Institutionalism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Institutional Design) được triển khai qua ba cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Cấu trúc thể chế hiến định, đường lối chính trị của Đảng và hệ thống luật kinh tế.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Cơ chế vận hành, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa Quốc hội, Chính phủ và Tòa án/Trọng tài.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Tác động thực tế của quy chuẩn pháp lý đến chi phí giao dịch, môi trường kinh doanh và hành vi của doanh nghiệp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý cứ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của phương pháp nghiên cứu pháp lý thực chứng (Empirical Legal Research):

• Phân tích chuẩn tắc (Normative Analysis): Rà soát toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật kinh tế từ Hiến pháp 1980, 1992 đến Hiến pháp 2013, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Cạnh tranh, Luật Đất đai.
• Phân tích so sánh luật học (Comparative Jurisprudence): Đối chiếu mô hình quản lý kinh tế của Việt Nam với Trung Quốc (chuyển đổi thể chế tương đồng), Singapore và Nhật Bản (nhà nước kiến tạo), Hoa Kỳ (nhà nước điều chỉnh).
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp dữ liệu văn bản chính sách, báo cáo tổng kết 30 năm Đổi mới của Ban Bí thư, số liệu thực thi tư pháp từ Tòa án nhân dân tối cao và các chỉ số kinh tế - môi trường kinh doanh (PCI, Doing Business của World Bank).

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp định lượng và định tính được mã hóa và tổng hợp thông qua các bảng ma trận so sánh thể chế:

• Bộ chỉ tiêu thống kê bao quát 100% các biến số kinh tế vĩ mô chủ chốt giai đoạn 2013–2018: Tốc độ tăng trưởng GDP, tỷ lệ nợ công/GDP, tỷ trọng khu vực kinh tế tư nhân, số lượng doanh nghiệp thành lập mới và giải thể.
• Đánh giá định tính sâu về tính đồng bộ, minh bạch và ổn định của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; kiểm định tính tương thích của pháp luật kinh tế trong nước với chuẩn mực của WTO và CPTPP.
• Kiểm tra độ tin cậy thể chế thông qua việc đối chiếu giữa chính sách ban hành và các vụ án kinh tế, tham nhũng lớn liên quan đến quản lý đất đai và tài sản công giai đoạn 2013–2019.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xung đột kép trong mô hình quản lý sở hữu nhà nước: Nghiên cứu chỉ rõ nghịch lý Nhà nước vừa là nhà lập pháp/trọng tài, vừa là chủ sở hữu các tập đoàn kinh tế lớn dẫn đến hiện tượng "vừa đá bóng, vừa thổi còi", bóp méo thị trường cạnh tranh và phát sinh rủi ro đạo đức (moral hazard).
2. Khoảng cách thực thi chính sách (Implementation Gap): Tồn tại độ trễ thể chế lớn giữa văn bản luật và thực tế áp dụng. Thủ tục hành chính rườm rà, chi phí không chính thức cao và sự thiếu liên thông giữa các bộ, ngành đã làm suy giảm 20-30% hiệu lực của các đạo luật kinh tế mới ban hành.
3. Sự mất cân bằng giữa Ba nhánh quyền lực trong quản lý kinh tế: Chức năng quản lý kinh tế bị dồn quá mức sang cơ quan hành chính (Chính phủ, Bộ ngành), trong khi vai trò giám sát tối cao của Quốc hội và vai trò tài phán, bảo vệ quyền tài sản của Tòa án còn mờ nhạt, chưa đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền.
4. Hiện tượng "Thị trường hóa khuyết tật": Chức năng phân phối lại thu nhập và kiểm soát độc quyền tự nhiên chưa hiệu quả, tạo ra sự chênh lệch giàu nghèo gia tăng và thất thoát tài nguyên đất đai nghiêm trọng trong quá trình đô thị hóa.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Hoàn thiện lý thuyết về Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam; cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII về mối quan hệ giữa "Nhà nước, Thị trường và Xã hội".
• Về mặt lập pháp và hành pháp: Cung cấp cơ sở lý luận trực tiếp cho việc thành lập Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (tách rời hoàn toàn chức năng chủ sở hữu khỏi các Bộ chủ quản); thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm triệt để các điều kiện kinh doanh bất hợp lý.
• Về mặt tư pháp: Tăng cường tính độc lập của Tòa án trong việc giải quyết tranh chấp kinh tế, bảo vệ quyền tự do hợp đồng và quyền sở hữu tài sản tư nhân theo quy định của Hiến pháp 2013.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu: Do tiếp cận chủ yếu dưới góc độ khoa học Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, luận án tập trung sâu vào phân tích cấu trúc thể chế, cơ chế lập hiến, lập pháp mà chưa sử dụng các mô hình kinh tế lượng (econometric modeling) để lượng hóa cụ thể mức độ tác động của từng đạo luật lên GDP.
• Điều kiện biên: Các kết luận gắn liền với đặc thù thể chế chính trị - xã hội của Việt Nam trong giai đoạn 2013–2019.
• Hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Ứng dụng phương pháp thực chứng định lượng (Empirical Legal Studies - ELS) đo lường chi phí tuân thủ pháp luật kinh tế.
  2. Nghiên cứu chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước trong bối cảnh Chuyển đổi số, Kinh tế tuần hoàn và Trí tuệ nhân tạo (AI).
  3. Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước đối với các mô hình kinh doanh nền tảng xuyên biên giới.
  4. Hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế bao trùm (Inclusive Growth) giải quyết thách thức bất bình đẳng sau đại dịch và biến đổi khí hậu.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong các chương trình đào tạo Cao cấp lý luận chính trị, Thạc sĩ, Tiến sĩ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN, định hình hướng tiếp cận mới về lý luận chức năng nhà nước.
• Ảnh hưởng chính sách: Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn cho Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp trong việc sửa đổi Luật Doanh nghiệp (2020), Luật Đầu tư (2020) và Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Góp phần kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong lĩnh vực kinh tế, giảm thiểu chi phí gia nhập thị trường cho hàng trăm nghìn doanh nghiệp tư nhân.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên cao học: Tiếp cận khung phân tích chuẩn mực và hệ phương pháp luận so sánh thể chế sắc bén để phát triển các đề tài chuyên sâu về luật kinh tế và hành chính công.
• Giảng viên, Nhà khoa học lý luận chính trị - pháp lý: Giáo trình và tài liệu tham khảo chuẩn xác để giảng dạy các môn Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Kinh tế Chính trị Mác - Lênin.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, Chính phủ, Ban Kinh tế Trung ương): Bộ công cụ luận cứ rõ ràng để rà soát, cắt tỉa các quy định pháp luật chồng chéo, nâng cao hiệu quả can thiệp vĩ mô.
• Cộng đồng Doanh nghiệp và Hiệp hội ngành nghề: Thấu hiểu cơ chế vận hành thể chế để tăng cường phản biện chính sách và bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong nền kinh tế thị trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện Học thuyết về Chức năng của Nhà nước XHCN thông qua việc phân tách rạch ròi, khoa học cấu trúc ba tầng: Chức năng kinh tế > Chức năng quản lý kinh tế > Chức năng quản lý nhà nước về kinh tế. Đây là bước đột phá giải phóng lý luận thoát khỏi sự nhập nhằng giữa "vai trò chủ sở hữu" và "vai trò quản trị công quyền vĩ mô".

2. Phương pháp luận của nghiên cứu có gì đổi mới so với các công trình trước?

So với nghiên cứu thuần túy kinh tế học của Lương Xuân Quỳ hay thuần túy hành chính của Chu Hồng Thanh, công trình này tích hợp phương pháp luận Chủ nghĩa duy vật lịch sử với Lý thuyết Thể chế kinh tế mới và So sánh Luật học. Nghiên cứu đặt chức năng quản lý kinh tế trong ma trận đối sánh với các mô hình nhà nước kiến tạo Đông Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore) và nhà nước điều chỉnh phương Tây (Hoa Kỳ), tạo ra cái nhìn đa chiều, khách quan.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn nhất từ dữ liệu là gì?

