Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê năm 2017, huyện Nông Sơn thuộc tỉnh Quảng Nam ghi nhận 11.017 người trong độ tuổi thanh niên, chiếm 31,01% tổng dân số và đóng góp gần 45% vào lực lượng lao động của toàn địa bàn. Là một huyện miền núi được chia tách theo Nghị định 42/2008/NĐ-CP với tỷ lệ hộ nghèo từng ở mức 45,46% năm 2014, Nông Sơn đối mặt với nhiều khó khăn trong quản trị công và phát triển nguồn nhân lực trẻ. Sự chuyển dịch kinh tế cùng những tác động đa chiều từ cơ chế thị trường đã làm nảy sinh tình trạng một bộ phận thanh niên suy giảm lý tưởng sống, thiếu kỹ năng hội nhập, chưa nắm vững kiến thức pháp luật và dễ bị lôi kéo vào các tệ nạn xã hội.

Đề tài nghiên cứu về thực hiện chính sách giáo dục pháp luật cho thanh niên huyện Nông Sơn do tác giả Lê Thanh Luận thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Bùi Nguyên Khánh tại Học viện Khoa học Xã hội tập trung giải quyết yêu cầu cấp thiết về nâng cao hiệu quả quản trị chính sách công tại địa phương. Mục tiêu nghiên cứu hướng đến việc phân tích toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng triển khai các chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên tại 7 xã của huyện Nông Sơn trong giai đoạn 2010 - 2018. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược cho giai đoạn 2020 - 2025 nhằm tạo môi trường lành mạnh để người trẻ rèn luyện, hoàn thiện nhân cách. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc xác lập các chỉ tiêu định lượng cụ thể: phấn đấu đạt trên 85% thanh niên được tiếp cận giáo dục pháp luật định kỳ, giảm từ 15% đến 20% số vụ vi phạm pháp luật có thanh niên tham gia và chuẩn hóa năng lực cho 80% đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác tuyên truyền pháp lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết chu trình chính sách công và lý thuyết quản lý nhà nước về công tác thanh niên trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Chu trình chính sách được vận dụng xuyên suốt qua các giai đoạn: hoạch định, tổ chức thực thi, kiểm tra giám sát và đánh giá chính sách giáo dục pháp luật. Đồng thời, nghiên cứu tiếp cận lý thuyết xã hội hóa hoạt động công quyền nhằm huy động tối đa nguồn lực từ các tổ chức chính trị - xã hội và doanh nghiệp.

Hệ thống khái niệm nền tảng được làm rõ bao gồm: chính sách công, giáo dục pháp luật, thanh niên và ý thức pháp luật. Trong đó, chính sách giáo dục pháp luật cho thanh niên được định nghĩa là tập hợp các quyết định chính trị có liên quan của Nhà nước nhằm trang bị tri thức, bồi dưỡng tình cảm và định hình hành vi xử sự chuẩn mực cho công dân từ 16 đến 30 tuổi theo Luật Thanh niên năm 2005. Nền tảng pháp lý của nghiên cứu gắn liền với Hiến pháp năm 2013, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 14/2012/QH13, Nghị quyết số 25-NQ/TW năm 2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Chỉ thị số 42-CT/TW năm 2015 của Ban Bí thư. Các văn bản này đặt ra yêu cầu chiến lược là nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật gắn với chỉ tiêu 80% cán bộ làm công tác phổ biến giáo dục pháp luật cho thanh niên được đào tạo chuyên sâu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Niên giám thống kê huyện Nông Sơn năm 2016, Báo cáo chính trị Đại hội Đảng bộ huyện lần thứ XXIV, các kế hoạch triển khai của Hội đồng phối hợp phổ biến giáo dục pháp luật huyện và báo cáo tổng kết năm 2017 của Ban Chấp hành Huyện đoàn Nông Sơn.

Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát với cỡ mẫu gồm 300 thanh niên tại 7 xã trên địa bàn huyện Nông Sơn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng dựa trên các nhóm tuổi từ 16 đến 18, từ 19 đến 25, từ 26 đến 30 và theo 4 nhóm đối tượng chính: học sinh trường trung học phổ thông, cán bộ công chức trẻ, thanh niên công nhân tại doanh nghiệp và thanh niên lao động nông thôn. Ngoài ra, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu 15 cán bộ chủ chốt thuộc Phòng Tư pháp, Đoàn Thanh niên, Công an huyện và lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp xã. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và so sánh đối chiếu nhằm lượng hóa chính xác mức độ tiếp cận thông tin, đánh giá khách quan hiệu lực thực thi của từng công cụ chính sách quyền lực, tài chính, tuyên truyền, từ đó khắc phục khoảng trống dữ liệu trong quản lý công tại địa bàn miền núi khó khăn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu nhân khẩu thanh niên huyện Nông Sơn sở hữu tiềm năng lớn nhưng phân tán và chịu nhiều biến động. Trong tổng số 11.017 thanh niên (chiếm 31,01% dân số toàn huyện), số thanh niên có mặt thường xuyên tại địa bàn chỉ đạt khoảng gần 7.000 người do làn sóng đi làm ăn xa. Toàn huyện đã tập hợp được 5.550 đoàn viên thanh niên tham gia sinh hoạt trong 15 đầu mối cơ sở và 70 chi đoàn, đạt tỷ lệ tập hợp 79,29%. Về chất lượng nguồn nhân lực, số lao động thanh niên qua đào tạo năm 2016 là 6.058 người, chiếm 54,99% tổng số thanh niên, trong khi tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm tuổi này là 3,7%, cao hơn mức bình quân 2,4% của tỉnh Quảng Nam.

Thứ hai, nhận thức chính trị và nguyện vọng cống hiến của thanh niên địa phương rất cao. Kết quả khảo sát thực tế chỉ ra 90% thanh niên mong muốn đóng góp sức mình cho sự phát triển của cộng đồng, 80% có nguyện vọng gia nhập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và 75% bày tỏ mong muốn được đứng vào hàng ngũ của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Thứ ba, công tác truyền thông pháp luật đã đạt được nhiều kết quả cụ thể về quy mô tổ chức. Đài Phát thanh - Truyền hình huyện thực hiện trên 1.500 phút phát sóng các chuyên mục pháp luật chuyên đề. Trong giai đoạn 2011 - 2015, huyện đã biên soạn và cấp phát hơn 20.000 tờ gấp, 3.000 cuốn sách hỏi đáp pháp luật; riêng năm 2017 đã tổ chức thành công 10 hội thi tìm hiểu pháp luật cấp huyện và hơn 20 hội thi cấp xã, thu hút hàng ngàn lượt thanh thiếu niên tham gia.

Thứ tư, hiệu quả khai thác các thiết chế pháp lý truyền thống có sự phân hóa rõ rệt. Toàn huyện duy trì 150 tủ sách pháp luật cấp xã với 1.500 lượt mượn đọc và 90 tủ sách cơ quan với hơn 2.000 lượt mượn đọc trong năm 2016. Tuy nhiên, mô hình này chỉ phát huy hiệu quả với thanh niên khối trường học và cán bộ công chức, trong khi tỷ lệ thanh niên nông thôn tự do tiếp cận tủ sách chỉ đạt dưới 15%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ rào cản địa hình miền núi hiểm trở, giao thông đi lại cách trở khiến các hoạt động tuyên truyền tập trung khó duy trì đều đặn. Bên cạnh đó, ngân sách dành cho công tác phổ biến giáo dục pháp luật tại cấp xã còn hạn hẹp, chế độ bồi dưỡng cho báo cáo viên kiêm nhiệm chưa thỏa đáng dẫn đến thiếu động lực đầu tư nội dung chuyên sâu. Hình thức giáo dục tại một số xã vẫn nặng tính phong trào, thiếu tính tương tác thực tế và chưa bám sát tâm lý lứa tuổi.

