Luận án TS: Chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước CHXHCN Việt Nam - Nguyễn Hồng Sơn

Luận án phân tích vai trò và chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Nghiên cứu các chính

• Tác giả: Nguyễn Hồng Sơn
• Người hướng dẫn: PGS,TS Lê Minh Thông
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Chức năng quản lý kinh tế của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về chức năng quản lý kinh tế của nhà nước

Chức năng quản lý kinh tế của nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một trong những chức năng cơ bản, thể hiện vai trò của nhà nước trong việc định hướng, điều tiết và phát triển nền kinh tế quốc dân. Theo lý thuyết kinh tế chính trị, nhà nước không chỉ thực hiện chức năng chính trị mà còn đảm nhận nhiệm vụ quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế. Trong bối cảnh Việt Nam xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chức năng này càng trở nên quan trọng. Nhà nước sử dụng các công cụ pháp luật, chính sách tài chính, tiền tệ và quy hoạch để điều tiết nền kinh tế. Các trường phái kinh tế từ Adam Smith, John Maynard Keynes đến lý thuyết nhà nước kiến tạo phát triển đều khẳng định vai trò không thể thiếu của nhà nước trong quản lý kinh tế. Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công, trong đó có Việt Nam.

1.1. Khái niệm và bản chất chức năng quản lý kinh tế

Chức năng quản lý kinh tế của nhà nước được hiểu là tổng thể các hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm tổ chức, điều phối và kiểm soát các quá trình kinh tế xã hội. Bản chất của chức năng này mang tính giai cấp, phản ánh lợi ích của giai cấp cầm quyền đồng thời phục vụ mục tiêu phát triển chung của toàn xã hội. Trong nhà nước xã hội chủ nghĩa, chức năng quản lý kinh tế gắn liền với việc bảo đảm công bằng xã hội, phân phối tài sản hợp lý và thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Nhà nước thực hiện chức năng này thông qua hệ thống pháp luật hoàn thiện, cơ chế giám sát hiệu quả và đội ngũ cán bộ có năng lực chuyên môn.

1.2. Cơ sở lý luận về vai trò nhà nước trong kinh tế

Các trường phái kinh tế chính trị đã cung cấp nhiều luận cứ về vai trò của nhà nước trong quản lý kinh tế. Adam Smith nhấn mạnh nhà nước cần tạo khuôn khổ pháp luật, chống độc quyền và cung cấp hàng hóa công cộng. Keynes cho rằng nhà nước phải can thiệp để khắc phục thất bại thị trường. Trường phái kinh tế hỗn hợp đề xuất kết hợp bàn tay vô hình của thị trường với bàn tay hữu hình của nhà nước. Đặc biệt, mô hình nhà nước kiến tạo phát triển của Chalmers Johnson đã được nhiều quốc gia Đông Á áp dụng thành công, chứng minh hiệu quả của sự kết hợp giữa nhà nước mạnh và thị trường cạnh tranh.

II. Phân tích thực trạng quản lý kinh tế nhà nước Việt Nam

Thực trạng thực hiện chức năng quản lý kinh tế của nhà nước Việt Nam từ năm 2013 đến nay cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Về mặt thành tựu, hệ thống pháp luật kinh tế ngày càng hoàn thiện, thể chế thị trường được cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế vẫn còn nhiều bất cập. Tình trạng chồng chéo trong phân công, phân cấp quản lý giữa các cơ quan vẫn diễn ra. Năng lực dự báo, quy hoạch và điều tiết vĩ mô còn hạn chế. Tham nhũng, lãng phí trong đầu tư công vẫn là vấn đề nhức nhối. Cải cách hành chính chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Đặc biệt, việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa gắn với quản lý kinh tế thị trường đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ hơn nữa trong tư duy và phương thức quản lý.

2.1. Thành tựu đạt được trong quản lý kinh tế

Nhà nước Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong quản lý kinh tế thời kỳ đổi mới. Tốc độ tăng trưởng GDP duy trì ở mức cao, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt. Hệ thống pháp luật kinh tế được xây dựng đồng bộ, phù hợp với thông lệ quốc tế. Quan hệ thương mại mở rộng với nhiều hiệp định tự do thương mại thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP. Môi trường kinh doanh được cải thiện, thu hút mạnh mẽ đầu tư nước ngoài. Vai trò kiến tạo phát triển của nhà nước ngày càng được phát huy, góp phần đưa Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của nhà đầu tư quốc tế.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân trong quản lý kinh tế

