Tăng Cường Liên Hệ Toán Học Với Thực Tiễn Trong Dạy Học Chủ Đề Mặt Cầu, Mặt Trụ, Mặt Nón

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu tăng cường liên hệ toán học với thực tiễn trong dạy học hình học 12, chủ đề mặt cầu, mặt trụ, mặt nón.

• Tác giả: Phạm Hồng Anh
• Người hướng dẫn: Pgs. Bùi Văn Nghị
• Trường học: Trường đại học giáo dục - Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Tăng Cường Liên Hệ Toán Học Với Thực Tiễn Trong Dạy Học Chủ Đề “Mặt Cầu – Mặt Trụ - Mặt Nón” Của Chương Trình Hình Học 12 Ban Nâng Cao
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 5. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 6. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 7. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
• 8. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 9. LUẬN CỨ
• 10. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Phạm trù thực tiễn
• 1.2. Thuật ngữ “thực tiễn” trong một số tài liệu ngôn ngữ khoa học
• 1.3. Phạm trù “thực tiễn” trong triết học
• 1.4. Thống nhất giữa lí luận và thực tiễn trong quá trình dạy học môn Toán
• 1.4.1. Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
• 1.4.2. Một số quan điểm về vấn đề liên hệ với thực tiễn trong quá trình dạy học
• 1.5. Nguyên lý giáo dục và định hướng tăng cường liên hệ với thực tiễn trong quá trình dạy học môn toán
• 1.5.1. Nguyên lý giáo dục
• 1.5.2. Định hướng tăng cường liên hệ với thực tiễn trong dạy học môn Toán
• 1.6. Tóm tắt các định hướng dạy học hiện nay
• 1.7. Phân tích một số định hướng có liên quan đến đề tài
• 1.8. Định hướng đổi mới phương pháp nhằm vận dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua khai thác các bài toán có ứng dụng thực tiễn
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP TĂNG CƯỜNG LIÊN HỆ TOÁN HỌC VỚI THỰC TIỄN TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “MẶT CẦU – MẶT TRỤ - MẶT NÓN” HÌNH HỌC 12 BAN NÂNG CAO
• 2.1. Nội dung, mục tiêu, các dạng toán của chủ đề “Mặt cầu – mặt trụ - mặt nón” của chương trình hình học 12 ban nâng cao
• 2.2. Mục tiêu của chủ đề
• 2.3. Một số dạng bài tập của chủ đề
• 2.4. Đề xuất một số bài toán liên hệ, bài toán thực tiễn trong dạy học chương “Mặt cầu, mặt trụ, mặt nón” Hình học 12 nâng cao
• 2.5. Một số biện pháp nhằm tăng cường liên hệ toán học với thực tiễn trong quá trình dạy học chủ đề “Mặt cầu – mặt trụ - mặt nón”
• 2.6. Những quan điểm xây dựng biện pháp
• 2.7. Một số biện pháp sư phạm nhằm tăng cường liên hệ với thực tiễn trong quá trình dạy học chủ đề “Mặt cầu – mặt trụ - mặt nón”
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, nhiệm vụ, phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Phương pháp
• 3.3. Tiến trình và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Kế hoạch thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Đánh giá kết quả thực tập sư phạm
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tăng Cường Liên Hệ Toán Học Với Thực Tiễn Trong Dạy Học Hình Học 12

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc tăng cường liên hệ toán học với thực tiễn trong dạy học hình học 12 là một yêu cầu cấp thiết. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn tạo động lực học tập cho các em. Việc áp dụng các khái niệm hình học vào thực tiễn sẽ giúp học sinh nhận thức được giá trị của toán học trong cuộc sống hàng ngày.

