GIAÙO TRÌNH MOÂN HOÏC TAÂM LYÙ HAØNH VI BAÁT BÌNH THÖÔØNG Th.Nguyeãn Ngoïc Laâm bieân soaïn Naêm 2002 1 MUÏC LUÏC Chöông 1 : Khaùi nieäm baát bình thöôøng……………………………………………………………. Tr 3 Chöông 2 : Haønh vi con ngöôøi……………………………………………………………………………. tr 12 Chöông 3 : Taâm beänh hoïc veà tuoåi thô ……………………………………………………………. tr 18 Chöông 4 : Lòch söû cuûa taâm lyù beänh hoïc vaø heä thoáng phaân loaïi :……….
tr 28 Chöông 5 : Hoaït ñoäng taâm thaàn :……………………………………………………………………… tr 39 Chöông 6 : Bieåu hieän cuûa roái loaïn taâm thaàn :………………………………………………. tr 43 Chöông 7 : Lo aâu vaø traàm caûm :…………………………………………………………………………… tr 48 Chöông 8 : Beänh höng – traàm caûm :…………………………………………………………………. tr 63 Chöông 9 : Xung ñoät vaø Stress :…………………………………………………………………………… tr 65 Chöông 10 : Roái loaïn nhaân caùch :………………………………………………………………………. tr 73 Chöông 11 : Beänh taâm thaàn phaân lieät :……………………………………………………………… tr 76 Chöông 12 : Roái loaïn tình duïc :…………………………………………………………………………… tr 79 Chöông 13 : Haønh vi töï töû ôû thanh thieáu nieân :…………………………………………….
tr 81 Taøi lieäu tham khaûo :………………………………………………………………………………………………… tr 85 2 CHÖÔNG 1 : KHAI NIEÄM BAÁT BÌNH THÖÔØNG X W Noùi ñeán ai ñoù baát bình thöôøng laø noùi ñeán caùi gì ? Laøm theá naøo ñeå bieát moät ngöôøi naøo ñoù baát bình thöôøng ? Taïi sao hoï ñaõ trôû thaønh nhö theá? Hoï coù thay ñoåi ñöôïc khoâng ? Tröôùc heát, chuùng ta caàn tìm hieåu theá naøo laø “bình thöôøng” vaø “baát bình thöôøng”. CAÙC ÑÒNH NGHÓA VEÀ BAÁT BÌNH THÖÔØNG : Ngaøy nay coù nhieàu ñònh nghóa khaùc nhau ñöôïc söû duïng bôûi caùc nhaø taâm lyù vaø trong daân gian veà haønh vi baát bình thöôøng. Söï leäch laïc so vôùi bình thöôøng (leäch chuaån): haønh vi khoâng bình thöôøng so vôùi ña soá : neáu laøm thoáng keâ vaø neáu laáy moät ñieåm trung bình thì ña soá con ngöôøi xoay quanh ñieåm aáy, moät ít ngöôøi ôû vò trí xa hôn : ví duï chieàu cao. Khoûang caùch vôùi nhöõng giaù trò trung bình ñoâi khi bò xem laø baát bình thöôøng (gïoïi laø ñôn vò leäch chuaån ) : ví duï IQ cuûa trí thoâng minh : döôùi 100 ñöôïc xem laø baát bình thöôøng veà trí thoâng minh.
Vi phaïm chuaån möïc xaõ hoäi : vi phaïm caùc qui taéc xaõ hoäi. Phaàn lôùn caùc haønh vi cuûa chuùng ta ñöôïc ñònh hình theo caùc quy taéc (caùi gì laø ñuùng, sai). Ví duï : caùch thöùc aên maëc, haønh vi trong laàn heïn ñaàu tieân, nhìn ngöôøi laï, haønh vi sinh vieân / giaûng vieân, noùi chung ôû moïi khía caïnh cuûa cuoäc soáng. Ñaây laø ñònh chuaån thöôøng ñöôïc duøng nhieàu nhaát.