Bên cạnh thành tựu, quản lý kinh tế nhà nước vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Năng lực thể chế chưa theo kịp yêu cầu phát triển, dẫn đến tình trạng pháp luật chồng chéo, thiếu đồng bộ. Hiệu quả đầu tư công thấp, nhiều dự án đội vốn, chậm tiến độ. Tình trạng tham nhũng trong lĩnh vực kinh tế chưa được kiểm soát triệt để. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ: thể chế quản lý còn bất cập, năng lực cán bộ hạn chế, cơ chế giám sát chưa hiệu quả và tư duy quản lý chưa chuyển đổi kịp thời theo hướng kiến tạo phục vụ phát triển.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý kinh tế nhà nước

Để nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng quản lý kinh tế, nhà nước Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược. Trước hết, phải hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng khung pháp lý minh bạch, ổn định và dự đoán được. Thứ hai, đẩy mạnh cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Thứ ba, nâng cao năng lực dự báo và điều tiết vĩ mô, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. Thứ tư, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý kinh tế. Thứ năm, xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế có đủ phẩm chất và năng lực. Cuối cùng, phát huy mô hình nhà nước kiến tạo phát triển, lấy doanh nghiệp và người dân làm trung tâm phục vụ.

3.1. Hoàn thiện thể chế và pháp luật kinh tế

Hoàn thiện thể chế kinh tế là giải pháp then chốt để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Cần rà soát, sửa đổi hệ thống pháp luật kinh tế theo hướng thống nhất, minh bạch và phù hợp với cam kết quốc tế. Xây dựng cơ chế phản biện chính sách hiệu quả, lấy ý kiến rộng rãi của doanh nghiệp và người dân. Tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với hoạt động sản xuất kinh doanh. Hoàn thiện cơ chế giám sát quyền lực, phòng chống tham nhũng trong lĩnh vực kinh tế. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước để tăng tính minh bạch và hiệu quả.

3.2. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lý

Đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế là yếu tố quyết định hiệu quả thực hiện chức năng nhà nước. Cần đổi mới cơ chế tuyển dụng, đào tạo và đãi ngộ cán bộ theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại. Xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả công việc dựa trên kết quả cụ thể, gắn trách nhiệm cá nhân với thành tích tập thể. Đào tạo nâng cao năng lực quản trị công, hiểu biết kinh tế thị trường và kỹ năng hội nhập quốc tế. Tạo môi trường làm việc khuyến khích sáng tạo, đổi mới và dám nghĩ dám làm. Xây dựng văn hóa công vụ liêm chính, phục vụ nhân dân.

IV. Kết luận và ứng dụng trong quản lý kinh tế nhà nước

Nghiên cứu chức năng quản lý kinh tế của nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cho thấy đây là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Nhà nước Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi mạnh mẽ từ quản lý hành chính mệnh lệnh sang quản lý kinh tế bằng pháp luật, chính sách và công cụ thị trường. Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển là hướng đi đúng đắn, phù hợp với điều kiện Việt Nam. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này, cần sự nỗ lực lớn trong cải cách thể chế, nâng cao năng lực quản trị và phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn hệ thống chính trị. Bài học từ các quốc gia phát triển cho thấy, nhà nước mạnh không phải là nhà nước ôm đồm mà là nhà nước kiến tạo, phục vụ và tạo điều kiện cho thị trường và xã hội phát triển.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy mô hình nhà nước kiến tạo phát triển mang lại hiệu quả cao trong quản lý kinh tế. Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore đã thành công nhờ kết hợp vai trò dẫn dắt của nhà nước với động lực sáng tạo của thị trường. Các yếu tố then chốt bao gồm: hệ thống pháp luật minh bạch, cơ chế giám sát hiệu quả, đội ngũ công chức chuyên nghiệp và văn hóa liêm chính công vụ. Việt Nam có thể học hỏi từ mô hình này, đồng thời vận dụng sáng tạo phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại sẽ tạo nền tảng vững chắc cho quản lý kinh tế hiệu quả.

4.2. Định hướng phát triển trong giai đoạn mới

Trong giai đoạn tới, chức năng quản lý kinh tế của nhà nước Việt Nam cần hướng tới nhiều mục tiêu chiến lược. Đó là xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự kiến tạo, phục vụ và phát triển. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, ứng dụng công nghệ hiện đại vào điều hành kinh tế. Tăng cường hội nhập quốc tế có chọn lọc, bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc. Phát triển bền vững, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. Xây dựng nền kinh tế tự chủ, tự cường gắn với hội nhập sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các công trình nghiên cứu về vai trò, chức năng của Nhà nước trong lĩnh vực kinh tế Từ đầu những năm 90 của thế kỷ trước đến nay, ở Việt Nam đã có một số công trình, đề tài nghiên cứu tiêu biểu về vai trò, chức năng của Nhà nước trong lĩnh vực kinh tế dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, như chính trị học, kinh tế học, luật học, với quan điểm nghiên cứu khá phong phú.

