TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ # " PHAÙP LUAÄT VIEÄT NAM ÑAÏI CÖÔNG Bieân soaïn: ThS. PHAÏM THÒ THU THANH TP. HOÀ CHÍ MINH - 2002 LÔØI MÔÛ ÑAÀU Moân Phaùp luaät Vieät Nam ñaïi cöông laø moät hoïc phaàn ñöôïc cô caáu trong chöông trình ñaøo taïo cuûa moät soá tröôøng Ñaïi hoïc vaø Cao ñaúng, ñaëc bieät laø caùc tröôøng Ñaïi hoïc vaø Cao ñaúng sö phaïm coù ñaøo taïo giaùo vieân giaûng daïy Moân giaùo duïc coâng daân cho caùc tröôøng Trung hoïc cô sôû vaø Trung hoïc phoå thoâng.
Moân Phaùp luaät Vieät Nam ñaïi cöông chuû yeáu trang bò cho sinh vieân kieán thöùc cô baûn nhaát, coát loõi nhaát vaø thieát thöïc nhaát veà caùc ngaønh luaät trong heä thoáng Phaùp luaät Vieät Nam, giuùp sinh vieân tieáp caän moät caùch coù heä thoáng noäi dung cuûa caùc ngaønh luaät ñang ñieàu chænh vaø baûo veä caùc quan heä xaõ hoäi thuoäc moïi lónh vöïc trong ñôøi soáng thöïc tieãn cuûa nöôùc ta hieän nay. Moãi ngaønh luaät trong heä thoáng Phaùp luaät Vieät Nam seõ ñöôïc giôùi thieäu töø phaïm vi ñieàu chænh, ñoái töôïng vaø phöông phaùp ñieàu chænh ñeán caùc cheá ñònh coù vò trí trung taâm, chuû yeáu cuûa ngaønh. Treân cô sôû kieán thöùc neàn taûng naøy sinh vieân vöøa coù kieán thöùc khaùi quaùt veà toaøn boä noäi dung cô baûn cuûa caùc ngaønh luaät trong heä thoáng Phaùp luaät Vieät Nam vöøa coù theå tìm hieåu ñöôïc noäi dung cuï theå cuûa caùc quan heä phaùp luaät qua caùc qui phaïm phaùp luaät cuûa caùc cheá ñònh luaät trong moãi ngaønh luaät khi coù nhu caàu caàn tìm hieåu saâu hôn. Vôùi muïc ñích taïo ñieàu kieän hoïc taäp vaø nghieân cöùu phaùp luaät cho sinh vieân, tröôùc heát laø sinh vieân khoa Giaùo duïc Chính trò Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Thaønh phoá Hoà Chí Minh chuùng toâi bieân soaïn taøi lieäu giaûng daïy naøy vaø xin traân troïng ñöôïc giôùi thieäu ñeán caùc baïn sinh vieân ñoàng thôøi cuõng mong ñöôïc goùp yù cuûa caùc ñoàng nghieäp ñeå noäi dung cuûa taøi lieäu giaûng daïy naøy ngaøy caøng hoaøn chænh hôn.
Xin traân troïng caùm ôn quí ñoàng nghieäp – Thaïc só VOÕ THÒ KIM OANH, Thaïc só NGUYEÃN THÒ YEÂN, Thaïc só NGUYEÃN THÒ NHAØN, Thaïc só NGUYEÃN THÒ THANH LEÂ, Thaïc só CHEÁ MYÕ PHÖÔNG ÑAØI, Thaïc só BUØI THÒ KIM NGAÂN laø caùc giaûng vieân cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc Luaät Thaønh phoá Hoà Chí Minh ñaõ giuùp ñôõ chuùng toâi hoaøn thaønh taøi lieäu giaûng daïy vaø hoïc taäp naøy. Taùc giaû Chöông I LUAÄT NHAØ NÖÔÙC – LUAÄT HIEÁN PHAÙP HIEÁN PHAÙP 1992 I- KHAÙI NIEÄM LUAÄT NHAØ NÖÔÙC – LUAÄT HIEÁN PHAÙP. • Luaät Nhaø Nöôùc trong khoa hoïc phaùp lyù ñöôïc duøng vôi tö caùch nhö laø moät ngaønh luaät trong heä thoáng phaùp luaät Vieät Nam, ñoàng thôøi cuõng duøng nhö moät ñaïo luaät – ñaïo luaät goác laø Hieán phaùp. Vì vaäy coù theå goïi Luaät Nhaø Nöôùc laø luaät Hieán phaùp.