Haønh vi khoâng thích nghi : coù hai khía caïnh : khoâng thích öùng vôùi chính mình nhö khoâng ñaït muïc tieâu, khoâng thích öùng vôùi yeâu caàu cuoäc soáng vaø khoâng thích öùng vôùi xaõ hoäi ( nhö quaáy raày, khoâng hoaø nhaäp hay laøm hoûng chöùc naêng nhoùm xaõ hoäi) Ví duï: Tuaán, moät ngöôøi ñaøn oâng 38 tuoåi ngaøy naøo cuõng say röôïu ñeán möùc maát töï chuû. Anh ta hay gaây goã vôùi gia ñình vaø baïn beø anh vaø thöôøng ñaùnh nhau taïi nôi laøm vieäc. Tuaàn roài, anh maéng chöûi xeáp cuûa anh vaø bò nghæ vieäc. Anh khoâng yù muoán tìm vieäc khaùc vaø tieâu tieàn vaøo vieäc uoáng röôïu, xem video, anh khoâng heà nghiõ anh laø gì vaø khi ai xem thöôøng anh ta thì anh ta raát buoàn khoå.
Söï ñaâu khoå caù nhaân : Neáu con ngöôøi haøi loøng vôùi cuoäc soáng cuûa mình thì khoâng coù gì phaûi quan taâm ñeán laõnh vöïc söùc khoeû taâm thaàn. Nhöng khi lo aâu, khuûng hoaûng…. thì haønh vi vaø suy nghó cuûa ngöôøi baát haïnh deã bò xem laø baát bình thöôøng. Leäch laïc töø moät lyù töôûng : vaán ñeà naøy tuøy thuoäc vaøo tính chaát ñaëc bieät cuûa “ lyù töôûng “ caù nhaân laø gì.
Ñoù cuõng laø daáu hieäu cuûa beänh taâm thaàn theo moät soá thuyeát taâm lyù. Roái loaïn veà maët y hoïc : baát bình thöôøng phaùt sinh khi coù beänh veà theå chaát. Haønh vi baát thöôøng laø daáu hieäu cuûa söï roái loaïn theå chaát. Ñoù laø khaùi nieäm phaùt sinh sinh vaät 3 (biogenic).
Ngöôøi beänh khaùc vôùi ngöôøi khoâng beänh. Ví duï : beänh Alzheimer (naõo bò thaùi hoaù, taäp trung, trí nhôù keùm, khoù chòu, aûo giaùc) Khoâng coù moät ñònh nghóa naøo goïi laø ñuùng hay laø toát nhaát vì coù nhieàu khía caïnh cuûa baát bình thöôøng. MOÄT SOÁ VAÁN ÑEÀ TRONG CAÙC ÑÒNH NGHÓA VEÀ BAÁT BÌNH THÖùÔØNG 2. Söï leäch laïc so vôùi bình thöôøng : Ñònh nghóa naøy lieân quan ñeán ngöôøi trung bình (average person = ideal person).
Trung bình coù nghóa laø lyù töôûng khoâng ? Khaùc vôùi trung bình coù phaûi laø daáu hieäu cuûa leäch laïc khoâng ? Nhöng trong caùc laõnh vöïc hoaït ñoäng ngheä thuaät, khoa hoc, vaên hoaù…) nhieàu ngöôøi ñaõ leäch laïc so vôùi bình thöôøng thì laïi linh hoaït vaø mang ñeán nhieàu tieán boä cho loaøi ngöôøi. Vi phaïm chuaån möïc xaõ hoäi : a) Nhöõng ngöôøi caûi caùch xaõ hoäi (nhö nöõ quyeàn) khoâng chaáp nhaän nhöõng chuaån möïc xaõ hoäi laïc haäu thì khoâng theå bò xem laø baát bình thöôøng. b) Thuyeát vaên hoaù töông ñoái : khoâng coù gì tuyeät ñoái, caùi baát thöôøng tuyeät ñoái vôùi chuùng ta laïi laø bình thöôøng ñoái vôùi daân toäc khaùc. Ví duï taïi Taân Guinea coù 3 boä toäc : Arapesh (nam vaø nöõ ñeàu dòu daøng, cuøng chaêm soùc con caùi), Mundugumar (nam vaø nöõ ñeàu hung döõ, aên thòt ngöôøi) vaø Tchumbuli (nam thì nham hieåm, toùc xoaén vaø maëc quaàn aùo ñeïp, thích ñi mua haøng trong khi nöõ maïnh meõ, quaûn lyù, khoâng trang ñieåm).
