Giáo Trình Tâm Lý Hành Vi Bất Bình Thường

Khám phá giáo trình tâm lý hành vi bất bình thường, cung cấp kiến thức sâu sắc về các rối loạn tâm lý và phương pháp điều trị hiệu quả.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Tâm Lý Học
• Đề tài: Tâm Lý Hành Vi Bất Bình Thường: Khám Phá và Hiểu Biết
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: Khái niệm bất bình thường
• 1.1. Các định nghĩa về bất bình thường
• 1.1.1. Sự lệch lạc so với bình thường (lệch chuẩn)
• 1.1.2. Vi phạm chuẩn mực xã hội
• 1.1.3. Hành vi không thích nghi
• 1.1.4. Sự đau khổ cá nhân
• 1.1.5. Lệch lạc từ một lý tưởng
• 1.1.6. Rối loạn về mặt y học
• 1.2. Một số vấn đề trong các định nghĩa về bất bình thường
• 1.2.1. Sự lệch lạc so với bình thường
• 1.2.2. Vi phạm chuẩn mực xã hội
• 1.2.3. Hành vi không thích nghi
• 1.2.4. Khủng hoảng cá nhân
• 1.2.5. Lệch lạc từ một ý tưởng
• 1.2.6. Rối loạn về mặt y học
• 1.3. Các yếu tố của bất bình thường
• 1.3.1. Đau khổ
• 1.3.2. Thiếu thích nghi
• 1.3.3. Sự phi lý và khó hiểu
• 1.3.4. Không dự đoán trước được và thiếu tự chủ
• 1.3.5. Không theo quy ước
• 1.3.6. Tạo sự khó chịu nơi người khác
• 1.3.7. Vi phạm những tiêu chuẩn đạo đức
• 1.3.8. Định nghĩa "bình thường"
• 1.3.9. Thảo luận về trường hợp thủ dâm
• 1.4. Các yếu tố của cuộc sống tối ưu
• 1.4.1. Thái độ tích cực đối với chính mình
• 1.4.2. Tăng trưởng và phát triển
• 1.4.3. Tự lập
• 1.4.4. Nhận thức đầy đủ về thực tại
• 1.4.5. Môi trường phát huy khả năng
• 1.4.6. Quan hệ tích cực với người khác
• 1.4.7. Bài đọc thêm: Tạo cân bằng tâm lý
• 1.5. Bất bình thường qua thời gian
• 1.5.1. Giải thích theo tâm linh
• 1.5.2. Giải thích theo thể lý
• 1.5.3. Giải thích theo nguồn gốc từ tâm lý (Psychogenic)
• 2. Chương 2: Hành vi con người
• 2.1. Hành vi con người là gì?
• 3. Chương 3: Tâm bệnh học về tuổi thơ
• 4. Chương 4: Lịch sử của tâm lý bệnh học và hệ thống phân loại
• 5. Chương 5: Hoạt động tâm thần
• 6. Chương 6: Biểu hiện của rối loạn tâm thần
• 7. Chương 7: Lo âu và trầm cảm
• 8. Chương 8: Bệnh hưng - trầm cảm
• 9. Chương 9: Xung đột và Stress
• 10. Chương 10: Rối loạn nhân cách
• 11. Chương 11: Bệnh tâm thần phân liệt
• 12. Chương 12: Rối loạn tình dục
• 13. Chương 13: Hành vi tự tử ở thanh thiếu niên
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tâm Lý Hành Vi Bất Bình Thường

Tâm lý hành vi bất bình thường là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong tâm lý học. Nó liên quan đến những hành vi không phù hợp với tiêu chuẩn xã hội và có thể gây ra khó khăn cho cá nhân và cộng đồng. Việc hiểu rõ về tâm lý hành vi bất bình thường giúp nhận diện và can thiệp kịp thời, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống cho những người bị ảnh hưởng.

1.1. Khái Niệm Tâm Lý Hành Vi Bất Bình Thường

Tâm lý hành vi bất bình thường được định nghĩa là những hành vi không thích nghi với môi trường sống. Những hành vi này có thể gây ra sự lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn tâm thần. Việc nhận diện những hành vi này là rất quan trọng để có thể đưa ra các phương pháp can thiệp hiệu quả.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Tâm Lý Hành Vi

Nghiên cứu tâm lý hành vi bất bình thường không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nguyên nhân và biểu hiện của các rối loạn tâm thần mà còn cung cấp các giải pháp can thiệp hiệu quả. Điều này có thể giúp cải thiện sức khỏe tâm thần cho cá nhân và giảm thiểu tác động tiêu cực đến xã hội.

II. Những Vấn Đề Liên Quan Đến Tâm Lý Hành Vi Bất Bình Thường

Tâm lý hành vi bất bình thường thường đi kèm với nhiều vấn đề và thách thức. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn tác động đến gia đình và xã hội. Việc nhận diện và giải quyết những vấn đề này là rất cần thiết.

2.1. Nguyên Nhân Gây Ra Hành Vi Bất Bình Thường

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hành vi bất bình thường, bao gồm yếu tố di truyền, môi trường sống, và các trải nghiệm tâm lý. Việc hiểu rõ nguyên nhân giúp xác định phương pháp điều trị phù hợp.

2.2. Hệ Lụy Của Hành Vi Bất Bình Thường

Hành vi bất bình thường có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng, như sự cô lập xã hội, mất khả năng làm việc, và các vấn đề sức khỏe tâm thần khác. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn đến gia đình và cộng đồng.