Về vai trò quản lý của Nhà nước trong nền kinh tế, Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.04 nghiên cứu về "Cơ chế thị trường và vai trò của Nhà nước trong quản lý nền kinh tế ở nước ta hiện nay" do tác giả Lương Xuân Quỳ làm Chủ nhiệm đã góp phần làm sáng tỏ hơn những lý luận chung và thực tiễn về vai trò của nhà nước nói chung trong quản lý nền KTTT và ở Việt Nam là vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước trong nền KTTT định hướng XHCN. Đồng thời, nghiên cứu cũng phản ánh thực trạng quản lý nền kinh tế nước ta trong giai đoạn này và đưa ra các điều kiện, biện pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước trong quản lý kinh tế, cũng như tiếp tục đổi mới quản lý kinh tế theo cơ chế thị trường [121]. Trong cuốn sách "Đổi mới và phát triển ở Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do tác giả Nguyễn Phú Trọng làm chủ biên, một số nhà lý luận cho rằng, cần “Bảo đảm vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của Nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng” và “Vai trò đó được thực hiện thông qua việc nhà nước đảm nhiệm những chức năng chủ yếu” như sau: cung cấp hàng hoá, dịch vụ công mà thị trường không cung cấp hoặc có cung cấp nhưng không hiệu quả; xây dựng các thể chế và chính sách để điều hành nền kinh tế, làm cho thị trường hoạt động hiệu quả hơn; thực hiện phân phối lại để hạn chế sự bất công kinh tế. Các 8 tác giả của cuốn sách này cũng nhấn mạnh “Xét đến cùng, về mặt kinh tế, vai trò của nhà nước là phát huy mặt tích cực và ngăn chặn, hạn chế mặt tiêu cực của thị trường” [153, tr.

Đề tài khoa học cấp Bộ của tác giả Phạm Thái Việt với chủ đề "Vấn đề điều chỉnh chức năng và thể chế của Nhà nước dưới tác động của toàn cầu hoá" đã bàn về vai trò, chức năng của nhà nước, đối với phát triển cùng thể chế mà nhà nước sử dụng để hỗ trợ thị trường, qua đó tác giả đưa ra những luận chứng cần thiết để điều chỉnh chức năng nhà nước trước tác động của toàn cầu hoá và đề xuất những thể chế kinh tế cần được nhà nước sử dụng để hỗ trợ cho thị trường [176]. Cuốn sách “Kinh tế Việt Nam: Thăng trầm và đột phá” của Phạm Minh Chính, Vương Quân Hoàng, đề cập nhiều đến vai trò, chức năng của Nhà nước ta trong lĩnh quản lý kinh tế, với ý nghĩa điều tiết thị trường cũng như lợi ích chung của nền kinh tế và sự bền vững về ngân sách. Các công cụ thực hiện chức năng được thể hiện trong cuốn sách phản ánh sự gia tăng vai trò các phương tiện tài chính - tiền tệ, dẫn đến thay đổi dần dần các chức năng của Nhà nước thông qua sự can thiệp bằng lực lượng kinh tế trực tiếp. Ý niệm về việc có sự tách biệt vai trò, chức năng của Nhà nước được minh chứng qua thực tế vận hành và dữ liệu về các thị trường mới nổi trong nền kinh tế Việt Nam [21].