Nhö vaäy khoâng coù tieâu chuaån vaên hoaù ñeå ñaùnh giaù ai bình thöôøng vaø ai baát bình thöôøng. Hôn nöõa, caùc quy taéc vaên hoaù coù theå thay ñoåi theo thôøi gian, qua caùc theá heä khaùc nhau. Haønh vi khoâng thích nghi: Caùch ñaùnh giaù naøy khoâng quan taâm ñeán vieäc coù theå coù hoaøn caûnh khoâng bình thöôøng, caàn coù haønh vi khoâng bình thöôøng ñeå thích öùng. Ví duï coù ngöôøi Ñöùc khoâng thích nghi vôùi Ñöùc Quoác Xaõ, ngöôøi vôï khoâng theå ñöông ñaàu vôùi ngöôøi choàng laïm duïng baø ta.
Khuûng hoaûng caù nhaân : Noùi haønh vi baát thöôøng laø noùi haønh vi gaây ra khuûng hoaûng/khoù chòu vaø bình thöôøng laø khi khoâng coù söï khoù chòu. Vaäy taïi sao Charles Manson, keû gieát ngöôøi haøng loaït, vaãn toû ra bình thöôøng, khoâng caûm thaáy toäi loãi, cuõng nhö ngöôøi taâm thaàn nghe tieáng noùi cuûa ngöôøi meï ñaõ maát caûm thaáy vui söôùng. Ñ au buoàn khoâng haún laø ñieàu xaáu. Khi theå hieän ñau buoàn thì con ngöôøi coù theå khaéc phuïc toát hôn khoù khaên, söï lo aâu veà moät nguy cô naøo ñoù coù theå giuùp ta phoøng traùnh.
Leäch laïc töø moät yù töôûng : 4 Lyù töôûng cuûa ai ? lyù töôûng cuûa caù nhaân ? vaên hoaù ? trôøi ? Gioáng nhö caùc quy taéc xaõ hoäi, lyù töôûng mang tính töông ñoái qua caùc nhoùm vaø thôøi gian. Ví nhö Pythagoras xaây döïng toân giaùo döïa treân nhöõng lyù töôûng roû raøng nhö khoâng nhaët cuûa rôi, khoâng beû baùnh mì, khoâng ñi treân xa loä, kieâng aên ñaäu. Roái loaïn veà maët y hoïc : Tröôùc ñaây cho raèng vaán ñeà trong sinh hoïc laø nguyeân nhaân cuûa vaán ñeà taâm lyù. Nhö chuùng ta ñaõ bieát coù nhieàu haønh vi baát thöôøng khoâng phaûi do vaán ñeà taâm lyù.
Ví duï chöùng cuoàng loaïn (trieäu chöùng nhö teâ lieät, muø, ñieác, khoâng do nguyeân nhaân veà theå chaát) do moät noå löïc voâ thöùc muoán vöôït qua nhöõng caûm xuùc khoâng mong muoán. Theo WHO, söùc khoeû laø tình traïng thoaûi maùi hoaøn toaøn veà maët theå chaát, taâm thaàn vaø xaõ hoäi vaø khoâng ñôn thuaàn laø khoâng coù beänh taät. Duøng ñònh nghóa laø khoâng theå traùnh ñöôïc vaø laø caàn thieát. Khi choïn moät ñònh nghóa, ta thöôøng döïa treân caûm nhaän, caûm xuùc, tieän lôïi, thoùi quen, söï haáp daãn, ñaïo ñöùc.
Ñònh nghóa ñöôïc duøng trong noäi dung moân hoïc naøy taát nhieân mang nhieàu khía caïnh khaùc nhau. Vaø cuõng vì theá maø chuùng ta cuøng phaùt hieän vaán ñeà. CAÙC YEÁU TOÁ CUÛA BAÁT BÌNH THÖÔØNG 3. Ñau khoå : Ñau khoå veà maët taâm lyù vaø do ñoù caøng ñau khoå hôn.
