Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò Nhà nước trong quản lý thị trường. Chương II: Thực trạng vai trò Nhà nước trong quản lý thị trường trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên hiện nay. Chương III: Phương hướng và giải pháp tăng cường vai trò Nhà nước trong quản lý thị trường trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong thời gian tới. 7 CHƢƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÕ NHÀ NƢỚC TRONG QUẢN LÝ THỊ TRƢỜNG 1.
LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THỊ TRƢỜNG VÀ VAI TRÕ NHÀ NƢỚC TRONG QUẢN LÝ THỊ TRƢỜNG 1. Những quan niệm cơ bản về thị trƣờng 1. Quan niệm về thị trường Thuật ngữ “thị trường” có thể được hiểu và xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau tuỳ thuộc vào góc độ nghiên cứu nhất định. Thông thường, thị trường xuất hiện đồng thời với sự ra đời và phát triển của sản xuất hàng hóa và được hình thành trong lĩnh vực lưu thông.
Người có hàng hóa đem ra trao đổi gọi là người bán, người có nhu cầu và khả năng thanh toán gọi là người mua. Trong quá trình trao đổi, giữa người mua và người bán hình thành những mối quan hệ. Vì vậy, thị trường xét theo nghĩa hẹp là nơi người mua và người bán gặp nhau, hình thành giá cả. Đứng trên phạm vi toàn xã hội, thị trường là một mạng lưới những người mua, người bán, gặp nhau, nơi cung- cầu gặp gỡ và cân bằng, hoặc nói cách khác, thị trường xét theo nghĩa rộng là tổng hòa các quan hệ mua-bán, cung-cầu trên bình diện xã hội.
Để hình thành thị trường đòi hỏi phải có các yếu tố cơ bản như: đối tượng trao đổi là hàng hóa dịch vụ; đối tượng tham gia trao đổi là người mua, người bán; điều kiện thực hiện trao đổi là khả năng thanh toán, địa điểm trao đổi; các thể chế pháp luật hoặc tập tục (luật chơi) để đảm bảo hoạt động mua bán an toàn, nhanh chóng. Tuy nhiên, hiện nay còn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về thị trường như: Thị trường là sự biểu thị ngắn gọn quá trình mà nhờ đó các quyết định của các hộ gia đình về việc tiêu dùng các hàng hóa khác nhau, các quyết định của doanh nghiệp về việc sản xuất cái gì và như thế nào, các quyết định của công nhân về làm việc bao lâu và cho ai được điều hòa bởi sự điều chỉnh giá cả; hay quan niệm thị trường là một tập hợp các dàn xếp mà thông quá đó 8 người bán và người mua tiếp xúc với nhau để trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Qua những khái niệm này cho thấy hành vi tham gia thị trường của các chủ thể làm hình thành nên các loại thị trường khác nhau, như thị trường cạnh tranh hoàn hảo, thị trường độc quyền và thị trường cạnh tranh không hoàn hảo. Hoặc cũng có thể xác định thị trường theo cấp độ của nó, như thị trường cổ điển, thị trường phát triển và thị trường hiện đại;.
Từ những phân tích trên, thị trường có thể được hiểu theo nghĩa rộng, hẹp khác nhau. Theo nghĩa hẹp, thị trường được hiểu là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi và mua bán những hàng hoá, dịch vụ. Thị trường bao gồm các yếu tố hàng hoá, tiền tệ, người mua, người bán và cơ chế thị trường. Trong đó, cơ chế thị trường là cơ chế vận hành nền kinh tế theo những quy luật kinh tế khách quan của thị trường nhằm giải quyết các vấn đề cơ bản là: sản xuất cái gì ? sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai?.
Theo nghĩa rộng, thị trường được hiểu là tổng thể các mối quan hệ kinh tế được hình thành trong các hoạt động mua và bán, là nơi tiếp xúc giữa cung và cầu về các loại hàng hoá dịch vụ để xác định giá cả và sản lượng. Điểm chung nhất của thị trường là giữa người mua và người bán đều tìm mọi cách để tối đa hoá lợi ích kinh tế. Phân loại thị trường Thị trường có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, tùy thuộc vào từng góc độ nghiên cứu cụ thể. Về cơ bản có các cách tiếp cận sau: * Nếu căn cứ vào tiến trình phát triển của thị trường, ta có các loại thị trường như: Thị trường cổ điển và thị trường hiện đại.
* Nếu căn cứ vào phạm vi giới hạn của thị trường ta có thị trường trong nước và thị trường quốc tế (ngoài nước). * Nếu căn cứ vào thị trường yếu tố sản xuất ta có thị trường lao động, thị trường vốn; thị trường bất động sản; thị trường khoa học công nghệ. * Hay căn cứ vào hành vi của thị trường, các nhà kinh tế phân loại thị trường ra thành: thị trường cạnh tranh hoàn hảo; thị trường độc quyền và thị trường cạnh tranh không hoàn hảo. 9 Thông thường, khi xem xét thị trường, các nhà kinh tế, quản lý,… đều xem xét thị trường dưới góc độ hành vi của thị trường.
Biểu hiện đặc trưng của các thị trường này như: * Thị trường cạnh tranh hoàn hảo Bao gồm các đặc trưng cơ bản như: Một là, có nhiều người mua và người bán độc lập với nhau. Số người mua và người bán được gọi là nhiều khi những giao dịch bình thường của một người mua hoặc một người bán không ảnh hưởng đến giá mà ở đó các giao dịch được thực hiện. Hai là, tất cả đơn vị hàng hóa trao đổi được coi là giống nhau. Chẳng hạn thị trường than đá thuộc cùng một cấp chất lượng, hoặc thị trường xăng, mỗi đơn vị là một bản sao y hệt của một đơn vị bất kỳ khác.