1.1. Tổng Quan Về Liên Hệ Toán Học Với Thực Tiễn

Liên hệ giữa toán học và thực tiễn không chỉ là một phương pháp dạy học mà còn là một nguyên tắc giáo dục. Việc này giúp học sinh nhận thức rõ hơn về vai trò của toán học trong cuộc sống, từ đó nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

1.2. Tại Sao Cần Tăng Cường Liên Hệ Này

Việc tăng cường liên hệ toán học với thực tiễn giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Học sinh sẽ thấy được sự cần thiết của toán học trong các lĩnh vực như khoa học, công nghệ và đời sống hàng ngày.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Dạy Học Hình Học 12

Dạy học hình học 12 gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc liên hệ toán học với thực tiễn. Nhiều giáo viên vẫn còn gặp khó khăn trong việc tìm kiếm các ví dụ thực tiễn phù hợp để minh họa cho các khái niệm hình học.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Liên Hệ

Một trong những khó khăn lớn nhất là thiếu tài liệu và ví dụ thực tiễn. Giáo viên cần có sự sáng tạo trong việc tìm kiếm và xây dựng các bài toán có ứng dụng thực tiễn để giúp học sinh dễ dàng tiếp cận.

2.2. Tâm Lý Học Sinh Đối Với Toán Học

Nhiều học sinh cảm thấy toán học khô khan và khó hiểu. Việc tăng cường liên hệ thực tiễn sẽ giúp học sinh thấy được sự thú vị và ứng dụng của toán học trong cuộc sống, từ đó tạo động lực học tập.

III. Phương Pháp Dạy Học Tăng Cường Liên Hệ Toán Học

Để tăng cường liên hệ toán học với thực tiễn, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.

3.1. Sử Dụng Ví Dụ Thực Tiễn Trong Giảng Dạy

Giáo viên có thể sử dụng các ví dụ thực tiễn từ đời sống hàng ngày để minh họa cho các khái niệm hình học. Ví dụ, tính thể tích của các vật thể trong thực tế như thùng nước, quả cầu, hoặc các công trình kiến trúc.

3.2. Tổ Chức Hoạt Động Thực Hành

Tổ chức các hoạt động thực hành giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các hoạt động này có thể bao gồm việc xây dựng mô hình, thu thập dữ liệu và phân tích kết quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hình Học Trong Cuộc Sống

Hình học không chỉ là lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống. Việc ứng dụng toán học trong thực tiễn giúp học sinh nhận thức rõ hơn về giá trị của môn học này.

4.1. Hình Học Trong Kiến Trúc

Hình học đóng vai trò quan trọng trong thiết kế và xây dựng các công trình kiến trúc. Các khái niệm như diện tích, thể tích và hình dạng đều được áp dụng trong thực tế.

4.2. Hình Học Trong Khoa Học Và Công Nghệ

Nhiều lĩnh vực khoa học và công nghệ như vật lý, hóa học và kỹ thuật đều sử dụng các khái niệm hình học. Việc hiểu rõ các khái niệm này sẽ giúp học sinh có cái nhìn tổng quát hơn về các lĩnh vực này.

V. Kết Luận Về Tăng Cường Liên Hệ Toán Học

Việc tăng cường liên hệ toán học với thực tiễn trong dạy học hình học 12 là một yếu tố quan trọng giúp nâng cao chất lượng giáo dục. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn tạo động lực học tập cho các em.

5.1. Tương Lai Của Dạy Học Hình Học

Trong tương lai, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực và liên hệ thực tiễn sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Giáo viên cần không ngừng đổi mới phương pháp giảng dạy để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến Khích Học Sinh Khám Phá