Nhöng ñau khoå chöa phaûi laø ñieàu kieän caàn thieát cuûa baát bình thöôøng vì coù ngöôøi bò xem laø baát bình thöôøng nhöng hoï khoâng ñau khoå. Ñau khoå cuõng chöa phaûi laø yeáu toá ñuû cuûa baát bình thöôøng vì ñau khoå laø chuyeän bình thöôøng cuûa cuoäc soáng. Thieáu thích nghi : Moät haønh vi phuø hôïp vaø thích nghi laø yeáu toá cô sôû ñeå ñaùnh giaù moät haønh vi laø bình thöôøng hay baát thöôøng. Veà maët sinh hoïc, söï thích nghi ñöôïc öùng duïng trong ba caâu hoûi : Noù coù taêng cöôøng söï toàn taïi khoâng ? Coù taêng cöôøng cho söï an sinh caù nhaân khoâng ? Coù taêng cöôøng cho an sinh xaõ hoäi khoâng ? Nhöõng nhaø taâm lyù thieân veà hai caâu hoûi sau.
Haønh vi naøo gaây caûn trôû, laøm phöông haïi an sinh caù nhaân hay xaõ hoäi thì ñöôïc xem laø khoâng bình thöôøng. Qua an sinh caù nhaân, chuùng ta muoán noùi ñeán khaû naêng laøm vieäc vaø khaû naêng giao tieáp toát vôùi moïi ngöôøi khaùc. Phieàn muoän vaø lo aâu laøm caûn trôû tình yeâu vaø coâng vieäc, khoù ñaït caùc muïc tieâu caù nhaân. Keû saùt nhaân, keû thích ñoát nhaø laø nhöõng keû laøm phöông haïi an sinh xaõ hoäi, ñöôïc xem laø baát bình thöôøng.
Söï phi lyù vaø khoù hieåu : Moät khi haønh vi cuûa ai ñoù coù veû laäp dò, khoù hieåu thì bò ñaùnh giaù laø baát bình thöôøng : caùc trieäu chöùng cuûa taâm thaàn phaân lieät (schizophrenia), nhöõng nieàm tin mô hoà vaø kyø quaëc, nhaän thöùc khoâng döïa treân thöïc teá khaùch quan. Khoâng döï ñoùan tröôùc ñöôïc vaø thieáu töï chuû : Chuùng ta thöôøng mong ñôïi ngöôøi khaùc tröôùc sau nhö moät, bieát töï chuû vaø coù theå tieân ñoaùn tröôùc haønh vi cuûa hoï ñöôïc. Chuùng ta pheâ phaùn ngöôøi baát thöôøng laø ngöôøi khoâng nhö ta mong ñôïi. Khoâng theo quy öôùc : aên maëc saëc sôû nôi toân nghieâm, haønh vi khoâng gioáng ai, hieám thaáy maø xaõ hoäi khoâng mong muoán, ví duï : ngöôøi Hippy.Taïo söï khoù chòu nôi ngöôøi khaùc : môû aâm thanh to trong xoùm, vi phaïm caùc nguyeân taéc phi chính quy.
Vi phaïm nhöõng tieâu chuaån ñaïo ñöùc : laøm vieäc laø bình thöôøng, khoâng laøm vieäc laø baát thöôøng. Yeâu, trung thöïc, giuùp ñôõ ngöôøi khaùc laø bình thöôøng, khoâng nhö theá laø baát thöôøng. Coù nôi, ai khoâng tin vaät laï bay hoaëc khoâng tin coù moät ñaáng sieâu nhieân laø baát bình thöôøng. Ñònh nghóa “bình thöôøng” : “Bình thöôøng” chæ ñôn giaûn laø khoâng coù baát bình thöôøng.
Neáu baát bình thöôøng laø moät vaán ñeà do phaùn xeùt vaø nhaõn quan xaõ hoäi thì ñoù cuõng laø bình thöôøng. Thaûo luaän veà tröôøng hôïp thuû daâm : Coù voâ lyù khoâng ? Khoâng vaø coù ñau khoå khoâng ? Khoâng, ngöôøi khaùc troâng thaáy coù khoù chòu khoâng ? Khoâng.Thuû daâm ôû moät soá nôi khoâng ñöôïc chaáp nhaän, nhöng noù khoâng hoäi ñuû caùc yeáu toá cuûa baát bình thöôøng.