Luận án: Hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam - Trịnh Tuấn Thành

Phân tích vai trò và giải pháp hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đưa ra các phương hướng

• Tác giả: Trịnh Tuấn Thành
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thiên Hương
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh Việt Nam

Chính quyền cấp tỉnh đóng vai trò cầu nối quan trọng giữa chính quyền trung ương và địa phương. Bộ máy này trực tiếp chỉ đạo, triển khai các chủ trương, chính sách trong phạm vi lãnh thổ tỉnh. Nghiên cứu hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh là yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đất nước đang trong quá trình đổi mới, hội nhập quốc tế sâu rộng. Vai trò của chính quyền cấp tỉnh ngày càng được nâng cao. Bộ máy này phải bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân. Đồng thời, nó phải thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập đến tổ chức chính quyền địa phương. Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu về cấp tỉnh còn hạn chế. Luận án tiến sĩ của Trịnh Tuấn Thành là công trình toàn diện đầu tiên về vấn đề này. Nghiên cứu được thực hiện tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 2015.

1.1. Khái niệm chính quyền cấp tỉnh trong hệ thống nhà nước

Chính quyền cấp tỉnh bao gồm Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND). HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do nhân dân bầu ra. UBND là cơ quan chấp hành của HĐND, đồng thời là cơ quan hành chính nhà nước cấp tỉnh. Chủ tịch UBND thường kiêm nhiệm Phó Bí thư tỉnh ủy. Bộ máy giúp việc gồm các sở, ban, ngành với khoảng 20 đơn vị chuyên môn. Cấu trúc này tạo nên hệ thống quản lý hành chính thống nhất từ trung ương đến địa phương.

1.2. Tính cấp thiết của nghiên cứu hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh

Thực tiễn cho thấy chính quyền cấp tỉnh mạnh thì chủ trương, chính sách được thực thi nghiêm chỉnh. Đời sống nhân dân ổn định, kinh tế phát triển. Ngược lại, nơi bộ máy hoạt động kém hiệu quả sẽ xuất hiện nhiều bất cập. An ninh trật tự bị ảnh hưởng, quyền lợi nhân dân không được bảo đảm. Yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền đặt ra đòi hỏi phải cải cách mạnh mẽ. Hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh là nhiệm vụ trọng tâm của cải cách hành chính nhà nước.

II. Phân tích thực trạng bộ máy chính quyền cấp tỉnh hiện nay

Bộ máy chính quyền cấp tỉnh Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn hình thành và phát triển. Từ năm 1945 đến nay, tổ chức chính quyền địa phương liên tục được điều chỉnh. Mỗi giai đoạn lịch sử đặt ra yêu cầu khác nhau về mô hình tổ chức. Hiện nay, bộ máy còn tồn tại nhiều hạn chế. Cơ cấu tổ chức còn cồng kềnh, nhiều tầng nấp. Chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan chưa rõ ràng. Tình trạng chồng chéo trong quản lý diễn ra phổ biến. Năng lực cán bộ, công chức chưa đáp ứng yêu cầu. Hiệu lực, hiệu quả hoạt động còn thấp ở nhiều lĩnh vực. Việc phân cấp, ủy quyền giữa trung ương và địa phương chưa hợp lý. Cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực chưa phát huy tác dụng đầy đủ. Đây là những vấn đề cần được giải quyết triệt để.

2.1. Những thành tựu đạt được trong tổ chức chính quyền cấp tỉnh

Bộ máy chính quyền cấp tỉnh đã hoàn thành tốt vai trò quản lý nhà nước trên địa bàn. Công tác lập pháp, hành pháp và tư pháp được tổ chức có hệ thống. Quyền làm chủ của nhân dân được bảo đảm thông qua HĐND. Đội ngũ cán bộ, công chức không ngừng trưởng thành. Nhiều địa phương đạt kết quả nổi bật trong phát triển kinh tế - xã hội. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật địa phương ngày càng hoàn thiện. Cải cách hành chính đạt được những kết quả tích cực.