III. Phương Pháp Can Thiệp Tâm Lý Hành Vi Bất Bình Thường

Có nhiều phương pháp can thiệp tâm lý hành vi bất bình thường, từ liệu pháp tâm lý đến thuốc điều trị. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng.

3.1. Liệu Pháp Tâm Lý

Liệu pháp tâm lý là một trong những phương pháp hiệu quả nhất trong việc điều trị các rối loạn tâm thần. Nó giúp cá nhân nhận diện và thay đổi những suy nghĩ và hành vi tiêu cực, từ đó cải thiện sức khỏe tâm thần.

3.2. Sử Dụng Thuốc Điều Trị

Thuốc điều trị có thể giúp giảm triệu chứng của các rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần được theo dõi chặt chẽ để tránh tác dụng phụ không mong muốn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tâm Lý Hành Vi

Nghiên cứu tâm lý hành vi bất bình thường có nhiều ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày. Những ứng dụng này không chỉ giúp cải thiện sức khỏe tâm thần mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống.

4.1. Tăng Cường Nhận Thức Về Sức Khỏe Tâm Thần

Việc nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về các rối loạn tâm thần và cách hỗ trợ những người bị ảnh hưởng. Điều này có thể giảm thiểu sự kỳ thị và tạo ra một môi trường hỗ trợ hơn.

4.2. Phát Triển Các Chương Trình Can Thiệp

Các chương trình can thiệp dựa trên nghiên cứu tâm lý hành vi bất bình thường có thể giúp cải thiện sức khỏe tâm thần cho cá nhân và cộng đồng. Những chương trình này cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu của từng nhóm đối tượng.

V. Kết Luận Về Tâm Lý Hành Vi Bất Bình Thường

Tâm lý hành vi bất bình thường là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, giúp hiểu rõ hơn về các rối loạn tâm thần và cách can thiệp hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức và phát triển các phương pháp can thiệp là rất cần thiết để cải thiện sức khỏe tâm thần cho cá nhân và cộng đồng.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tâm Lý Hành Vi

Nghiên cứu tâm lý hành vi bất bình thường sẽ tiếp tục phát triển, với nhiều phương pháp và công nghệ mới. Điều này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giải pháp hiệu quả hơn cho các rối loạn tâm thần.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Việc Hỗ Trợ

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ những người bị rối loạn tâm thần. Sự đồng cảm và hỗ trợ từ cộng đồng có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho những người này.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH MÔN HỌC TÂM LÝ HÀNH VI BẤT BÌNH THƯỜNG

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Môn học Tâm lý Hành vi Bất bình thường do Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Lâm biên soạn năm 2002 là tài liệu học tập chuyên ngành trong chương trình đào tạo Cử nhân và Sau đại học thuộc các khối ngành Tâm lý học và Công tác xã hội. Giáo trình giữ vị trí trung tâm trong việc trang bị cho người học nền tảng lý thuyết và kỹ năng nhận diện các dạng thức sai lệch hành vi, các hội chứng tâm lý bệnh học từ giai đoạn ấu thơ đến tuổi trưởng thành.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định cụ thể:

• Làm rõ các định nghĩa học thuật và ranh giới phân định giữa hành vi "bình thường" và "bất bình thường".
• Cung cấp kiến thức tiến trình lịch sử của tâm lý bệnh học và các hệ thống phân loại bệnh học tâm thần quốc tế.
• Giúp người học nhận diện, phân tích các cơ chế hoạt động tâm thần, các biểu hiện rối loạn chức năng tâm lý (cảm giác, tri giác, tư duy, cảm xúc, hành vi).
• Phân tích cơ chế phát sinh và tiêu chuẩn chẩn đoán các dạng rối loạn cụ thể như lo âu, trầm cảm, loạn thần, rối loạn nhân cách và hành vi tự tử.

Cấu trúc giáo trình gồm 13 chương và danh mục tài liệu tham khảo với dung lượng 85 trang. Cách tiếp cận của tài liệu dựa trên mô hình đa chiều: kết hợp giữa góc độ sinh học thể lý (biogenic), cơ chế phát sinh tâm lý (psychogenic) và lý thuyết hệ thống sinh thái xã hội (ecology systems). Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp giữa hệ thống hóa các nguyên lý phân tâm học, tâm lý học nhận thức - hành vi với bảng phân loại quốc tế ICD-10 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và tiêu chuẩn DSM-III-R của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ (1994), đi kèm các ca lâm sàng cụ thể và bài đọc nghiên cứu thực nghiệm.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được thiết kế theo tiến trình logic từ khái niệm nền tảng, cơ chế chung đến các bệnh lý chuyên biệt thông qua 13 chương:

1. Chương 1: Khái niệm bất bình thường (tr. 3–11): Phân tích 6 góc độ định nghĩa (lệch chuẩn thống kê với chỉ số IQ dưới 100, vi phạm chuẩn mực xã hội, hành vi không thích nghi, sự đau khổ cá nhân, lệch lạc lý tưởng, rối loạn thể chất); thuyết văn hóa tương đối (so sánh các bộ tộc Arapesh, Mundugumar, Tchumbuli tại Tân Guinea); 6 tiêu chuẩn của cuộc sống tối ưu và thang bậc phản ứng trừng phạt của xã hội.
2. Chương 2: Hành vi con người (tr. 12–17): Định nghĩa hành vi dựa trên năng lượng tâm lý và chu trình tái lập thăng bằng; tháp nhu cầu 5 bậc của Abraham Maslow; 3 cấp độ ý thức nhu cầu (ý hướng, ý muốn, ý định); lý thuyết hệ thống sinh thái với 4 thành tố (hành vi, cấu trúc, văn hóa vai trò, diễn biến hệ thống); mô hình nhận thức ABC của Albert Ellis và 4 mục tiêu hành vi sai trái theo Rudolf Dreikurs.
3. Chương 3: Tâm bệnh học về tuổi thơ (tr. 18–27): Tiếp cận tâm lý học phát triển theo Jean Piaget; 4 mô hình xác định vị trí vấn đề (trọng tâm ở trẻ, mô hình đôi, sức khỏe tâm thần cha mẹ, hệ thống gia đình); phân loại rối loạn bên trong (nội tâm hóa/lo âu) và rối loạn bên ngoài (gây hấn/rối loạn tư cách); hội chứng ADHD ("dài trong vận động, ngắn trong kiềm chế" theo Loney, 1980); trầm cảm thoái lui (Spitz, 1946; Hetherington và Martin, 1972); thực trạng lạm dụng và bỏ rơi trẻ em.
4. Chương 4: Lịch sử của tâm lý bệnh học và hệ thống phân loại (tr. 28–38): Tiến trình lịch sử từ thời cổ đại (khoan sọ, thần Asclepius, thuyết 4 dịch thể của Hippocrates, quan điểm của Socrates, Platon, Saint Augustine, Spinoza, Mesmer) đến sự hình thành tâm lý bệnh học Pháp (Georges Dumas, Théodule Ribot, Charles Blondel, Pierre Janet, Henri Wallon); lịch sử phân loại từ Sauvages, Pinel, Emil Kraepelin đến bảng mã phân loại quốc tế ICD-10 (nhóm F00–F99).
5. Chương 5: Hoạt động tâm thần (tr. 39–42): Các nguyên tắc vận hành tâm thần (tính không thay đổi, nguyên tắc khoái cảm, nguyên tắc thực tế, sự thúc ép lặp lại, phóng lực cảm xúc abreaction/catharsis); quá trình tiên phát và thứ phát; 8 cơ chế phòng vệ tâm lý theo Sigmund Freud (dồn nén, thoái lui, đảo lộn ngược lại, hình thành phản ứng, thăng hoa, đồng hóa, phóng chiếu, bù trừ).
6. Chương 6: Biểu hiện của rối loạn tâm thần (tr. 43–47): Phân loại chi tiết các triệu chứng rối loạn cảm giác, tri giác (ảo giác thật/giả, ảo thị kích thước macropsia/micropsia, ảo thanh), cảm xúc (giảm khí sắc, vô cảm, khoan khoái, cảm xúc hai chiều), tư duy (tư duy phi tán, dồn dập, lai nhai, hoang tưởng suy đoán/cảm thụ, ám ảnh), trí nhớ, chú ý và hoạt động ý chí/bản năng (các hội chứng xung động như nghiện rượu dipsomania, lang thang dromomania, trộm cắp kleptomania, đốt nhà pyromania).
7. Chương 7: Lo âu và trầm cảm (tr. 48–62): Dịch tễ học lo âu (30–40% người lớn) và trầm cảm (10% nam, 20% nữ); phân biệt lo âu tình huống, rối loạn điều chỉnh và rối loạn lo âu lan tỏa (GAD); ca lâm sàng chứng sợ khoảng trống (agoraphobia).
8. Các chương 8 đến 13 (tr. 63–84): Lần lượt trình bày về Bệnh hưng – trầm cảm (Chương 8), Xung đột và Stress (Chương 9), Rối loạn nhân cách (Chương 10), Bệnh tâm thần phân liệt (Chương 11), Rối loạn tình dục (Chương 12) và Hành vi tự tử ở thanh thiếu niên (Chương 13).

Tiến trình cấu trúc nội dung giáo trình:
[Chương 1-2: Khái niệm & Nền tảng hành vi] 
       ↓
[Chương 3-4: Lịch sử, Phát triển lứa tuổi & Bảng phân loại ICD-10] 
       ↓
[Chương 5-6: Cơ chế Hoạt động tâm thần & Bán triệu chứng học] 
       ↓
[Chương 7-13: Các hội chứng bệnh lý & Sai lệch hành vi chuyên biệt]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống kiến thức học thuật dựa trên bốn trục lý thuyết căn bản:

• Trục lý thuyết sinh thái học hành vi (Ecological Systems Theory): Xem xét con người trong mối tương tác giữa môi trường gia đình, học đường, xã hội; phân tích 3 nhóm hành vi ứng phó (sinh tồn, hội nhập, tăng trưởng).
• Trục phân tâm học động lực (Dynamic Psychopathology): Dựa trên các nghiên cứu của Sigmund Freud và Pierre Janet về cấu trúc vô thức, quá trình sơ cấp/thứ cấp và hệ thống cơ chế phòng vệ nhằm kiểm soát xung đột nội tâm.
• Trục nhận thức - hành vi (Cognitive-Behavioral Framework): Mô hình chuỗi ABC của Albert Ellis (Sự kiện kích hoạt – Hệ thống niềm tin – Hậu quả hành vi) giải thích các niềm tin tự hủy hoại, cùng quan điểm của Rudolf Dreikurs về mục tiêu hành vi lệch lạc.
• Trục y - tâm thần học thực nghiệm: Hệ thống hóa các tổn thương chức năng theo cấu trúc phân loại bệnh học hiện đại của Emil Kraepelin và bảng mã ICD-10 của WHO.