Goïi Luaät Nhaø Nöôùc laø luaät Hieán phaùp vì caùc noäi dung cô baûn cuûa Luaät Nhaø Nöôùc ñeàu baét nguoàn töø Hieán phaùp, Hieán phaùp laø vaên baûn coù vò trí cao nhaát trong ngaønh Luaät Nhaø Nöôùc noùi rieâng vaø caû heä thoáng phaùp luaät noùi chung. Ngoaøi Hieán phaùp trong ngaønh Luaät Nhaø Nöôùc coøn coù caùc vaên baûn khaùc nhö : Luaät Toå chöùc Quoác Hoäi, Luaät Toå chöùc Chính Phuû, Luaät Baàu cöû Ñaïi bieåu Quoác Hoäi, Luaät Toå chöùc Hoäi Ñoàng Nhaân Daân vaø UÛy Ban Nhaân Daân, … Caùc vaên baûn naøy ñeàu coù hieäu löïc phaùp lyù thaáp hôn Hieán phaùp. Luaät Nhaø Nöôùc laø moät ngaønh luaät chuû ñaïo trong heä thoáng Phaùp luaät Vieät Nam. Luaät Nhaø nöôùc laø nguoàn tröïc tieáp cuûa caùc ngaønh luaät khaùc.
Caùc ngaønh luaät khaùc ñeàu xaây döïng treân cô sôû nhöõng noäi dung cuûa Luaät Nhaø nöôùc vaø khoâng ñöôïc traùi vôùi Luaät nhaø nöôùc. Vôùi tö caùch laø ngaønh luaät chuû ñaïo, ngaønh luaät cô baûn, Luaät Nhaø nöôùc hay laø Luaät Hieán phaùp qui ñònh traät töï thieát laäp, thay ñoåi caùc qui phaïm phaùp luaät cuûa caùc ngaønh luaät khaùc, laø troïng taâm cuûa caùc ngaønh luaät khaùc vaø laø nhaân toá ñaûm baûo söï thoáng nhaát cuûa caùc ngaønh luaät trong heä thoáng phaùp luaät cuûa nöôùc ta. • Ñoái töôïng ñieàu chænh cuûa Luaät Nhaø Nöôùc ñöôïc phaân thaønh 3 nhoùm : 1. Nhoùm quan heä xaõ hoäi veà chính trò, kinh teá, vaên hoaù giaùo duïc, khoa hoïc vaø coâng ngheä, baûo veä Toå quoác, an ninh quoác phoøng.
Caùc qui phaïm ñieàu chænh nhoùm quan heä naøy taïo thaønh caùc cheá ñònh : - Cheá ñònh veà cheá ñoä chính trò. - Cheá ñònh veà cheá ñoä kinh teá. - Cheá ñònh veà vaên hoaù, giaùo duïc, khoa hoïc vaø coâng ngheä. - Cheá ñònh veà quoác phoøng, an ninh vaø ñoái ngoaïi.
- Cheá ñònh veà baûo veä toå quoác Vieät Nam xaõ hoäi chuû nghóa. Nhoùm quan heä xaõ hoäi giöõa Nhaø Nöôùc vaø Coâng daân. Caùc qui phaïm ñieàu chænh nhoùm quan heä naøy ñöôïc taäp trung trong cheá ñònh : - Quyeàn cô baûn cuûa coâng daân. - Nghóa vuï cô baûn cuûa coâng daân.
Nhoùm caùc quan heä phaùt sinh trong vieäc xaây döïng, toå chöùc vaø hoaït ñoäng cuûa boä maùy Nhaø Nöôùc. Caùc qui phaïm ñieàu chænh caùc quan heä naøy ñöôïc lieân keát thaønh caùc cheá ñònh nhö : - Cheá ñònh veà nguyeân taéc toå chöùc vaø hoaït ñoäng cuûa boä maùy Nhaø Nöôùc - Cheá ñònh baàu cöû - Cheá ñònh veà Toå chöùc Quoác hoäi - Cheá ñònh veà Chuû Tòch nöôùc - Cheá ñònh veà Toå chöùc Chính phuû - Cheá ñònh veà Hoäi Ñoàng Nhaân Daân vaø UÛy Ban Nhaân Daân - Cheá ñònh veà Toøa aùn Nhaân daân – Cheá ñònh veà Vieän Kieåm saùt Nhaân daân. • Phöông phaùp ñieàu chænh cuûa ngaønh Luaät Nhaø Nöôùc : laø nhöõng caùch thöùc maø Luaät Nhaø Nöôùc taùc ñoäng ñeán caùc quan heä xaõ hoäi thuoäc ñoái töôïng ñieàu chænh cuûa ngaønh Luaät Nhaø Nöôùc. Luaät Nhaø nöôùc söû duïng phöông phaùp ñieàu chænh ñaëc thuø laø phöông phaùp ñònh höôùng baèng nguyeân taéc.