Khuyến khích học sinh tự khám phá và tìm hiểu về các ứng dụng của hình học trong cuộc sống sẽ giúp các em phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng giảng dạy môn Toán tại trường Trung học phổ thông cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng giữa lý thuyết hàn lâm và khả năng ứng dụng thực tế. Khảo sát chi tiết trong sách giáo khoa Hình học 12 ban Nâng cao chỉ ra rằng có 0 trên tổng số 52 bài tập thuộc chủ đề "Mặt cầu – Mặt trụ – Mặt nón" mang nội dung liên hệ thực tiễn (chiếm tỷ lệ 0%). Cụ thể, phần mặt cầu có 10 bài tập, phần mặt trụ có 6 bài tập, phần mặt nón có 2 bài tập và phần ôn tập chương có 34 bài tập đều là các bài toán thuần túy hình học không gian trừu tượng. Đồng thời, giáo viên dành tới hơn 70% thời lượng trên lớp cho việc truyền thụ công thức và luyện giải bài tập kỹ thuật, khiến học sinh thiếu kỹ năng mô hình hóa các tình huống đời sống.

Nghiên cứu được triển khai nhằm giải quyết vấn đề dạy học toán tách rời thực tiễn, hướng tới mục tiêu xây dựng hệ thống bài toán gắn với thực tế và đề xuất các biện pháp sư phạm trực quan trong chủ đề khối tròn xoay. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, trọng tâm là trường Trung học phổ thông Hòn Gai trong năm học 2012 – 2013 với khối lớp 12.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc cụ thể hóa nguyên lý giáo dục "học đi đôi với hành" theo Luật Giáo dục Việt Nam. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao mức độ hứng thú học tập của trên 85% học sinh, đồng thời cải thiện điểm số kiểm tra trung bình môn Hình học thêm từ 15% đến 20%, tạo nền tảng vững chắc cho người học bước vào giai đoạn lao động sản xuất hoặc tiếp tục bậc học chuyên nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên sự kết hợp chặt chẽ giữa các lý thuyết giáo dục học hiện đại và nguyên lý nhận thức triết học:

• Lý thuyết phát triển cấu trúc năng lực toán học của V.A. Krutetski: Tập trung vào 3 thành tố cốt lõi gồm năng lực thu nhận thông tin toán học (hình thức hóa tài liệu thực tế), năng lực chế biến thông tin (tư duy logic không gian, khái quát hóa, tối ưu hóa) và năng lực lưu trữ thông tin (trí nhớ toán học cấu trúc).
• Thang phân loại mục tiêu nhận thức của Benjamin Bloom: Ứng dụng quy trình phát triển tư duy 6 cấp độ từ thấp đến cao gồm Biết, Thông hiểu, Vận dụng, Phân tích, Tổng hợp và Đánh giá, giúp học sinh chuyển hóa tri thức sách vở thành năng lực giải quyết vấn đề thực tế.
• Khung định hướng giáo dục thế kỷ XXI của UNESCO: Triển khai 4 trụ cột giáo dục gồm "Học để biết, Học để làm, Học để cùng chung sống, Học để khẳng định mình", trong đó trọng tâm "Học để làm" định hướng việc áp dụng tri thức vào thực tiễn nghề nghiệp.
• Các khái niệm cốt lõi: Luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm nền tảng gồm thực tiễn khách quan, mô hình hóa toán học, năng lực vận dụng toán học và tính liên môn trong dạy học hình học không gian.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu và mẫu khảo sát: Nghiên cứu thu thập dữ liệu định lượng và định tính từ 120 học sinh khối 12 và 15 giáo viên giảng dạy môn Toán tại tỉnh Quảng Ninh. Đối tượng thực nghiệm trực tiếp gồm 89 học sinh thuộc 2 lớp 12 tại trường Trung học phổ thông Hòn Gai, chia thành lớp Thực nghiệm (12A3 với 45 học sinh) và lớp Đối chứng (44 học sinh).
• Phương pháp chọn mẫu: Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu cụm tương đương, đảm bảo hai nhóm có sự đồng đều về điều kiện học tập, trình độ giáo viên và điểm số khảo sát đầu vào môn Toán với độ lệch chuẩn ban đầu dưới 0,25 điểm.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Tác giả sử dụng phương pháp thống kê toán học trong nghiên cứu sư phạm, kết hợp phân tích tần số, tần suất tích lũy và kiểm định tham số. Phương pháp này cho phép so sánh định lượng chính xác hiệu quả giữa phương pháp dạy học gắn với thực tiễn và phương pháp truyền thống.
• Timeline nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu và thực nghiệm được tiến hành liên tục trong 4 tháng, từ tháng 9 năm 2012 đến tháng 12 năm 2012 (học kỳ 1 năm học 2012 – 2013).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình thực nghiệm sư phạm với các bài toán thực tiễn (như tính thể tích bồn chứa xăng dầu Petrolimex 1.000 m3, xác định khoảng cách tâm khối cầu kim loại 2 m rơi xuống đất hay tính bán kính nguyên tử kẽm 1,3 Angstrom) đã đem lại các kết quả nổi bật:

• Điểm trung bình gia tăng vượt trội: Điểm kiểm tra trung bình của lớp Thực nghiệm đạt mức 7,42 điểm, cao hơn 1,34 điểm so với điểm trung bình của lớp Đối chứng (đạt 6,08 điểm) trên thang điểm 10.
• Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi tăng mạnh: Ở lớp Thực nghiệm, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá – giỏi (từ 7,0 đến 10 điểm) chiếm tới 73,3%, trong khi lớp Đối chứng chỉ đạt 47,7% (chênh lệch 25,6%).
• Tỷ lệ học sinh yếu kém giảm sâu: Tỷ lệ điểm dưới trung bình (dưới 5,0 điểm) ở lớp Thực nghiệm giảm xuống chỉ còn 4,4%, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ 15,9% của lớp Đối chứng.
• Năng lực mô hình hóa thực tế được cải thiện rõ rệt: Tỷ lệ học sinh lớp Thực nghiệm chuyển đổi thành công bài toán thực tế sang bài toán hình học đạt 82,2%, vượt trội so với mức 36,4% ở nhóm học sinh chỉ học theo phương pháp truyền thống.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về kết quả học tập bắt nguồn từ việc giải tỏa tính trừu tượng của phân môn Hình học 12. Khi học sinh được tiếp cận các bài toán thực tế sinh động như so sánh thể tích Trái Đất gấp 17,8 lần Sao Thủy và 49,4 lần Mặt Trăng, động cơ nhận thức nội tại được kích hoạt mạnh mẽ. Học sinh không còn học vẹt công thức mà hiểu rõ bản chất không gian của mặt cầu, mặt trụ và mặt nón.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu giáo dục toán học hiện đại trên thế giới, khẳng định việc tăng cường thực hành giúp tối ưu hóa khả năng ghi nhớ và vận dụng kiến thức lâu dài. Dữ liệu thực nghiệm có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ đường phân phối tần suất điểm số và bảng so sánh các tham số đặc trưng (điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn). Biểu đồ cho thấy đường cong phân phối điểm của lớp Thực nghiệm lệch rõ rệt về phía điểm cao, khẳng định tính khả thi và độ tin cậy của các giải pháp đã đề xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng mô hình dạy học gắn liền với thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