Kỹ năng phát triển

Qua việc nghiên cứu nội dung giáo trình, người học hình thành các nhóm năng lực:

• Kỹ năng phân tích triệu chứng lâm sàng: Khả năng phân biệt các dạng rối loạn tri giác (ảo giác thô sơ so với phức tạp, ảo giác thật so với giả), nhận diện dạng thức rối loạn dòng tư duy và nội dung hoang tưởng.
• Kỹ năng đánh giá hành vi theo bối cảnh: Năng lực đối chiếu hành vi với thang lệch chuẩn thống kê, chuẩn mực văn hóa và các mốc phát triển nhận thức theo lứa tuổi.
• Kỹ năng giải mã xung đột và cơ chế phòng vệ: Nhận biết các biểu hiện của dồn nén, thoái lui, đảo ngược phản ứng hoặc phóng chiếu trong hành vi đời sống và bệnh lý.
• Kỹ năng tra cứu và phân loại bệnh học: Sử dụng bảng phân loại ICD-10 (từ mã F00 đến F99) để xác định vị trí và tính chất của các dạng rối loạn tâm thần và hành vi.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm tích hợp giữa thuyết giảng lý thuyết cấu trúc và phân tích tình huống thực nghiệm (case-based learning):

• Tiếp cận sư phạm đa chiều: Giảng viên kết hợp việc phân tích khái niệm với biểu đồ trực quan (chu trình nhu cầu, tháp Maslow, thang phản ứng trừng phạt của xã hội, bảng đối chiếu góc nhìn giữa người hành động và người quan sát).
• Nghiên cứu ca bệnh (Case Studies): Giáo trình đưa vào các tình huống thực tế làm ngữ liệu phân tích:
  • Trường hợp Tuấn (38 tuổi): Nghiện rượu, mất việc, gây gổ – minh họa cho tiêu chí hành vi không thích nghi và suy giảm an sinh cá nhân/xã hội.
  • Trường hợp Charles Manson: Kẻ sát nhân hàng loạt không có cảm giác tội lỗi – minh họa cho giới hạn của tiêu chí "đau khổ cá nhân" trong định nghĩa bệnh lý.
  • Trường hợp bé Tâm (6 tuổi): Ác mộng, sợ chó, đái dầm – minh họa phương pháp phân tích tâm bệnh học theo lứa tuổi và mô hình hệ thống gia đình.
  • Trường hợp bà L.: Cơn hoảng loạn kết hợp triệu chứng tim mạch và sợ khoảng trống (agoraphobia) sau các sang chấn mất mát người thân.
  • Sự kiện năm 1976 tại California: Vụ bắt cóc 23 học sinh tiểu học trên xe buýt – minh họa cơ chế sang chấn tâm lý gây biến dạng trí nhớ ở trẻ em.
• Bài tập thực hành và phân tích: Người học thực hành áp dụng mô hình ABC của Albert Ellis để phân tích niềm tin lệch lạc; phân loại 4 mục tiêu sai trái của học sinh theo Rudolf Dreikurs; bài tập đối chiếu hành vi thực tế với bảng mã nhóm bệnh từ F00 đến F98 trong ICD-10.
• Phương pháp đánh giá kết quả: Đánh giá dựa trên khả năng phân biệt giữa triệu chứng và bệnh tật; kỹ năng xác định nguyên nhân đa yếu tố (sinh học, tâm lý, xã hội); năng lực chỉ ra các nguy cơ chẩn đoán sai lệch khi gán nhãn bệnh lý cho trẻ vị thành niên.
• Hướng dẫn tự học: Giáo trình cung cấp các bài đọc chuyên đề bổ trợ như "Tạo cân bằng tâm lý" (trích Báo Người Lao Động) và "Rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên" (trích tài liệu Bác sĩ Gia đình), định hướng người học tự liên hệ thực tế và rèn luyện kỹ năng tự điều chỉnh tâm lý.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình thể hiện tính khoa học thông qua việc tiếp thu các thành tựu nghiên cứu và phân loại học thuật:

CÁC HỆ THỐNG PHÂN LOẠI ĐƯỢC ĐỐI CHIẾU TRONG GIÁO TRÌNH

• Tính cập nhật về phân loại học thuật: Giáo trình trích xuất đầy đủ Bảng phân loại quốc tế lần thứ 10 của WHO (ICD-10) từ mã F00 đến F99, đối chiếu với hệ thống Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-III-R năm 1994) của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ, giúp chuẩn hóa danh pháp chẩn đoán.
• Tích hợp quan điểm sức khỏe hiện đại: Đưa định nghĩa của WHO vào phân tích hành vi: Sức khỏe không đơn thuần là không có bệnh tật, mà là trạng thái thoải mái hoàn toàn về mặt thể chất, tâm thần và xã hội.
• Ứng dụng thuyết văn hóa tương đối: Sử dụng dữ liệu nhân học về ba bộ tộc ở Tân Guinea (Arapesh, Mundugumar, Tchumbuli) để chứng minh tính tương đối của các quy chuẩn hành vi, chống lại xu hướng quy chụp định kiến văn hóa trong đánh giá tâm thần.
• Gắn kết chuyên ngành Công tác xã hội và Giáo dục học: Tích hợp các văn kiện quốc tế về quyền trẻ em (năm 1976), phân tích tác động của việc dán nhãn bệnh lý, đồng thời trích dẫn lý thuyết giáo dục của William Glasser (1969) về việc đáp ứng nhu cầu yêu thương và tự khẳng định giá trị trong trường học để phòng ngừa tội phạm và lệch lạc xã hội.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục đại học và thực hành chuyên môn:

• Sinh viên đại học và học viên cao học:
  • Sinh viên từ năm thứ hai đến năm thứ tư thuộc các chuyên ngành Tâm lý học (Tâm lý học Lâm sàng, Tâm lý học Tham vấn), Công tác xã hội, Xã hội học, Giáo dục học và Giáo dục đặc biệt.
  • Học viên sau đại học cần tài liệu tổng quan để nghiên cứu sâu về các cơ chế bệnh sinh tâm lý và kỹ thuật can thiệp hành vi.
• Yêu cầu môn học tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng gồm Tâm lý học đại cương, Sinh lý học thần kinh cấp cao và Tâm lý học phát triển/Tâm lý học lứa tuổi.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Sử dụng làm giáo trình khung cho học phần Tâm lý học hành vi bất bình thường, Tâm bệnh học đại cương; làm cơ sở xây dựng đề cương bài giảng, ngân hàng câu hỏi tình huống lâm sàng và chủ đề thảo luận nhóm.
• Cán bộ thực hành chuyên môn: Tài liệu tham khảo cho nhân viên công tác xã hội, chuyên viên tham vấn tâm lý học đường, bác sĩ y học gia đình và cán bộ quản lý tại các trung tâm bảo trợ xã hội, phục vụ việc nhận diện sớm các dấu hiệu khủng hoảng tâm lý, lạm dụng trẻ em và hành vi tự sát ở thanh thiếu niên.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình phục vụ giảng dạy cho sinh viên, học viên chuyên ngành Tâm lý học, Công tác xã hội, Giáo dục học, đồng thời là tài liệu tra cứu cho các nhân viên xã hội, chuyên viên tư vấn và cán bộ y tế cơ sở.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững kiến thức về tâm lý học đại cương (các hiện tượng nhận thức, cảm xúc, ý chí), các giai đoạn phát triển tâm lý lứa tuổi và các khái niệm sinh lý học thần kinh cơ bản để hiểu rõ các cơ chế phòng vệ và triệu chứng học tâm thần.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu tâm thần học thuần túy?

Giáo trình không chỉ nhìn nhận rối loạn dưới góc độ bệnh học y khoa (biogenic) mà đặt trọng tâm vào cách tiếp cận tâm lý - xã hội (psychogenic và ecological systems). Tài liệu nhấn mạnh yếu tố môi trường sống, gia đình, nhà trường và các giá trị văn hóa tương đối thay vì chỉ tập trung vào can thiệp hóa dược.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học nên kết hợp việc đọc lý thuyết từng chương với việc phân tích các ca nghiên cứu điển hình trong sách (như ca Tuấn, bé Tâm, bà L.), thực hành sơ đồ hóa các cơ chế phòng vệ và tra cứu bảng mã phân loại ICD-10 tương ứng với từng biểu hiện triệu chứng.

5. Giáo trình có các tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Giáo trình tích hợp sẵn các bài đọc chuyên đề bổ trợ về cân bằng tâm lý và điều trị rối loạn hành vi thanh thiếu niên, trích dẫn bảng phân loại ICD-10 của WHO và kế thừa tài liệu chuyên khảo Giáo trình Sức khỏe Tâm thần (2001) của Bác sĩ Lâm Xuân Điền (Khoa PNH).

---

Kết luận

Giáo trình Môn học Tâm lý Hành vi Bất bình thường do ThS. Nguyễn Ngọc Lâm biên soạn là tài liệu học thuật có cấu trúc hoàn chỉnh, cung cấp hệ thống tri thức chuẩn xác về ranh giới hành vi, cơ chế hoạt động tâm thần và các hội chứng bệnh học tâm lý. Giáo trình định hình lộ trình học tập khoa học: bắt đầu từ việc thấu hiểu các định chuẩn hành vi và lý thuyết hệ thống sinh thái, tiến đến việc làm chủ các công cụ phân loại quốc tế (ICD-10, DSM) và giải phẫu các triệu chứng lâm sàng cụ thể.

Để tối ưu hóa việc nghiên cứu học phần này, người học nên kết hợp giáo trình với các tài liệu tham khảo được trích dẫn như bảng phân loại ICD-10 của WHO, các công trình phân tâm học cổ điển và giáo trình chuyên ngành sức khỏe tâm thần, qua đó xây dựng năng lực đánh giá hành vi khách quan và khoa học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

GIAÙO TRÌNH MOÂN HOÏC TAÂM LYÙ HAØNH VI BAÁT BÌNH THÖÔØNG Th.Nguyeãn Ngoïc Laâm bieân soaïn Naêm 2002 1 MUÏC LUÏC Chöông 1 : Khaùi nieäm baát bình thöôøng……………………………………………………………. Tr 3 Chöông 2 : Haønh vi con ngöôøi……………………………………………………………………………. tr 12 Chöông 3 : Taâm beänh hoïc veà tuoåi thô ……………………………………………………………. tr 18 Chöông 4 : Lòch söû cuûa taâm lyù beänh hoïc vaø heä thoáng phaân loaïi :……….