Nghiên cứu chứng minh rằng sự bất cập trong quản lý kinh tế nhà nước giai đoạn 2013–2018 không nằm ở việc thiếu hụt số lượng văn bản quy phạm pháp luật, mà nằm ở sự chồng lấn thẩm quyền và thiếu cơ chế giải trình độc lập giữa các cơ quan hành pháp và đại diện chủ sở hữu, tạo ra "vùng trũng trách nhiệm" trong quản lý tài sản công.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Khung phân tích thể chế 4 trụ cột (Khái niệm - Nội dung - Phương pháp - Điều kiện bảo đảm) kết hợp ma trận phân tích văn bản pháp quy theo Điều 52 và Điều 33 Hiến pháp 2013 hoàn toàn có thể nhân rộng để đánh giá chức năng của nhà nước trong các lĩnh vực cụ thể khác như quản lý đất đai, tài chính - ngân hàng hoặc bảo vệ môi trường.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu trọng tâm: (i) Thể chế hóa kinh tế bao trùm (Inclusive Economy); (ii) Quản trị rủi ro thể chế trong hội nhập FTA thế hệ mới; (iii) Chuyển đổi mô hình quản trị nhà nước số nhằm tối ưu hóa sự tương tác giữa Nhà nước - Thị trường - Xã hội.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết thành công điểm nghẽn lý luận lịch sử về việc phân biệt giữa Chức năng kinh tế và Chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước.
2. Xây dựng hoàn chỉnh hệ thống cơ sở lý luận về đặc điểm, nội dung (định hướng, tạo lập môi trường, điều tiết, kiểm tra), phương pháp (kinh tế, pháp lý, hành chính) và các điều kiện bảo đảm thực hiện chức năng quản lý kinh tế trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.
3. Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng thực thi chức năng quản lý kinh tế giai đoạn 2013–2019, vạch rõ 5 nhóm hạn chế thể chế và nguyên nhân cốt lõi từ tư duy bao cấp sót lại.
4. Đề xuất hệ thống 4 quan điểm chỉ đạo và 6 nhóm giải pháp đột phá, có tính khả thi cao nhằm xây dựng Chính phủ kiến tạo phát triển, liêm chính, hành động phục vụ người dân và doanh nghiệp.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về kinh tế học thể chế pháp lý, quản trị công hiện đại và kinh tế bao trùm, đóng góp trực tiếp vào công cuộc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN của Việt Nam trong giai đoạn hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các công trình nghiên cứu về vai trò, chức năng của Nhà nước trong lĩnh vực kinh tế Từ đầu những năm 90 của thế kỷ trước đến nay, ở Việt Nam đã có một số công trình, đề tài nghiên cứu tiêu biểu về vai trò, chức năng của Nhà nước trong lĩnh vực kinh tế dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, như chính trị học, kinh tế học, luật học, với quan điểm nghiên cứu khá phong phú.

Về vai trò quản lý của Nhà nước trong nền kinh tế, Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.04 nghiên cứu về "Cơ chế thị trường và vai trò của Nhà nước trong quản lý nền kinh tế ở nước ta hiện nay" do tác giả Lương Xuân Quỳ làm Chủ nhiệm đã góp phần làm sáng tỏ hơn những lý luận chung và thực tiễn về vai trò của nhà nước nói chung trong quản lý nền KTTT và ở Việt Nam là vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước trong nền KTTT định hướng XHCN. Đồng thời, nghiên cứu cũng phản ánh thực trạng quản lý nền kinh tế nước ta trong giai đoạn này và đưa ra các điều kiện, biện pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước trong quản lý kinh tế, cũng như tiếp tục đổi mới quản lý kinh tế theo cơ chế thị trường [121]. Trong cuốn sách "Đổi mới và phát triển ở Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do tác giả Nguyễn Phú Trọng làm chủ biên, một số nhà lý luận cho rằng, cần “Bảo đảm vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của Nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng” và “Vai trò đó được thực hiện thông qua việc nhà nước đảm nhiệm những chức năng chủ yếu” như sau: cung cấp hàng hoá, dịch vụ công mà thị trường không cung cấp hoặc có cung cấp nhưng không hiệu quả; xây dựng các thể chế và chính sách để điều hành nền kinh tế, làm cho thị trường hoạt động hiệu quả hơn; thực hiện phân phối lại để hạn chế sự bất công kinh tế. Các 8 tác giả của cuốn sách này cũng nhấn mạnh “Xét đến cùng, về mặt kinh tế, vai trò của nhà nước là phát huy mặt tích cực và ngăn chặn, hạn chế mặt tiêu cực của thị trường” [153, tr.

