TÀI LIỆU HỌC TẬP HỌC PHẦN PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG (DÀNH CHO CÁC LỚP CỬ NHÂN CHẤT LƯỢNG CAO) – TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI CHÍNH - MARKETING

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học tập học phần Pháp luật đại cương (Dành cho các lớp Cử nhân Chất lượng cao) do Bộ môn Luật thuộc Khoa Kinh tế - Luật, Trường Đại học Tài chính – Marketing biên soạn và xuất bản năm 2019 tại TP. Hồ Chí Minh. Đây là bản tái bản có chỉnh sửa, bổ sung sau 5 năm đưa vào giảng dạy kể từ lần nghiệm thu đầu tiên vào năm 2014.

Trong hệ thống giáo dục đại học tại Việt Nam, Pháp luật đại cương là học phần bắt buộc thuộc khối kiến thức giáo dục đại cương do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định. Mục tiêu học tập trọng tâm của tài liệu được xác định dựa trên chuẩn đầu ra của khối ngành kinh tế hệ chất lượng cao: trang bị cho người học nền tảng kiến thức pháp lý căn bản và thiết thực, tập trung chủ yếu vào các ngành luật tư (như Dân sự, Lao động, Tố tụng dân sự). Khung kiến thức này giúp sinh viên khối ngành kinh tế – tài chính – marketing hiểu rõ cơ chế quản lý bằng pháp luật của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường, từ đó tham gia thuận lợi vào các giao dịch kinh tế và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ thể kinh doanh.

Tài liệu được thiết kế thành 6 chương, phân định rõ ràng thành hai phần:

  • Phần 1 (Chương 1): Lý luận cơ bản về nhà nước và pháp luật.
  • Phần 2 (Chương 2 đến Chương 6): Các chế định pháp luật thực định thuộc nhóm ngành luật tư của hệ thống pháp luật Việt Nam.

Cách tiếp cận của giáo trình đi từ việc xây dựng khái niệm lý luận, phân tích thuộc tính và bản chất của pháp luật, đến việc diễn giải chi tiết các quy định pháp luật hiện hành kết hợp với các tình huống và bản án thực tế xét xử tại Tòa án.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu học tập bao gồm 6 chương với cấu trúc kiến thức phát triển logic từ đại cương đến cụ thể:

  • Chương 1: Những vấn đề cơ bản về pháp luật. Trình bày nguồn gốc, bản chất (tính giai cấp, tính xã hội), 3 thuộc tính (tính quy phạm phổ biến, tính xác định chặt chẽ về hình thức, tính được Nhà nước bảo đảm thực hiện) và 3 chức năng của pháp luật (điều chỉnh, bảo vệ, giáo dục). Chương này cũng làm rõ 4 hình thức thực hiện pháp luật (tuân thủ, thi hành, sử dụng, áp dụng), cấu thành vi phạm pháp luật (mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể, khách thể), trách nhiệm pháp lý, cấu trúc hệ thống pháp luật và cấu trúc của quy phạm pháp luật (giả định, quy định, chế tài).
  • Chương 2: Pháp luật về tài sản, quyền sở hữu và thừa kế. Căn cứ theo Bộ luật Dân sự 2015, chương này phân tích khái niệm tài sản (vật, tiền, giấy tờ có giá, quyền tài sản); các cách phân loại tài sản (bất động sản và động sản, hoa lợi và lợi tức, vật chính và vật phụ, vật chia được và vật không chia được, vật tiêu hao và vật không tiêu hao). Đồng thời, chương trình bày nội dung quyền sở hữu và các chế định thừa kế theo di chúc, thừa kế theo pháp luật, nguyên tắc thanh toán và phân chia di sản.
  • Chương 3: Pháp luật về hợp đồng. Phân tích bản chất, đặc điểm và các điều kiện có hiệu lực của hợp đồng dân sự/kinh tế; nguyên tắc, trình tự, thời điểm giao kết hợp đồng; các trường hợp hợp đồng vô hiệu và hậu quả pháp lý; thực hiện, sửa đổi, chấm dứt hợp đồng và trách nhiệm do vi phạm hợp đồng.
  • Chương 4: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Trình bày khái niệm, đặc điểm, căn cứ phát sinh và các trường hợp loại trừ trách nhiệm bồi thường; phương thức xác định thiệt hại đối với tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín; cùng quy định bồi thường trong các trường hợp đặc biệt (do nguồn nguy hiểm cao độ, súc vật, người của pháp nhân, người dùng chất kích thích gây ra).
  • Chương 5: Luật Lao động. Khái quát các chế định cơ bản của pháp luật lao động: hợp đồng lao động, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi, bảo hiểm xã hội, kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất.
  • Chương 6: Pháp luật về tố tụng dân sự. Trình bày các nguyên tắc cơ bản của Luật Tố tụng dân sự; thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng và tư cách của người tham gia tố tụng; thủ tục giải quyết vụ án dân sự và việc dân sự tại Tòa án.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý luận dựa trên chủ nghĩa Mác – Lênin về nguồn gốc lịch sử của nhà nước và pháp luật gắn liền với chế độ tư hữu và đấu tranh giai cấp. Tài liệu cũng liên hệ với các tư tưởng triết học pháp lý kinh điển như luận điểm của J. Rousseau trong tác phẩm Bàn về khế ước xã hội, cùng lịch sử lập pháp cổ đại qua các văn bản như Luật 12 bảng (La Mã), Luật Đô-ra-công (Hy Lạp), Luật Manu (Ấn Độ), Luật Hammurabi (Babylon).

Bên cạnh đó, giáo trình cung cấp góc nhìn so sánh giữa hai hệ thống pháp luật lớn trên thế giới: hệ thống Dân luật (Civil Law) coi trọng văn bản quy phạm pháp luật và hệ thống Thông luật (Common Law của Anh, Mỹ) coi trọng tiền lệ pháp (án lệ), trích dẫn cách vận hành của các tuyển tập án lệ như Law Reports, Weekly Law Reports, Restatement of the Law. Về mặt cấu trúc pháp luật thực định Việt Nam, tài liệu tiếp thu hệ thống lý luận của GS.TS Lê Minh Tâm về ba thành tố: quy phạm pháp luật, chế định pháp luật và ngành luật.

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung các chương, người học được rèn luyện các kỹ năng pháp lý mang tính ứng dụng cao:

  • Kỹ năng phân tích quy phạm pháp luật: Nhận diện và bóc tách 3 bộ phận giả định, quy định, chế tài trong các điều luật cụ thể.
  • Kỹ năng đánh giá hành vi pháp lý: Xác định 4 yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật (mặt khách quan, lỗi trong mặt chủ quan, năng lực trách nhiệm của chủ thể, khách thể bị xâm hại) để xác định đúng loại trách nhiệm pháp lý (hình sự, hành chính, dân sự, kỷ luật).
  • Kỹ năng áp dụng pháp luật trong giao dịch dân sự và kinh doanh: Phân biệt chính xác các loại tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015, nhận diện điều kiện có hiệu lực của hợp đồng nhằm phòng ngừa rủi ro hợp đồng vô hiệu, cũng như xác định thẩm quyền và thủ tục tố tụng khi phát sinh tranh chấp kinh tế, lao động.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn nhằm phục vụ phương pháp giảng dạy tích cực kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết và giải quyết tình huống thực tế (case-based learning):