tr 28 Chöông 5 : Hoaït ñoäng taâm thaàn :……………………………………………………………………… tr 39 Chöông 6 : Bieåu hieän cuûa roái loaïn taâm thaàn :………………………………………………. tr 43 Chöông 7 : Lo aâu vaø traàm caûm :…………………………………………………………………………… tr 48 Chöông 8 : Beänh höng – traàm caûm :…………………………………………………………………. tr 63 Chöông 9 : Xung ñoät vaø Stress :…………………………………………………………………………… tr 65 Chöông 10 : Roái loaïn nhaân caùch :………………………………………………………………………. tr 73 Chöông 11 : Beänh taâm thaàn phaân lieät :……………………………………………………………… tr 76 Chöông 12 : Roái loaïn tình duïc :…………………………………………………………………………… tr 79 Chöông 13 : Haønh vi töï töû ôû thanh thieáu nieân :…………………………………………….

tr 81 Taøi lieäu tham khaûo :………………………………………………………………………………………………… tr 85 2 CHÖÔNG 1 : KHAI NIEÄM BAÁT BÌNH THÖÔØNG X W Noùi ñeán ai ñoù baát bình thöôøng laø noùi ñeán caùi gì ? Laøm theá naøo ñeå bieát moät ngöôøi naøo ñoù baát bình thöôøng ? Taïi sao hoï ñaõ trôû thaønh nhö theá? Hoï coù thay ñoåi ñöôïc khoâng ? Tröôùc heát, chuùng ta caàn tìm hieåu theá naøo laø “bình thöôøng” vaø “baát bình thöôøng”. CAÙC ÑÒNH NGHÓA VEÀ BAÁT BÌNH THÖÔØNG : Ngaøy nay coù nhieàu ñònh nghóa khaùc nhau ñöôïc söû duïng bôûi caùc nhaø taâm lyù vaø trong daân gian veà haønh vi baát bình thöôøng. Söï leäch laïc so vôùi bình thöôøng (leäch chuaån): haønh vi khoâng bình thöôøng so vôùi ña soá : neáu laøm thoáng keâ vaø neáu laáy moät ñieåm trung bình thì ña soá con ngöôøi xoay quanh ñieåm aáy, moät ít ngöôøi ôû vò trí xa hôn : ví duï chieàu cao. Khoûang caùch vôùi nhöõng giaù trò trung bình ñoâi khi bò xem laø baát bình thöôøng (gïoïi laø ñôn vò leäch chuaån ) : ví duï IQ cuûa trí thoâng minh : döôùi 100 ñöôïc xem laø baát bình thöôøng veà trí thoâng minh.

Vi phaïm chuaån möïc xaõ hoäi : vi phaïm caùc qui taéc xaõ hoäi. Phaàn lôùn caùc haønh vi cuûa chuùng ta ñöôïc ñònh hình theo caùc quy taéc (caùi gì laø ñuùng, sai). Ví duï : caùch thöùc aên maëc, haønh vi trong laàn heïn ñaàu tieân, nhìn ngöôøi laï, haønh vi sinh vieân / giaûng vieân, noùi chung ôû moïi khía caïnh cuûa cuoäc soáng. Ñaây laø ñònh chuaån thöôøng ñöôïc duøng nhieàu nhaát.

Haønh vi khoâng thích nghi : coù hai khía caïnh : khoâng thích öùng vôùi chính mình nhö khoâng ñaït muïc tieâu, khoâng thích öùng vôùi yeâu caàu cuoäc soáng vaø khoâng thích öùng vôùi xaõ hoäi ( nhö quaáy raày, khoâng hoaø nhaäp hay laøm hoûng chöùc naêng nhoùm xaõ hoäi) Ví duï: Tuaán, moät ngöôøi ñaøn oâng 38 tuoåi ngaøy naøo cuõng say röôïu ñeán möùc maát töï chuû. Anh ta hay gaây goã vôùi gia ñình vaø baïn beø anh vaø thöôøng ñaùnh nhau taïi nôi laøm vieäc. Tuaàn roài, anh maéng chöûi xeáp cuûa anh vaø bò nghæ vieäc. Anh khoâng yù muoán tìm vieäc khaùc vaø tieâu tieàn vaøo vieäc uoáng röôïu, xem video, anh khoâng heà nghiõ anh laø gì vaø khi ai xem thöôøng anh ta thì anh ta raát buoàn khoå.

Söï ñaâu khoå caù nhaân : Neáu con ngöôøi haøi loøng vôùi cuoäc soáng cuûa mình thì khoâng coù gì phaûi quan taâm ñeán laõnh vöïc söùc khoeû taâm thaàn. Nhöng khi lo aâu, khuûng hoaûng…. thì haønh vi vaø suy nghó cuûa ngöôøi baát haïnh deã bò xem laø baát bình thöôøng. Leäch laïc töø moät lyù töôûng : vaán ñeà naøy tuøy thuoäc vaøo tính chaát ñaëc bieät cuûa “ lyù töôûng “ caù nhaân laø gì.

Ñoù cuõng laø daáu hieäu cuûa beänh taâm thaàn theo moät soá thuyeát taâm lyù. Roái loaïn veà maët y hoïc : baát bình thöôøng phaùt sinh khi coù beänh veà theå chaát. Haønh vi baát thöôøng laø daáu hieäu cuûa söï roái loaïn theå chaát. Ñoù laø khaùi nieäm phaùt sinh sinh vaät 3 (biogenic).