Đề tài khoa học cấp Bộ của tác giả Phạm Thái Việt với chủ đề "Vấn đề điều chỉnh chức năng và thể chế của Nhà nước dưới tác động của toàn cầu hoá" đã bàn về vai trò, chức năng của nhà nước, đối với phát triển cùng thể chế mà nhà nước sử dụng để hỗ trợ thị trường, qua đó tác giả đưa ra những luận chứng cần thiết để điều chỉnh chức năng nhà nước trước tác động của toàn cầu hoá và đề xuất những thể chế kinh tế cần được nhà nước sử dụng để hỗ trợ cho thị trường [176]. Cuốn sách “Kinh tế Việt Nam: Thăng trầm và đột phá” của Phạm Minh Chính, Vương Quân Hoàng, đề cập nhiều đến vai trò, chức năng của Nhà nước ta trong lĩnh quản lý kinh tế, với ý nghĩa điều tiết thị trường cũng như lợi ích chung của nền kinh tế và sự bền vững về ngân sách. Các công cụ thực hiện chức năng được thể hiện trong cuốn sách phản ánh sự gia tăng vai trò các phương tiện tài chính - tiền tệ, dẫn đến thay đổi dần dần các chức năng của Nhà nước thông qua sự can thiệp bằng lực lượng kinh tế trực tiếp. Ý niệm về việc có sự tách biệt vai trò, chức năng của Nhà nước được minh chứng qua thực tế vận hành và dữ liệu về các thị trường mới nổi trong nền kinh tế Việt Nam [21].

Tại Hội thảo Lý luận lần thứ 10 giữa Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Cộng sản Trung Quốc, vào năm 2014, về chủ đề “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - kinh nghiệm Việt Nam, kinh nghiệm Trung Quốc”, nhiều tác giả đề cập tới vai trò của Nhà nước pháp quyền trong nền KTTT định hướng XHCN. Tác giả Trần Ngọc Đường đánh giá cao vai trò của Nhà nước ta trong lĩnh vực kinh tế, đặc biệt là: Đã hình thành được một hệ thống pháp luật khá đầy đủ, đáp ứng yêu cầu quản lý kinh tế và hoạt động đầu tư kinh doanh; bảo đảm quyền sở hữu tài sản, quyền tự do kinh doanh, sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế đã khơi nguồn và thúc đẩy đầu tư kinh doanh ở trong nước và thu hút đầu tư nước ngoài, góp phần phục vụ có hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế, tạo lập sự tương thích giữa pháp luật trong nước và pháp luật quốc tế [72, tr. 9 Trong khi đề cập đến vai trò của các cơ quan dân cử, tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp và của nhân dân trong phát triển KTTT định hướng XHCN, tác giả Đinh Xuân Thảo cho rằng vai trò của Nhà nước là “tiếp tục hoàn thiện luật pháp, cơ chế, chính sách tạo điều kiện để nhân dân và các tổ chức này tham gia có hiệu quả vào quá trình hoạch định, thực thi và giám sát việc thực hiện luật pháp, chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội, ngăn ngừa, khắc phục những tác động tiêu cực của cơ chế thị trường” [72, tr. Đề tài cấp nhà nước KX.26/11-15 của Hội đồng Lý luận Trung ương về “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam” đã kiến nghị đổi mới căn bản vai trò của Nhà nước trong bảo đảm định hướng XHCN, đó là: Nhà nước với tư cách chủ thể quyền lực công; Nhà nước kiến tạo phát triển thông qua định hướng phát triển, xây dựng thể chế và khung pháp lý của nền KTTT, tạo lập và vận hành đồng bộ các loại thị trường, hình thành hệ thống chủ thể kinh doanh, cung cấp dịch vụ công và hỗ trợ thị trường, doanh nghiệp; xây dựng thể chế pháp lý và duy trì hiệu lực pháp luật; Nhà nước bảo đảm cho các thành tố của KTTT vận hành theo các quy luật khách quan, Nhà nước phân phối thu nhập công bằng, đảm bảo an sinh xã hội và sự hài hòa về lợi ích; Nhà nước hạn chế sự phát triển lệch lạc và khuyết tật của KTTT; vai trò trọng tài và bảo vệ của Nhà nước; kiện toàn hệ thống điều tiết vĩ mô [75].