2.2. Những bất cập hạn chế trong hoạt động của bộ máy

Bộ máy chính quyền cấp tỉnh còn cồng kềnh, tốn kém chi phí vận hành. Mối quan hệ giữa HĐND và UBND chưa thực sự rõ ràng. Vai trò giám sát của HĐND còn hình thức. Tình trạng quan liêu, thiếu trách nhiệm trong giải quyết công việc vẫn tồn tại. Phân công, phân cấp giữa các cấp chính quyền chưa hợp lý. Năng lực tham mưu, hoạch định chính sách còn yếu. Hệ thống thông tin, dữ liệu quản lý chưa đồng bộ. Việc ứng dụng công nghệ thông tin còn hạn chế.

III. Giải pháp hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh

Hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện, đồng bộ. Trước hết, cần đổi mới mô hình tổ chức theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, rõ ràng về chức năng, nhiệm vụ. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, công chức thông qua đào tạo, bồi dưỡng. Đẩy mạnh cải cách hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin. Tăng cường phân cấp, ủy quyền cho chính quyền địa phương. Hoàn thiện cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực. Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, sự tham gia của nhân dân. Tham khảo kinh nghiệm quốc tế về tổ chức chính quyền địa phương. Nhiều nước đã xây dựng mô hình thành công như Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc. Cần vận dụng sáng tạo vào điều kiện cụ thể của Việt Nam.

3.1. Đổi mới mô hình tổ chức và cơ chế hoạt động

Tinh giản bộ máy theo hướng hợp nhất một số cơ quan chuyên môn. Xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa HĐND và UBND. Nâng cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu. Đẩy mạnh xã hội hóa một số dịch vụ công. Xây dựng chính quyền điện tử, chính quyền số. Hoàn thiện cơ chế tuyển dụng, đánh giá cán bộ dựa trên kết quả thực hiện nhiệm vụ. Tăng cường tính minh bạch, công khai trong hoạt động.

3.2. Nâng cao hiệu lực hiệu quả quản lý nhà nước cấp tỉnh

Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động chính quyền cấp tỉnh. Hoàn thiện cơ chế phân cấp, ủy quyền rõ ràng, cụ thể. Tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát hoạt động công vụ. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, giảm phiền hà cho người dân. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức. Xây dựng văn hóa công vụ chuyên nghiệp, phục vụ nhân dân.

IV. Kết luận và hướng ứng dụng trong xây dựng nhà nước pháp quyền

Nghiên cứu hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc cải cách tổ chức nhà nước. Bộ máy chính quyền cấp tỉnh cần được tổ chức tinh gọn, hoạt động hiệu quả. Nguyên tắc pháp quyền phải được bảo đảm trong mọi hoạt động. Quyền lực nhà nước phải được kiểm soát chặt chẽ. Nhân dân phải là trung tâm của mọi chính sách. Hướng ứng dụng bao gồm sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật. Đổi mới cơ chế tuyển dụng, đào tạo cán bộ. Tăng cường giám sát của nhân dân đối với hoạt động công quyền. Xây dựng chính quyền kiến tạo, phục vụ phát triển. Đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi nỗ lực của toàn bộ hệ thống chính trị.

4.1. Ý nghĩa lý luận của đề tài nghiên cứu

Đề tài đóng góp vào kho tàng lý luận về nhà nước và pháp luật. Làm sáng tỏ bản chất, đặc điểm của chính quyền cấp tỉnh trong nhà nước pháp quyền. Xây dựng khung lý thuyết về hoàn thiện bộ máy chính quyền địa phương. Hệ thống hóa các quan điểm của Đảng, Nhà nước về cải cách hành chính. So sánh, rút ra bài học từ mô hình tổ chức chính quyền các nước phát triển. Góp phần hoàn thiện khoa học hành chính nhà nước Việt Nam.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong cải cách hành chính

Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho các cơ quan hoạch định chính sách. Đề xuất mô hình tổ chức bộ máy chính quyền cấp tỉnh phù hợp. Các giải pháp cụ thể có thể áp dụng trong cải cách hành chính địa phương. Góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân. Thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Nghiên cứu vấn đề hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh cần đặt trong tổng thể đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung và bộ máy chính quyền địa phương nói riêng, vì vậy, việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài tập trung vào những nội dung sau: 1. MỘT SỐ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƯỚC Đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhân dân, các nhà quản lý, các nhà khoa học nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phục vụ nhân dân. Trước yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo nguyên tắc pháp quyền, vấn đề này đã được nghiên cứu, tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau. - Cuốn “Tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam theo các Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và 1992 sửa đổi, bổ sung 2001” do Nguyễn Đăng Dung làm chủ biên [15].

Cuốn sách đã nêu và phân tích những vấn đề cơ bản về tổ chức bộ máy nhà nước ta qua các bản Hiến pháp, trong đó đề cập sâu về cơ cấu tổ chức bộ máy, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước như Quốc hội, Chính phủ, các cấp hành chính địa phương tại các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992. Vấn đề có ý nghĩa của công trình khoa học này là cùng với việc phân tích, so sánh về cơ cấu tổ chức bộ máy các cơ quan nhà nước, các tác giả đã nêu bật được những điểm mới, những bước phát triển của các cơ quan qua các bản hiến pháp (mô hình tổ chức, phương thức hoạt động, các mối quan hệ tương tác trong vận hành…) và đưa ra những hạn chế, bất cập đòi hỏi phải có định hướng khắc phục, đổi mới để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung và từng cơ quan, hệ thống cơ 8 quan nhà nước nói riêng. Những kết quả của công trình này là những gợi mở để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện bộ máy nhà nước ta, trong đó có bộ máy chính quyền cấp tỉnh trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền, hội nhập quốc tế. - Cuốn “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới” do Nguyễn Văn Yểu và Lê Hữu Nghĩa đồng chủ biên, [120].

Cuốn sách đã tái hiện quá trình hoàn thiện lý luận về Nhà nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; làm sâu sắc hơn các quan điểm về nhà nước pháp quyền, đặc biệt là việc xây dựng nhà nước pháp quyền trong điều kiện tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong việc tham gia quản lý, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước. Những kết luận, luận giải được thể hiện trong công trình này đã tạo những cơ sở lý luận cơ bản cho việc phân tích, đánh giá yêu cầu và định hướng đổi mới, hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh trong điều kiện hiện nay. - Trong cuốn “Đổi mới, hoàn thiện bộ máy Nhà nước trong giai đoạn hiện nay” [42], tác giả Bùi Xuân Đức đã phân tích các cơ sở lý luận và thực tiễn, quan điểm, nguyên tắc cải cách bộ máy nhà nước được thể hiện qua các quy định của Hiến pháp năm 1992. Trên cơ sở đánh giá thực trạng và hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước theo Hiến pháp 1992, tác giả đã kiến nghị những giải pháp có tính thuyết phục để tiếp tục đổi mới, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, bảo đảm tăng cường hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu quản lý đất nước trong giai đoạn mới, trong đó có những kiến nghị cụ thể về việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương ở từng cấp.

Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu chưa đề cập cụ thể đến việc hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh ở những mặt, khía cạnh cụ thể. - Cuốn “Tổ chức Nhà nước Việt Nam 1945 - 2007” [2] đã phân tích về tổ chức bộ máy Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2007 trên cơ sở các quy định của các bản Hiến pháp, Luật và các văn bản 9 hướng dẫn thi hành. Điểm nhấn quan trọng của cuốn sách là đề cập đến từng thiết chế trong bộ máy nhà nước từ trung ương đến địa phương, trong đó nêu bật được những bước phát triển, hoàn thiện của từng thiết chế dựa trên những cơ sở lý luận và thực tiễn trong từng thời kỳ, điều kiện lịch sử cụ thể của đất nước. Cuốn sách cũng dành 01 chương để phân tích, đánh giá tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền địa phương, trong đó có bộ máy chính quyền cấp tỉnh.