Bởi vậy, người mua không bao giờ phải quan tâm đến việc họ mua các đơn vị đó của ai. Ba là, tất cả người mua và người bán đều có hiểu biết đầy đủ về các thông tin liên quan đến việc trao đổi. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo đòi hỏi tất cả người mua và người bán đều có liên hệ với tất cả những người trao đổi tiềm năng, biết tất cả các đặc trưng của các mặt hàng trao đổi; biết tất cả giá người bán đòi và giá người mua trả. Mọi người có liên hệ mật thiết với nhau và sự thông tin giữa họ liên tục.
Bốn là, không có gì cản trở việc gia nhập và rút khỏi thị trường. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo ở mỗi thời điểm mỗi người đều phải được tự do trở thành người mua hoặc người bán, được tự do gia nhập thị trường và được trao đổi ở cùng một mức giá như những người trao đổi hiện hành. Tương tự, nó đòi hỏi không có trở ngại nào ngăn không cho một người nào đó thôi không là người mua hoặc người bán trong thị trường và vì thế rút khỏi thị trường. * Thị trường độc quyền Là thị trường bên bán độc quyền bán hoặc bên mua độc quyền mua.
Độc quyền bán là một thị trường trong đó chỉ có một người bán nhưng có nhiều người mua. Chẳng hạn như, bằng phát minh sáng chế; nguyên liệu duy nhất cho sản xuất sản phẩm hoặc do Chính phủ quyết định cấp giấy phép kinh 10 doanh dịch vụ một loại sản phẩm nào đó;… Độc quyền mua là một thị trường trong đó có nhiều người bán nhưng chỉ có một người mua, còn độc quyền mua tập đoàn là một thị trường trong đó chỉ có một số người mua. * Thị trường cạnh tranh không hoàn hảo Là thị trường trong đó biểu hiện của sự cạnh tranh độc quyền và độc quyền tập đoàn. Thị trường cạnh tranh độc quyền có hai đặc trưng cơ bản sau: Một là, các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau bằng việc bán sản phẩm phân biệt (đã được làm cho khác sản phẩm của doanh nghiệp khác) các sản phẩm này có thể thay thế cho nhau ở mức độ cao nhưng không phải là thay thế hoàn hảo.
Nói cách khác, độ co dãn của cầu theo giá là cao nhưng không phải là vô cùng. Hai là, có sự tự do gia nhập và rút khỏi thị trường. Doanh nghiệp mới gia nhập thị trường với các mặt hàng của mình tương đối dễ dàng và các doanh nghiệp ở trong ngành rời bỏ cũng tương đối dễ nếu các sản phẩm của họ trở nên không có lãi. Đối với độc quyền tập đoàn, thị trường này chỉ có một số doanh nghiệp sản xuất toàn bộ hay hầu hết tổng sản lượng.
Trong một số thị trường độc quyền tập đoàn một số hoặc tất cả các doanh nghiệp đều thu được lợi nhuận đáng kể trong dài hạn vì có các hàng rào gia nhập làm cho các doanh nghiệp mới không thể hoặc khó mà gia nhập được vào thị trường. Như vậy, đối với nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam cũng phải chấp nhận cạnh tranh, thậm chí cạnh tranh khốc liệt trên thị trường quốc tế. Song, chúng ta thực hiện cạnh tranh trong giới hạn của các quan hệ hợp tác theo nguyên tắc cùng có lợi và bình đẳng, giúp đỡ, tương trợ lẫn nhau, quan tâm, đến chính sách xóa đói giảm nghèo, giảm bớt khoảng cách giàu nghèo, bảo đảm sự công bằng xã hội là một đòi hỏi khách quan của sự bình đẳng giữa con người với con người. Vai trò của thị trường đối với kinh tế-xã hội Thị trường có vai trò quan trọng đối với việc phát triển kinh tế-xã hội.
Nhờ có thị trường mà hình thành giá cả như thước đo chung, là căn cứ khách 11 quan để điều chỉnh hành vi của người tiêu dùng và nhà sản xuất. Sở dĩ thị trường có vai trò to lớn vì nó có các chức năng cơ bản sau đây: Thứ nhất, chức năng thừa nhận. Thông qua quá trình trao đổi giữa người mua và người bán, tính hàng hóa của sản phẩm có thể được thừa nhận hoặc không thừa nhận. Nếu thừa nhận thì quá trình mua bán được giải quyết, sản phẩm trở thành hàng hóa.
Nếu không thừa nhận, thì quá trình mua bán không được giải quyết, sản phẩm không được trở thành hàng hóa. Thứ hai, chức năng thực hiện. Sự thực hiện giá trị chỉ xảy ra khi quá trình trao đổi hàng hóa được thực hiện. Thông qua chức năng thực hiện các hàng hóa dịch vụ mà hình thành giá cả hàng hóa.
Thứ ba, chức năng điều tiết. Thông qua việc hình thành giá cả dưới tác động của quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh, nguồn lực xã hội được điều tiết một cách tự động từ nơi thừa sang nơi thiếu, từ nơi hiệu quả thấp sang nơi hiệu quả cao. Ngoài ra, thị trường còn kiểm tra, đánh giá trình độ, năng lực tổ chức quản lý của các nhà kinh doanh và cung cấp thông tin cần thiết cho các nhà quản lý;.