  • Kết cấu bài tập và câu hỏi ôn tập: Cuối mỗi chương đều có hệ thống câu hỏi tự luận lý thuyết và câu hỏi trắc nghiệm khách quan 4 phương án. Các câu hỏi này kiểm tra trực tiếp khả năng ghi nhớ khái niệm, nhận diện quy phạm và phân tích bản chất pháp lý.
  • Khai thác án văn và tình huống thực tiễn: Tài liệu trích dẫn nguyên văn các bản án và quyết định thực tế của Tòa án nhân dân các cấp để làm học liệu thảo luận. Điển hình gồm:
    • Quyết định số 01/2006/LĐST ngày 06/02/2006 của TAND TP. Hà Nội về việc yêu cầu thanh toán phí dịch vụ giữa doanh nghiệp xuất khẩu lao động (Công ty Xây dựng và Thương mại TRAENCO) và người lao động (chị Nguyễn Thị Bích Ngọc) để sinh viên phân tích hình thức thực hiện pháp luật và thủ tục đình chỉ giải quyết vụ án.
    • Bản án phúc thẩm số 50/DSPT ngày 08/01/2004 của TAND TP. Hồ Chí Minh về vụ tranh chấp hợp đồng đặt cọc mua bán nhà tại số 55 Tân Hóa, Phường 14, Quận 6 giữa nguyên đơn Phạm Thái Huy và bị đơn Phan Vĩnh Hiển, Trần Thu Vân để sinh viên phân tích cấu thành vi phạm pháp luật, điều kiện hiệu lực của giao dịch chuyển nhượng bất động sản và hậu quả pháp lý của hợp đồng vô hiệu theo Bộ luật Dân sự.
  • Phương pháp tự học: Người học được khuyến khích đọc trước phần lý thuyết, tra cứu đối chiếu trực tiếp các điều khoản trong văn bản quy phạm pháp luật tương ứng, sau đó tự trả lời câu hỏi trắc nghiệm và vận dụng điều luật để giải quyết các bài tập tình huống thực tế được cung cấp trong giáo trình.

Điểm nổi bật và cập nhật

  1. Cập nhật hệ thống văn bản quy phạm pháp luật mới: Phiên bản năm 2019 đã thay thế toàn bộ các căn cứ pháp lý cũ bằng các văn bản luật hiện hành tại thời điểm biên soạn, trọng tâm là Bộ luật Dân sự năm 2015, Hiến pháp năm 2013, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 và Bộ luật Lao động năm 2012.
  2. Định hướng chuyên sâu vào khối ngành Luật tư: Khác với các tài liệu pháp luật đại cương mang tính khái quát chung về cơ cấu bộ máy nhà nước và luật công, tài liệu này tập trung dung lượng lớn cho 5 chương chuyên ngành luật tư (Tài sản – Quyền sở hữu – Thừa kế, Hợp đồng, Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Lao động, Tố tụng dân sự). Sự phân bổ này đáp ứng đúng định hướng đào tạo cử nhân kinh tế chất lượng cao.
  3. Làm rõ các khái niệm pháp lý phức tạp bằng quy định thực định: Phân biệt rõ ranh giới giữa tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá (theo Luật Ngân hàng Nhà nước 2010, Thông tư 04/2016/TT-NHNN, Thông tư 01/2012/TT-NHNN, Công văn 141/TANDTC-KHXX) và quyền tài sản; làm rõ khái niệm tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai theo Điều 108 Bộ luật Dân sự 2015.
  4. Hệ thống tài liệu tham khảo chuyên sâu: Tài liệu trích dẫn nhiều công trình nghiên cứu và bình luận khoa học có uy tín như: sách Một số vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam (TS. Lê Minh Tâm, 1992), Bình luận khoa học Bộ luật dân sự năm 2005 (PGS.TS Hoàng Thế Liên, 2008), Luật dân sự Việt Nam (lược khảo) (Luật sư Nguyễn Mạnh Bách, 2007) và Giáo trình Luật dân sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội (2013).