Kết quả nghiên cứu trong công trình này chỉ đề cập đến khía cạnh lịch sử tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền địa phương mà chưa có điều kiện phân tích, đánh giá toàn diện về bộ máy chính quyền một cấp cụ thể là cấp tỉnh. Tuy vậy, các kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc tiếp tục nghiên cứu sâu và tiếp cận cụ thể hơn về bộ máy chính quyền cấp tỉnh. - Trong cuốn “Thống nhất phân công và phối hợp quyền lực nhà nước ở Việt Nam” [52], tác giả Lê Quốc Hùng đã nêu bật những cơ sở lý luận về sự thống nhất, phân công và phối hợp trong tổ chức quyền lực nhà nước, đặc biệt là cách thức, phương thức thể hiện sự thống nhất, phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân ở nước ta. Trên cơ sở phân tích những vấn đề lý luận như trên, tác giả đã đánh giá thực trạng, hiệu quả cũng như những tồn tại của sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp và nêu ra những định hướng nâng cao hiệu quả tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước; đảm bảo sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Những kết quả nghiên cứu là cơ sở tham khảo quan trọng cho việc đánh giá mức độ, khả năng phân công, phối hợp, phân cấp, ủy quyền trong việc tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở địa phương, trong đó có bộ máy chính quyền cấp tỉnh. 10 - Trong cuốn Mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [115], các tác giả đã khái quát và khẳng định những tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong lịch sử và những giá trị tiến bộ có thể nghiên cứu, vận dụng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Cuốn sách cũng phân tích khá tổng thể và sâu sắc về tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền địa phương; đánh giá các mô hình tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền địa phương trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, trong đó nhấn mạnh đến vai trò, chức năng, nhiệm vụ của HĐND và UBND từng cấp ở địa phương. Tuy nhiên, cuốn sách chưa đề cập sâu về bộ máy chính quyền cấp tỉnh từ góc độ là các cơ quan có tính cầu nối, điểm nút trong mối quan hệ giữa bộ máy các cơ quan nhà nước trung ương và bộ máy các cơ quan nhà nước ở địa phương.

- Các tác giả cuốn “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” [117] đã phân tích, nêu bật những định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta trong điều kiện tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản; những đòi hỏi phải đảm bảo sự vận hành khoa học, sự minh bạch trong tổ chức và hoạt động, sự phân cấp của các cơ quan nhà nước nhằm đảm bảo các quyền con người, quyền công dân trên cơ sở pháp luật. Một trong những nội dung quan trọng của cuốn sách đã đề cập đến các yêu cầu phải phân cấp quản lý nhà nước; các tiêu chỉ đảm bảo sự phân cấp, phân quyền hợp lý và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương và bộ máy chính quyền ở địa phương. Những kết quả nghiên cứu trong cuốn sách sẽ là cơ sở để kế thừa, nghiên cứu và đề xuất các giải pháp hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh. - Cuốn sách “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân - lý luận và thực tiễn” [93] đã tổng hợp, khẳng định và làm sâu sắc hơn các kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả về quá trình hình thành và phát triển các tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong lịch sử; phân tích các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và 11 quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền; đưa ra quan niệm về mô hình nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân; chỉ ra những yếu tố quy định và chi phối quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, từ đó đề ra các phương hướng và giải pháp chủ yếu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu đã cung cấp những cơ sở lý luận, các nguyên tắc chung trong việc xây dựng, thiết kế mô hình tổ chức bộ máy nhà nước tạo cơ sở cho việc nghiên cứu về mô hình tổ chức bộ máy nhà nước ở cấp tỉnh. - Trong cuốn “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam - lý luận và thực tiễn” [72], tác giả Nguyễn Văn Mạnh đã phân tích rõ những cơ sở lý luận, đặc trưng của nhà nước pháp quyền; quan điểm, tư tưởng về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; quá trình nhận thức về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam được thể hiện qua thời kỳ đổi mới và đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; đánh giá thành tựu, hạn chế trong xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta và luận giải những định hướng, giải pháp tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta hiện nay.