• Xây dựng ngân hàng 50+ bài toán thực tiễn theo chủ đề: Tổ chuyên môn Toán tại các trường Trung học phổ thông cần biên soạn và tích hợp tối thiểu 50 bài toán ứng dụng vào giáo án chính khóa. Mục tiêu nâng tỷ lượng bài tập thực tế lên mức 20% đến 25% trong mỗi chương học, hoàn thành trước học kỳ 1 hàng năm.
• Tổ chức tập huấn phương pháp mô hình hóa toán học cho 100% giáo viên: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên đề định kỳ 2 lần/năm học. Trọng tâm tập huấn là kỹ năng thiết kế tình huống thực tế và phương pháp gợi động cơ học tập tích cực.
• Tăng cường hoạt động trải nghiệm liên môn Toán – Lý – Hóa – Địa lý: Ban giám hiệu nhà trường cần tạo điều kiện tổ chức ít nhất 1 buổi tham quan thực tế hoặc dự án học tập trải nghiệm/học kỳ (như đo đạc công trình kiến trúc, khảo sát xưởng sản xuất). Hoạt động này nhằm gia tăng 30% kỹ năng thao tác thực hành cho học sinh.
• Đổi mới cấu trúc đề kiểm tra đánh giá định kỳ: Hội đồng chuyên môn và giáo viên bộ môn cần điều chỉnh ma trận đề thi học kỳ và kiểm tra 1 tiết, đưa tỷ lệ câu hỏi ứng dụng thực tế đạt từ 15% đến 20% tổng số điểm, bắt đầu áp dụng ngay trong năm học mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Tài liệu này mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên môn Toán cấp Trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống bài tập thực tiễn về khối tròn xoay và các giáo án mẫu để làm mới bài giảng, giúp giờ học sinh động và cuốn hút hơn.
• Học viên cao học và sinh viên Sư phạm Toán: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, kỹ thuật thu thập và xử lý số liệu thống kê trong giáo dục.
• Cán bộ quản lý chuyên môn, chuyên viên Sở và Phòng Giáo dục: Nắm bắt cơ sở khoa học để xây dựng tiêu chí đánh giá giờ dạy theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học theo định hướng đổi mới giáo dục.
• Tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Có thêm dữ liệu thực chứng để điều chỉnh tỷ lệ bài tập thực hành, bổ sung các tình huống thực tế vào cấu trúc sách bài tập hình học không gian.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần đưa bài toán thực tiễn vào chủ đề Mặt cầu – Mặt trụ – Mặt nón?

Chủ đề khối tròn xoay có tính trừu tượng cao nhưng lại xuất hiện rất nhiều trong đời sống (bồn chứa, chi tiết máy, thiên văn). Việc đưa các bài toán thực tế giúp giảm bớt sự khô khan, giúp học sinh nắm vững bản chất công thức và nâng cao tỷ lệ hiểu bài lên trên 80%.

Việc lồng ghép bài toán thực tế có làm giảm thời gian luyện đề thi không?

Không làm giảm thời gian. Các bài toán thực tế được thiết kế tinh gọn nhằm rèn luyện tư duy phân tích và kỹ năng đọc hiểu đề bài. Khi học sinh đã thành thạo kỹ năng mô hình hóa, tốc độ xử lý các câu hỏi phân loại trong đề thi chính thức sẽ tăng từ 15% đến 20%.

Học sinh trung bình có gặp trở ngại khi tiếp cận các bài toán thực tế không?

Ban đầu học sinh có thể bỡ ngỡ trước dữ liệu thực tế phong phú. Tuy nhiên, thông qua quy trình hướng dẫn từng bước từ trực quan sinh động đến công thức toán học, hơn 85% học sinh có học lực trung bình đều tự tin giải quyết tốt các bài toán được giao.

Quy trình giải một bài toán thực tiễn gồm những bước nào?

Quy trình chuẩn gồm 3 bước: Bước 1 là chuyển đổi tình huống thực tế thành mô hình toán học tương ứng; Bước 2 là sử dụng các công thức hình học không gian để tìm lời giải toán học; Bước 3 là phân tích, kiểm tra và biểu thị kết quả tìm được trong bối cảnh thực tế.

Làm thế nào để đánh giá chính xác năng lực vận dụng thực tiễn của học sinh?

Giáo viên có thể đánh giá thông qua thang điểm kết hợp: 30% cho khả năng thiết lập mô hình toán học từ đề bài thực tế, 50% cho kỹ năng tính toán chính xác và 20% cho việc giải thích ý nghĩa thực tiễn của đáp số thu được.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực.
• Chỉ rõ khoảng trống thực tế khi 0% bài tập trong chương Hình học 12 Nâng cao có yếu tố ứng dụng, từ đó khẳng định tính cấp thiết của đề tài.
• Xây dựng thành công hệ thống bài toán thực tiễn phong phú gắn liền với các hiện tượng đời sống, khoa học kỹ thuật và liên môn.
• Thực nghiệm sư phạm chứng minh phương pháp mới giúp tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên 73,3% và giảm tỷ lệ yếu kém xuống mức 4,4%.
• Kế hoạch tiếp theo đề xuất mở rộng ngân hàng bài toán ứng dụng sang các chủ đề Khối đa diện và Hình học giải tích không gian trong vòng 6 đến 12 tháng tới.