Tại Hội thảo Lý luận lần thứ 10 giữa Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Cộng sản Trung Quốc, vào năm 2014, về chủ đề “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - kinh nghiệm Việt Nam, kinh nghiệm Trung Quốc”, nhiều tác giả đề cập tới vai trò của Nhà nước pháp quyền trong nền KTTT định hướng XHCN. Tác giả Trần Ngọc Đường đánh giá cao vai trò của Nhà nước ta trong lĩnh vực kinh tế, đặc biệt là: Đã hình thành được một hệ thống pháp luật khá đầy đủ, đáp ứng yêu cầu quản lý kinh tế và hoạt động đầu tư kinh doanh; bảo đảm quyền sở hữu tài sản, quyền tự do kinh doanh, sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế đã khơi nguồn và thúc đẩy đầu tư kinh doanh ở trong nước và thu hút đầu tư nước ngoài, góp phần phục vụ có hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế, tạo lập sự tương thích giữa pháp luật trong nước và pháp luật quốc tế [72, tr. 9 Trong khi đề cập đến vai trò của các cơ quan dân cử, tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp và của nhân dân trong phát triển KTTT định hướng XHCN, tác giả Đinh Xuân Thảo cho rằng vai trò của Nhà nước là “tiếp tục hoàn thiện luật pháp, cơ chế, chính sách tạo điều kiện để nhân dân và các tổ chức này tham gia có hiệu quả vào quá trình hoạch định, thực thi và giám sát việc thực hiện luật pháp, chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội, ngăn ngừa, khắc phục những tác động tiêu cực của cơ chế thị trường” [72, tr. Đề tài cấp nhà nước KX.26/11-15 của Hội đồng Lý luận Trung ương về “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam” đã kiến nghị đổi mới căn bản vai trò của Nhà nước trong bảo đảm định hướng XHCN, đó là: Nhà nước với tư cách chủ thể quyền lực công; Nhà nước kiến tạo phát triển thông qua định hướng phát triển, xây dựng thể chế và khung pháp lý của nền KTTT, tạo lập và vận hành đồng bộ các loại thị trường, hình thành hệ thống chủ thể kinh doanh, cung cấp dịch vụ công và hỗ trợ thị trường, doanh nghiệp; xây dựng thể chế pháp lý và duy trì hiệu lực pháp luật; Nhà nước bảo đảm cho các thành tố của KTTT vận hành theo các quy luật khách quan, Nhà nước phân phối thu nhập công bằng, đảm bảo an sinh xã hội và sự hài hòa về lợi ích; Nhà nước hạn chế sự phát triển lệch lạc và khuyết tật của KTTT; vai trò trọng tài và bảo vệ của Nhà nước; kiện toàn hệ thống điều tiết vĩ mô [75].

Căn cứ vào điều 52 Hiến pháp năm 2013, khi đề cập đến vị trí, vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế, một số nhà luật học của Đại học quốc gia Hà Nội đã nhấn mạnh ba chức năng của Nhà nước ta trong quản lý nền KTTT định hướng XHCN: “xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, điều tiết nền kinh tế trên cơ sở tôn trọng các quy luật thị trường; thực hiện phân công, phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước; đồng thời thúc đẩy liên kết kinh tế vùng, bảo đảm tính thống nhất của nền kinh tế quốc dân” [28, tr. Trong sách “Từ nhà nước điều hành sang nhà nước kiến tạo phát triển”, các nhà khoa học xác định vai trò của Nhà nước không chỉ là bảo đảm tự do cho các hoạt động kinh doanh của người dân và doanh nghiệp, thúc đẩy quá trình cạnh tranh, mà còn tương tác, gần gũi với các doanh nghiệp và “cần hòa mình vào xã hội 10 dân sự”. Họ nhấn mạnh, có thể lựa chọn được những thể chế chính thức cơ bản để góp phần hình thành “nhà nước kiến tạo phát triển” ở Việt Nam, qua đó “giúp Nhà nước Việt Nam thay đổi chức năng của mình trong quan hệ với thị trường, từ vị thế điều hành trực tiếp, bằng mệnh lệnh hành chính, các hoạt động kinh tế sang vị thế kiến tạo một môi trường phù hợp để nuôi dưỡng thị trường phát huy được hết sức mạnh của mình” [103, tr. Cũng đề cập đến vai trò của nhà nước kiến tạo, nhưng trong mối quan hệ với nhà nước pháp quyền, các tác giả của Báo cáo Thường niên kinh tế Việt Nam 2017 cho rằng, nhà nước bảo đảm cho thị trường hoạt động hiệu quả khi bảo đảm quyền tài sản và nghĩa vụ tuân thủ luật chơi của thị trường và “qua đó tạo dựng nên môi trường kinh tế - chính trị - xã hội ổn định để thị trường thực hiện nhiệm vụ điều tiết của nó” [137, tr.

Qua cuốn sách “Hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”, một số nhà luật học đã đưa ra nhận xét “…qua hơn 30 năm đổi mới, Nhà nước chỉ giữ vai trò quản lý vĩ mô, tạo hành lang pháp lý cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển” và “Vai trò của Nhà nước được điều chỉnh phù hợp hơn với với cơ chế thị trường, ngày càng phát huy dân chủ trong đời sống kinh tế - xã hội”, qua đó đề cao “Vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước đối với nền kinh tế (thông qua việc thực hiện các công cụ về thuế, chính sách tài khoá, tiền tệ, kiểm soát lạm phát, tạo việc làm,…)”. Khi đề cập đến tư duy về sự quản lý của Nhà nước, các tác giả cho rằng vai trò, chức năng hiện nay của Nhà nước trong nền KTTT định hướng XHCN vẫn còn biểu hiện thiên lệch khá rõ nét [168, tr.