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học: Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên các lớp Cử nhân Chất lượng cao thuộc khối ngành Kinh tế, Tài chính, Ngân hàng, Kế toán, Quản trị kinh doanh và Marketing tại Trường Đại học Tài chính – Marketing. Tài liệu cũng có thể sử dụng làm tài liệu học tập cho sinh viên khối ngành kinh tế – xã hội tại các trường đại học khác trên cả nước.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Môn học thuộc khối kiến thức đại cương nên không yêu cầu người học phải hoàn thành các học phần pháp luật chuyên ngành từ trước. Người học chỉ cần có năng lực đọc hiểu văn bản pháp lý và tư duy logic cơ bản.
  • Giảng viên: Sử dụng tài liệu làm khung đề cương chi tiết để thiết kế bài giảng, xây dựng ngân hàng câu hỏi kiểm tra đánh giá định kỳ, đồng thời sử dụng các bản án thực tế đính kèm để tổ chức các buổi thảo luận tình huống trên lớp.
  • Người tự học và nghiên cứu thực務: Là tài liệu tham khảo cô đọng cho cán bộ quản lý doanh nghiệp, chuyên viên kinh doanh và người làm việc trong lĩnh vực tài chính cần hệ thống hóa các quy định pháp luật cơ bản về tài sản, hợp đồng và lao động.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên theo học chương trình Cử nhân Chất lượng cao khối ngành Kinh tế của Trường Đại học Tài chính – Marketing, đồng thời phù hợp cho tất cả sinh viên khối ngành kinh tế – quản trị kinh doanh cần học phần Pháp luật đại cương theo hướng ứng dụng luật tư.

2. Người học cần có kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Do là môn học đại cương nhập môn, người học không cần có kiến thức chuyên sâu về luật từ trước. Tuy nhiên, người học cần kết hợp đọc trực tiếp các văn bản quy phạm pháp luật gốc (như Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Lao động, Hiến pháp 2013) để đối chiếu song song với các phân tích trong giáo trình.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình Pháp luật đại cương khác là gì?

Tài liệu giảm bớt dung lượng lý luận thuần túy về bộ máy nhà nước và pháp luật công, tập trung chủ yếu vào các chế định của Luật Dân sự (tài sản, hợp đồng, bồi thường thiệt hại), Luật Lao động và Tố tụng dân sự. Ngoài ra, giáo trình tích hợp trực tiếp các bản án xét xử thực tế của Tòa án nhân dân vào bài tập cuối chương.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên đọc kỹ các định nghĩa pháp lý và cấu trúc quy phạm ở phần lý thuyết, sau đó tự giải hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan và vận dụng các điều luật đã trích dẫn để phân tích các bản án thực tế (như Bản án số 50/DSPT và Quyết định số 01/2006/LĐST) ở cuối mỗi chương.

5. Giáo trình có những tài liệu và công cụ bổ trợ nào đi kèm?

Mỗi chương trong giáo trình đều đi kèm bộ câu hỏi ôn tập tự luận, hệ thống câu hỏi trắc nghiệm chuẩn hóa và các tình huống/bản án thực tế. Ngoài ra, giáo trình cung cấp danh mục tài liệu tham khảo chi tiết từ các công trình khoa học pháp lý và bình luận Bộ luật Dân sự để người học tra cứu mở rộng.

Kết luận

Tài liệu học tập học phần Pháp luật đại cương (Dành cho các lớp Cử nhân Chất lượng cao) của Khoa Kinh tế - Luật, Trường Đại học Tài chính – Marketing là tài liệu học thuật được biên soạn theo định hướng thực tiễn, đáp ứng yêu cầu đào tạo của khối ngành kinh tế. Giáo trình kết hợp chặt chẽ giữa lý luận đại cương và các quy định pháp luật thực định của nhóm ngành luật tư, cung cấp cho sinh viên tư duy pháp lý cần thiết để nhận diện, đánh giá và giải quyết các vấn đề pháp lý phát sinh trong hoạt động kinh doanh và quản lý kinh tế. Người học nên tiếp cận tài liệu theo đúng lộ trình từ nắm vững lý luận chung tại Chương 1 trước khi đi sâu vào nghiên cứu các chế định chuyên biệt tại các chương tiếp theo.