Các thầy cô giáo và nhà nghiên cứu quan tâm có thể áp dụng ngay các biện pháp sư phạm cùng hệ thống bài tập thực tiễn trong tài liệu này để nâng cao chất lượng dạy học môn Hình học 12.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Biện pháp tăng cƣờng liên hệ Toán học với thực tiễn trong quá trình dạy học chủ đề “Mặt cầu - mặt trụ - mặt nón” của chƣơng trình Hình học 12 Ban Nâng cao. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Trong chƣơng này sẽ trình bày ngắn gọn một số lí luận và hoạt động thực tiễn liên quan đến “Tăng cƣờng liên hệ với thực tiễn trong dạy học môn Toán” nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu chƣơng 2. Cụ thể làm rõ: - Quan niệm về Thực tiễn nhƣ thế nào trong triết học, trong các tài liệu ngôn ngữ khoa học? - Nguyên tắc thống nhất giữa lí luận và thực tiễn trong quá trình dạy học bộ môn Toán? - Tại sao phải tăng cƣờng thực tiễn trong Toán học? 1. Phạm trù thực tiễn 1.

Thuật ngữ “thực tiễn” trong một số tài liệu ngôn ngữ khoa học Theo từ điển Tiếng việt: “Thực tiễn” là “những hoạt động của con người, trước hết là lao động sản xuất, nhằm tạo ra những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại của xã hội”. [25, tr 974] Theo Từ điển học sinh: “Thực tiễn” là “toàn bộ những hoạt động của con người để tạo ra những điều kiện cần thiết cho đời sống xã hội bao gồm các hoạt động sản xuất, đấu tranh giai cấp và thực nghiệm khoa học; không có thực tiễn thì không có lí luận khoa học”. Phạm trù “thực tiễn” trong triết học Phạm trù thực tiễn đã đƣợc LutVich Phoibach – nhà duy vật lớn nhất trƣớc Các Mác đề cập đến. Song ông không nhận thức đƣợc “hoạt động cảm giác của con người là thực tiễn” nên còn quá coi trọng hoạt động lí luận và chƣa thấy hết đƣợc vai trò, ý nghĩa của thực tiễn đối với nhận thức của con ngƣời.

Các nhà duy tâm cũng chỉ hiểu thực tiễn nhƣ là hoạt động tinh thần chứ không hiểu nó nhƣ hoạt động hiện thực, hoạt động vật chất cảm tính của con ngƣời. Ngay cả Hêghen – nhà triết học duy tâm lớn trƣớc Các Mác, mặc dù đã 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] có những tƣ tƣởng hợp lí sâu sắc (bằng thực tiễn, chủ thể tự “nhân đôi” mình, đối tƣợng hóa bản thân mình trong quan hệ với thế giới bên ngoài [6, tr53] nhƣng cũng chỉ giới hạn thực tiễn ở ý niệm, ông cho rằng thực tiễn là một “suy lí lôgic”. Kế thừa những yếu tố hợp lí, chỉ rõ và khắc phục những thiếu sót trong quan điểm của các nhà triết học đi trƣớc. Các Mác và Ăngghen đã đem lại một quan niệm đúng đắn, khoa học về thực tiễn: “Thực tiễn là những hoạt động vật chất cảm tính, có mục đích, có tính lịch sử xã hội của con người, nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội”.