Luaät Nhaø Nöôùc qui ñònh nhöõng nguyeân taéc quan troïng nhaát cuûa xaõ hoäi chi phoái toaøn boä hoaït ñoäng cuûa caùc chuû theå trong quan heä Luaät Nhaø nöôùc nhö nguyeân taéc taát caû quyeàn löïc nhaø nöôùc thuoäc veà nhaân daân; nguyeân taéc Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam laõnh ñaïo nhaø nöôùc, laõnh ñaïo xaõ hoäi; nguyeân taéc lao ñoäng vöøa laø quyeàn vöøa laø nghóa vuï cuûa coâng daân; nguyeân taéc quyeàn con ngöôøi vaø quyeàn coâng daân ñöôïc ñaûm baûo; nguyeân taéc toå chöùc vaø hoaït ñoäng cuûa boä maùy nhaø nöôùc, … Phöông phaùp thöù hai cuûa Luaät Nhaø Nöôùc laø qui ñònh nhöõng quyeàn vaø nghóa vuï cuï theå cho caùc beân tham gia quan heä Luaät Nhaø Nöôùc. Thí duï quan heä giöõa Quoác hoäi vaø Chính phuû; Hoäi ñoàng Nhaân daân vaø UÛy ban Nhaân daân; quan heä giöõa Nhaø nöôùc vôùi coâng daân. Trong phöông phaùp naøy theå hieän söï keát hôïp linh hoaït giöõa phöông phaùp quyeàn uy meänh leänh vôùi phöông phaùp thuyeát phuïc, giaùo duïc. Qua ñoái töôïng vaø phöông phaùp ñieàu chænh cuûa Luaät Nhaø nöôùc ta coù theå ruùt ra ñònh nghóa sau : Luaät Nhaø nöôùc laø ngaønh luaät chuû ñaïo trong heä thoáng phaùp luaät Vieät Nam bao goàm caùc qui phaïm phaùp luaät ñieàu chænh vieäc toå chöùc thöïc hieän quyeàn löïc nhaø nöôùc, caùc cô sôû kinh teá xaõ hoäi cuûa Nhaø nöôùc, traät töï hình thaønh, cô caáu toå chöùc nhieäm vuï quyeàn haïn cuûa caùc cô quan Nhaø nöôùc, quyeàn vaø nghóa vuï cô baûn cuûa coâng daân.
Luaät Nhaø nöôùc ñieàu chænh nhöõng quan heä xaõ hoäi cô baûn nhaát, quan troïng nhaát gaén lieàn vôùi vieäc xaùc ñònh cheá ñoä chính trò, kinh teá vaên hoaù, giaùo duïc khoa hoïc vaø coâng ngheä, ñòa vò phaùp lyù cuûa coâng daân, toå chöùc vaø hoaït ñoäng cuûa boä maùy nhaø nöôùc. Luaät nhaø nöôùc theå hieän moät caùch taäp trung nhaát, roõ neùt nhaát yù chí cuûa giai caáp cuûa giai caáp laõnh ñaïo, yù chí cuûa nhaân daân Vieät Nam. Vieäc tìm hieåu Hieán phaùp vôùi tö caùch laø nguoàn chuû yeáu cuûa Luaät nhaø nöôùc cho pheùp chuùng ta hieåu ñöôïc noäi dung cuûa ngaønh Luaät Nhaø Nöôùc. Lòch söû laäp hieán cuûa nöôùc ta gaén lieàn vôùi töøng giai ñoaïn lòch söû caùch maïng Vieät Nam vaø töøng giai ñoaït phaùt trieån cuûa coâng cuoäc xaây döïng vaø phaùt trieån ñaát nöôùc.