Ngöôøi beänh khaùc vôùi ngöôøi khoâng beänh. Ví duï : beänh Alzheimer (naõo bò thaùi hoaù, taäp trung, trí nhôù keùm, khoù chòu, aûo giaùc) Khoâng coù moät ñònh nghóa naøo goïi laø ñuùng hay laø toát nhaát vì coù nhieàu khía caïnh cuûa baát bình thöôøng. MOÄT SOÁ VAÁN ÑEÀ TRONG CAÙC ÑÒNH NGHÓA VEÀ BAÁT BÌNH THÖùÔØNG 2. Söï leäch laïc so vôùi bình thöôøng : Ñònh nghóa naøy lieân quan ñeán ngöôøi trung bình (average person = ideal person).

Trung bình coù nghóa laø lyù töôûng khoâng ? Khaùc vôùi trung bình coù phaûi laø daáu hieäu cuûa leäch laïc khoâng ? Nhöng trong caùc laõnh vöïc hoaït ñoäng ngheä thuaät, khoa hoc, vaên hoaù…) nhieàu ngöôøi ñaõ leäch laïc so vôùi bình thöôøng thì laïi linh hoaït vaø mang ñeán nhieàu tieán boä cho loaøi ngöôøi. Vi phaïm chuaån möïc xaõ hoäi : a) Nhöõng ngöôøi caûi caùch xaõ hoäi (nhö nöõ quyeàn) khoâng chaáp nhaän nhöõng chuaån möïc xaõ hoäi laïc haäu thì khoâng theå bò xem laø baát bình thöôøng. b) Thuyeát vaên hoaù töông ñoái : khoâng coù gì tuyeät ñoái, caùi baát thöôøng tuyeät ñoái vôùi chuùng ta laïi laø bình thöôøng ñoái vôùi daân toäc khaùc. Ví duï taïi Taân Guinea coù 3 boä toäc : Arapesh (nam vaø nöõ ñeàu dòu daøng, cuøng chaêm soùc con caùi), Mundugumar (nam vaø nöõ ñeàu hung döõ, aên thòt ngöôøi) vaø Tchumbuli (nam thì nham hieåm, toùc xoaén vaø maëc quaàn aùo ñeïp, thích ñi mua haøng trong khi nöõ maïnh meõ, quaûn lyù, khoâng trang ñieåm).

Nhö vaäy khoâng coù tieâu chuaån vaên hoaù ñeå ñaùnh giaù ai bình thöôøng vaø ai baát bình thöôøng. Hôn nöõa, caùc quy taéc vaên hoaù coù theå thay ñoåi theo thôøi gian, qua caùc theá heä khaùc nhau. Haønh vi khoâng thích nghi: Caùch ñaùnh giaù naøy khoâng quan taâm ñeán vieäc coù theå coù hoaøn caûnh khoâng bình thöôøng, caàn coù haønh vi khoâng bình thöôøng ñeå thích öùng. Ví duï coù ngöôøi Ñöùc khoâng thích nghi vôùi Ñöùc Quoác Xaõ, ngöôøi vôï khoâng theå ñöông ñaàu vôùi ngöôøi choàng laïm duïng baø ta.

Khuûng hoaûng caù nhaân : Noùi haønh vi baát thöôøng laø noùi haønh vi gaây ra khuûng hoaûng/khoù chòu vaø bình thöôøng laø khi khoâng coù söï khoù chòu. Vaäy taïi sao Charles Manson, keû gieát ngöôøi haøng loaït, vaãn toû ra bình thöôøng, khoâng caûm thaáy toäi loãi, cuõng nhö ngöôøi taâm thaàn nghe tieáng noùi cuûa ngöôøi meï ñaõ maát caûm thaáy vui söôùng. Ñ au buoàn khoâng haún laø ñieàu xaáu. Khi theå hieän ñau buoàn thì con ngöôøi coù theå khaéc phuïc toát hôn khoù khaên, söï lo aâu veà moät nguy cô naøo ñoù coù theå giuùp ta phoøng traùnh.

Leäch laïc töø moät yù töôûng : 4 Lyù töôûng cuûa ai ? lyù töôûng cuûa caù nhaân ? vaên hoaù ? trôøi ? Gioáng nhö caùc quy taéc xaõ hoäi, lyù töôûng mang tính töông ñoái qua caùc nhoùm vaø thôøi gian. Ví nhö Pythagoras xaây döïng toân giaùo döïa treân nhöõng lyù töôûng roû raøng nhö khoâng nhaët cuûa rôi, khoâng beû baùnh mì, khoâng ñi treân xa loä, kieâng aên ñaäu. Roái loaïn veà maët y hoïc : Tröôùc ñaây cho raèng vaán ñeà trong sinh hoïc laø nguyeân nhaân cuûa vaán ñeà taâm lyù. Nhö chuùng ta ñaõ bieát coù nhieàu haønh vi baát thöôøng khoâng phaûi do vaán ñeà taâm lyù.