[6, tr 54] Nhƣ vậy, thực tiễn không phải bao gồm toàn bộ hoạt động của con ngƣời mà chỉ là những hoạt động vật chất – hoạt động đặc trƣng, có mục đích, có ý thức, năng động, sáng tạo. Hoạt động này có sự thay đổi qua các giai đoạn lịch sử khác nhau và đƣợc tiến hành bởi đông đảo quần chúng nhân dân trong xã hội. Con ngƣời sử dụng các phƣơng tiện, công cụ vật chất, sức mạnh vật chất của mình tác động vào tự nhiên, xã hội để làm biến đổi chúng trong hiện thực cho phù hợp với nhu cầu của mình và làm cơ sở để biến đổi hình ảnh sự vật trong nhận thức. “Thực tiễn trở thành mắt khâu trung gian nối liền ý thức con người với thế giới bên ngoài” [6, tr 55].

Con ngƣời và xã hội loài ngƣời sẽ không thể tồn tại và phát triển đƣợc nếu không có hoạt động thực tiễn (mà dạng cơ bản đầu tiên và nguyên thủy nhất là hoạt động sản xuất vật chất). “Thực tiễn là phương thức tồn tại cơ bản của con người và xã hội, là phương thức đầu tiên và chủ yếu của mối quan hệ giữa con người với thế giới”. Thống nhất giữa lí luận và thực tiễn trong quá trình dạy học môn Toán 1. Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn Giữa lí luận và thực tiễn có mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động qua lại lẫn nhau.

Việc quán triệt mối quan hệ này có ý nghĩa quan trọng trong nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn cách mạng. Con ngƣời quan hệ với 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thế giới bắt đầu từ thực tiễn. Lý luận là hệ thống sản phẩm tri thức đƣợc khái quát từ thực tiễn nhờ sự phát triển cao của nhận thức. Thực tiễn là cơ sở, mục đích và động lực chủ yếu của nhận thức, lý luận.

Thực tiễn cung cấp tài liệu cho nhận thức, không có thực tiễn thì không có nhận thức. Mọi tri thức khoa học dù trực tiếp hay gián tiếp thì xét đến cùng đều bắt nguồn từ thực tiễn. Nhận thức, lý luận sau khi ra đời phải quay về phục vụ thực tiễn, hƣớng dẫn và chỉ đạo thực tiễn. Ngƣợc lại, thực tiễn là công cụ xác nhận, kiểm nghiệm tri thức thu đƣợc là đúng hay sai, chân lý hay sai lầm, nghiêm khắc chứng minh chân lý, bác bỏ sai lầm - “Thực tiễn là tiểu chuẩn của chân lý”.

Cần coi trọng thực tiễn. Việc nhận thức phải xuất phát từ thực tiễn, dựa trên cơ sở thực tiễn, đi sâu đi sát thực tiễn và nghiên cứu lý luận phải liên hệ với thực tiễn - “học đi đôi với hành”. Tuy nhiên, không có nghĩa là coi nhẹ, xa rời lý luận. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Thống nhất giữa lí luận và thực tiễn là một nguyên tắc căn bản của Chủ nghĩa Mác – LêNin.

Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng. Lí luận không có thực tiễn là lí luận suông. Một số quan điểm về vấn đề liên hệ với thực tiễn trong quá trình dạy học Cố Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “Học để hành: Học với hành phải đi đôi. Học mà không có hành thì vô ích.

Hành mà không có học thì không trôi trảy”. Đồng chí Trƣờng Chinh cũng đã nêu: “Dạy tốt. là khi giảng bài phải liên hệ với thực tiễn, làm cho học sinh dễ hiểu, dễ nhớ và có thể áp dụng điều mình đã học vào công tác thực tiễn ” [18, tr 68] Còn theo Giáo sƣ Nguyễn Cảnh Toàn thì trong dạy học không nên đi theo con đƣờng sao chép lí luận ở đâu đó rồi nhồi cho ngƣời học, vì học nhƣ vậy là kiểu học sách vở. Nên theo con đƣờng có một lí luận hƣớng dẫn ban đầu rồi bắt tay hoạt động thực tiễn, dùng thực tiễn này mà củng cố lí luận, kế 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thừa có phê phán lí luận của ngƣời khác, rồi lại hoạt động thực tiễn, cứ thế theo mối quan hệ qua lại giữa lí luận và thực tiễn mà đi lên.