Nöôùc ta ñaõ xaây döïng 4 baûn Hieán phaùp trong caùc giai ñoaïn lòch söû sau: 1. Hieán phaùp 1946 – Hieán phaùp cuûa cuoäc caùch maïng daân toäc daân chuû nhaân daân 2. Hieán phaùp 1959 – Hieán phaùp cuûa thôøi kyø xaây döïng xaõ hoäi chuû nghóa ôû mieàn Baéc vaø ñaáu tranh thoáng nhaát nöôùc nhaø. Hieán phaùp 1980 – Hieán phaùp cuûa thôøi kyø quaù ñoä leân chuû nghóa xaõ hoäi trong phaïm vi caû nöôùc.
Hieán phaùp 1992 – laø Hieán phaùp cuûa thôøi kyø ñoåi môùi ñaát nöôùc, baét ñaàu töø ñoåi môùi kinh teá. Hieán phaùp 1992 xaùc ñònh nhieäm vuï cuûa caû nöôùc trong giai ñoaïn môùi: thôøi kyø coâng nghieäp hoaù vaø hieän ñaïi hoaù ñaát nöôùc. II- MOÄT SOÁ NOÄI DUNG CÔ BAÛN CUÛA HIEÁN PHAÙP 1992. Hieán phaùp 1992 ñöôïc Quoác hoäi khoaù VIII thoâng qua ngaøy 15.1992 vaø baét ñaàu coù hieäu löïc töø 18.2001 Quoác Hoäi khoaù X, kyø hoïp thöù 10 ñaõ thoâng qua nghò quyeát soá 51/2001/QH10 veà vieäc söûa ñoåi, boå sung moät soá ñieàu cuûa Hieán phaùp nöôùc Coäng Hoøa Xaõ Hoäi Chuû Nghóa Vieät Nam naêm 1992.
Hieán phaùp 1992 goàm lôøi noùi ñaàu, 12 chöông vaø 147 ñieàu, vôùi caùc noäi dung chuû yeáu sau : 1. Nguyeân taéc hieán ñònh veà cheá ñoä chính trò, kinh teá, vaên hoaù, giaùo duïc, khoa hoïc vaø coâng ngheä, cheá ñoä an ninh vaø ñoái ngoaïi: a- Cheá ñoä Chính trò: Chính trò laø hoaït ñoäng cuûa chính quyeàn nhaø nöôùc, ñaûng phaùi chính trò, caùc toå chöùc Chính trò xaõ hoäi trong lónh vöïc quaûn lyù nhaø nöôùc vaø trong quan heä quoác teá. Chính trò cuõng ñöôïc hieåu laø hoaït ñoäng trong quan heä giöõa caùc giai caáp, caùc daân toäc, caùc nhaø nöôùc.I Leânin caùi cô baûn nhaát trong chính trò ñoù laø toå chöùc chính quyeàn nhaø nöôùc. Cheá ñoä ñöôïc hieåu laø moät heä thoáng toå chöùc bao goàm 3 yeáu toá cô baûn: caùc boä phaän hôïp thaønh, caùc moái quan heä giöõa caùc boä phaän ñoù, vaø nhöõng nguyeân taéc toå chöùc vaø hoaït ñoäng cuûa heä thoáng ñoù.
ÔÛ goùc ñoä lyù luaän chung, cheá ñoä chính trò ñöôïc hieåu trong moái quan heä vôi caùch thöùc toå chöùc quyeàn löïc nhaø nöôùc. ÔÛ goùc ñoä döïa treân cô sôû Hieán phaùp, cheá ñoä chính trò laø moät cheá ñònh phaùp luaät bao goàm caùc qui phaïm phaùp luaät qui ñònh vieäc toå chöùc vaø thöïc hieän quyeàn löïc nhaø nöôùc. Hieán phaùp Vieät Nam xaùc ñònh quyeàn löïc Nhaø nöôùc ñöôïc thöïc hieän thoâng qua heä thoáng chính trò. Heä thoáng chính trò cuûa nöôùc Coäng Hoøa Xaõ Hoäi Chuû Nghóa Vieät Nam bao goàm : Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam, Nhaø nöôùc, caùc toå chöùc chính trò – xaõ hoäi.
+ Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam: giöõ vai troø laõnh ñaïo Nhaø nöôùc vaø taát caû caùc toå chöùc trong heä thoáng chính trò.