Căn cứ vào điều 52 Hiến pháp năm 2013, khi đề cập đến vị trí, vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế, một số nhà luật học của Đại học quốc gia Hà Nội đã nhấn mạnh ba chức năng của Nhà nước ta trong quản lý nền KTTT định hướng XHCN: “xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, điều tiết nền kinh tế trên cơ sở tôn trọng các quy luật thị trường; thực hiện phân công, phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước; đồng thời thúc đẩy liên kết kinh tế vùng, bảo đảm tính thống nhất của nền kinh tế quốc dân” [28, tr. Trong sách “Từ nhà nước điều hành sang nhà nước kiến tạo phát triển”, các nhà khoa học xác định vai trò của Nhà nước không chỉ là bảo đảm tự do cho các hoạt động kinh doanh của người dân và doanh nghiệp, thúc đẩy quá trình cạnh tranh, mà còn tương tác, gần gũi với các doanh nghiệp và “cần hòa mình vào xã hội 10 dân sự”. Họ nhấn mạnh, có thể lựa chọn được những thể chế chính thức cơ bản để góp phần hình thành “nhà nước kiến tạo phát triển” ở Việt Nam, qua đó “giúp Nhà nước Việt Nam thay đổi chức năng của mình trong quan hệ với thị trường, từ vị thế điều hành trực tiếp, bằng mệnh lệnh hành chính, các hoạt động kinh tế sang vị thế kiến tạo một môi trường phù hợp để nuôi dưỡng thị trường phát huy được hết sức mạnh của mình” [103, tr. Cũng đề cập đến vai trò của nhà nước kiến tạo, nhưng trong mối quan hệ với nhà nước pháp quyền, các tác giả của Báo cáo Thường niên kinh tế Việt Nam 2017 cho rằng, nhà nước bảo đảm cho thị trường hoạt động hiệu quả khi bảo đảm quyền tài sản và nghĩa vụ tuân thủ luật chơi của thị trường và “qua đó tạo dựng nên môi trường kinh tế - chính trị - xã hội ổn định để thị trường thực hiện nhiệm vụ điều tiết của nó” [137, tr.

Qua cuốn sách “Hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”, một số nhà luật học đã đưa ra nhận xét “…qua hơn 30 năm đổi mới, Nhà nước chỉ giữ vai trò quản lý vĩ mô, tạo hành lang pháp lý cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển” và “Vai trò của Nhà nước được điều chỉnh phù hợp hơn với với cơ chế thị trường, ngày càng phát huy dân chủ trong đời sống kinh tế - xã hội”, qua đó đề cao “Vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước đối với nền kinh tế (thông qua việc thực hiện các công cụ về thuế, chính sách tài khoá, tiền tệ, kiểm soát lạm phát, tạo việc làm,…)”. Khi đề cập đến tư duy về sự quản lý của Nhà nước, các tác giả cho rằng vai trò, chức năng hiện nay của Nhà nước trong nền KTTT định hướng XHCN vẫn còn biểu hiện thiên lệch khá rõ nét [168, tr.