Nguyên lý giáo dục và định hướng tăng cường liên hệ với thực tiễn trong quá trình dạy học môn toán 1. Nguyên lý giáo dục Luật Giáo dục Việt Nam (2005) đã xác định: “Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lí luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”. Định hướng tăng cường liên hệ với thực tiễn trong dạy học môn Toán Toán học là môn học có tính trừu tƣợng cao. Tuy nhiên, Toán học có nguồn gốc thực tiễn nên tính trừu tƣợng chỉ che lấp chứ không hề làm mất đi tính thực tiễn của nó.

Với vai trò là môn học công cụ nên các tri thức, kĩ năng và phƣơng pháp làm việc của môn Toán đƣợc sử dụng cho việc học tập các môn học khác trong nhà trƣờng, trong nhiều ngành khoa học khác nhau và trong đời sống thực tế. Chẳng hạn: Công thức tính thể tích khối trụ đƣợc dùng đê tính thể tích của một khối nƣớc, pit tông, thùng dầu… trong đời sống. Nhƣng nó cũng có thể tính của của một chất nào đó cần dùng trong hóa học. Do vậy, có thể nói rằng môn Toán có nhiều liên hệ thực tiễn trong dạy học.

Trong sách Phƣơng pháp dạy học bộ môn toán [13, tr 71] thì liên hệ với thực tiễn trong quá trình dạy học toán là một trong ba hƣớng thực hiện nguyên lý giáo dục nói trên. Cụ thể là cần liên hệ với thực tiễn qua các mặt sau: a) Nguồn gốc thực tiễn của Toán học: nhƣ hình học xuất hiện do nhu cầu đo đạc lại ruộng đất sau những trận lụt trên bờ sống Nil (Ai Cập) … b) Sự phản ánh thực tiễn của Toán học: Với cách chứng minh thuận, đảo thì trong cuộc sống ta thƣờng khuyên nhau “nghĩ đi rồi nghĩ lại” ; “ có qua có lại” ; “sống phải có trước có sau” ; … 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] c) Các ứng dụng thực tiễn của Toán học: Xuất phát từ việc tính thể tích của khối nƣớc, thể tích của quả cầu, quả bóng…. Cần đƣa ra một công thức tính chung. Muốn vậy, cần quan tâm tăng cƣờng cho HS tiếp cận với những bài toán có nội dung thực tiễn trong khi học lí thuyết cũng nhƣ làm bài tập.

- Trong nội bộ môn Toán, cần cho HS làm toán có nội dung thực tiễn nhƣ tính diện tích, thể tích của một khối vật nào đó mà công thức có trong hình học 12 ; so sánh vị trí của các hình với nhau khi biết tỉ số khoảng cách… - Cần cho HS vận dụng những tri thức và phƣơng pháp Toán học vào những môn học trong nhà trƣờng. Chẳng hạn: + Tính thể tích của khối vật nào đó từ đó suy ra thể tích cần dùng một vật nào đó trong hóa học, kỹ thuật… + Tính diện tích của một mặt cầu, mặt trụ. nguyên vật liệu cần làm có hình dạng tƣơng tự trong kĩ thuật. - Tổ chức những hoạt động thực hành toán học trong và ngoài nhà trƣờng kể cả những hoạt động có tính chất tập dƣợt nghiên cứu bao gồm khâu đặt bài toán, xây dựng mô hình, thu thập dữ liệu, xử lí mô hình để tìm lời giải, đối chiếu lời giải với thực tế để kiểm tra và điều chỉnh.