Ví duï chöùng cuoàng loaïn (trieäu chöùng nhö teâ lieät, muø, ñieác, khoâng do nguyeân nhaân veà theå chaát) do moät noå löïc voâ thöùc muoán vöôït qua nhöõng caûm xuùc khoâng mong muoán. Theo WHO, söùc khoeû laø tình traïng thoaûi maùi hoaøn toaøn veà maët theå chaát, taâm thaàn vaø xaõ hoäi vaø khoâng ñôn thuaàn laø khoâng coù beänh taät. Duøng ñònh nghóa laø khoâng theå traùnh ñöôïc vaø laø caàn thieát. Khi choïn moät ñònh nghóa, ta thöôøng döïa treân caûm nhaän, caûm xuùc, tieän lôïi, thoùi quen, söï haáp daãn, ñaïo ñöùc.

Ñònh nghóa ñöôïc duøng trong noäi dung moân hoïc naøy taát nhieân mang nhieàu khía caïnh khaùc nhau. Vaø cuõng vì theá maø chuùng ta cuøng phaùt hieän vaán ñeà. CAÙC YEÁU TOÁ CUÛA BAÁT BÌNH THÖÔØNG 3. Ñau khoå : Ñau khoå veà maët taâm lyù vaø do ñoù caøng ñau khoå hôn.

Nhöng ñau khoå chöa phaûi laø ñieàu kieän caàn thieát cuûa baát bình thöôøng vì coù ngöôøi bò xem laø baát bình thöôøng nhöng hoï khoâng ñau khoå. Ñau khoå cuõng chöa phaûi laø yeáu toá ñuû cuûa baát bình thöôøng vì ñau khoå laø chuyeän bình thöôøng cuûa cuoäc soáng. Thieáu thích nghi : Moät haønh vi phuø hôïp vaø thích nghi laø yeáu toá cô sôû ñeå ñaùnh giaù moät haønh vi laø bình thöôøng hay baát thöôøng. Veà maët sinh hoïc, söï thích nghi ñöôïc öùng duïng trong ba caâu hoûi : Noù coù taêng cöôøng söï toàn taïi khoâng ? Coù taêng cöôøng cho söï an sinh caù nhaân khoâng ? Coù taêng cöôøng cho an sinh xaõ hoäi khoâng ? Nhöõng nhaø taâm lyù thieân veà hai caâu hoûi sau.

Haønh vi naøo gaây caûn trôû, laøm phöông haïi an sinh caù nhaân hay xaõ hoäi thì ñöôïc xem laø khoâng bình thöôøng. Qua an sinh caù nhaân, chuùng ta muoán noùi ñeán khaû naêng laøm vieäc vaø khaû naêng giao tieáp toát vôùi moïi ngöôøi khaùc. Phieàn muoän vaø lo aâu laøm caûn trôû tình yeâu vaø coâng vieäc, khoù ñaït caùc muïc tieâu caù nhaân. Keû saùt nhaân, keû thích ñoát nhaø laø nhöõng keû laøm phöông haïi an sinh xaõ hoäi, ñöôïc xem laø baát bình thöôøng.

Söï phi lyù vaø khoù hieåu : Moät khi haønh vi cuûa ai ñoù coù veû laäp dò, khoù hieåu thì bò ñaùnh giaù laø baát bình thöôøng : caùc trieäu chöùng cuûa taâm thaàn phaân lieät (schizophrenia), nhöõng nieàm tin mô hoà vaø kyø quaëc, nhaän thöùc khoâng döïa treân thöïc teá khaùch quan. Khoâng döï ñoùan tröôùc ñöôïc vaø thieáu töï chuû : Chuùng ta thöôøng mong ñôïi ngöôøi khaùc tröôùc sau nhö moät, bieát töï chuû vaø coù theå tieân ñoaùn tröôùc haønh vi cuûa hoï ñöôïc. Chuùng ta pheâ phaùn ngöôøi baát thöôøng laø ngöôøi khoâng nhö ta mong ñôïi. Khoâng theo quy öôùc : aên maëc saëc sôû nôi toân nghieâm, haønh vi khoâng gioáng ai, hieám thaáy maø xaõ hoäi khoâng mong muoán, ví duï : ngöôøi Hippy.Taïo söï khoù chòu nôi ngöôøi khaùc : môû aâm thanh to trong xoùm, vi phaïm caùc nguyeân taéc phi chính quy.

Vi phaïm nhöõng tieâu chuaån ñaïo ñöùc : laøm vieäc laø bình thöôøng, khoâng laøm vieäc laø baát thöôøng. Yeâu, trung thöïc, giuùp ñôõ ngöôøi khaùc laø bình thöôøng, khoâng nhö theá laø baát thöôøng. Coù nôi, ai khoâng tin vaät laï bay hoaëc khoâng tin coù moät ñaáng sieâu nhieân laø baát bình thöôøng. Ñònh nghóa “bình thöôøng” : “Bình thöôøng” chæ ñôn giaûn laø khoâng coù baát bình thöôøng.

Neáu baát bình thöôøng laø moät vaán ñeà do phaùn xeùt vaø nhaõn quan xaõ hoäi thì ñoù cuõng laø bình thöôøng. Thaûo luaän veà tröôøng hôïp thuû daâm : Coù voâ lyù khoâng ? Khoâng vaø coù ñau khoå khoâng ? Khoâng, ngöôøi khaùc troâng thaáy coù khoù chòu khoâng ? Khoâng.Thuû daâm ôû moät soá nôi khoâng ñöôïc chaáp nhaän, nhöng noù khoâng hoäi ñuû caùc yeáu toá cuûa baát bình thöôøng.