Để phản ánh rõ nét thực trạng, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh mức độ hiểu biết pháp luật giữa các nhóm đối tượng thanh niên, kết hợp với bảng số liệu phân tích trình độ chuyên môn của 11.098 lao động trong độ tuổi thanh niên năm 2016. Khi đối chiếu với các nghiên cứu tương đồng tại các địa phương khác, bức tranh tại Nông Sơn cho thấy việc kết hợp giữa tổ chức Đoàn với cơ quan Tư pháp đã tạo ra bước đột phá về tỷ lệ tập hợp (gần 80%), song vẫn cần những công cụ can thiệp chính sách linh hoạt hơn để thu hẹp khoảng cách tiếp cận thông tin giữa các xã vùng sâu và khu vực trung tâm hành chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực thực thi chính sách giáo dục pháp luật cho thanh niên huyện Nông Sơn giai đoạn 2020 - 2025, luận văn đưa ra 4 giải pháp trọng tâm:

  1. Đổi mới căn bản nội dung và đa dạng hóa hình thức tuyên truyền pháp luật: Chuyển đổi phương thức từ phổ biến thụ động sang truyền thông đa phương tiện tương tác cao, đẩy mạnh việc sân khấu hóa các tình huống pháp lý và số hóa tài liệu qua mạng xã hội, cổng thông tin điện tử. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ thanh niên tiếp cận thông tin pháp luật thường xuyên lên 90% vào năm 2023. Chủ thể chủ trì là Huyện đoàn Nông Sơn phối hợp cùng Trung tâm Văn hóa - Thể thao và Truyền thanh - Truyền hình huyện.

  2. Chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng sư phạm pháp luật, kỹ năng tư vấn pháp lý cộng đồng và phương pháp truyền thông hiện đại cho cán bộ cơ sở. Mục tiêu đạt 100% cán bộ Đoàn chuyên trách và trên 85% tuyên truyền viên pháp luật cấp xã được tập huấn định kỳ trước năm 2022. Chủ thể thực hiện là Phòng Tư pháp huyện Nông Sơn chủ trì, phối hợp với Ban Tuyên giáo Huyện ủy.

  3. Lồng ghép giáo dục pháp luật với chương trình đào tạo nghề và giải quyết việc làm: Tăng cường phổ biến Bộ luật Lao động, Luật Doanh nghiệp, Luật Bảo hiểm xã hội tại các sàn giao dịch việc làm định kỳ và các cơ sở sản xuất lớn như Công ty Cổ phần Than - Điện Nông Sơn. Mục tiêu giúp giảm tỷ lệ thất nghiệp thanh niên xuống dưới 3,0%, kéo giảm từ 15% đến 20% số vụ vi phạm pháp luật trong thanh niên giai đoạn 2021 - 2025. Chủ thể chịu trách nhiệm là Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp cùng Liên đoàn Lao động huyện.

  4. Đảm bảo nguồn lực tài chính và đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa: Quy định mức phân bổ tối thiểu 5% ngân sách chi thường xuyên hàng năm của Ủy ban nhân dân cấp xã cho các hoạt động phổ biến pháp luật cho thanh niên, đồng thời huy động nguồn tài trợ hợp pháp từ các doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn trong suốt lộ trình 2020 - 2025 do Ủy ban nhân dân huyện Nông Sơn và Ủy ban nhân dân 7 xã trực tiếp chỉ đạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho nhiều nhóm đối tượng trong công tác quản lý và nghiên cứu:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp huyện, cấp xã và cán bộ Phòng Tư pháp có thể sử dụng các phát hiện thực chứng để xây dựng đề án, kế hoạch phổ biến giáo dục pháp luật phù hợp với điều kiện địa bàn miền núi khó khăn.
  • Tổ chức Đoàn Thanh niên và Hội Liên hiệp Thanh niên các cấp: Ban Chấp hành Đoàn cấp huyện và cơ sở có thể học hỏi các mô hình sinh hoạt câu lạc bộ pháp luật, phương thức sân khấu hóa truyền thông và cách thức quản lý, tập hợp hơn 5.550 đoàn viên tại địa phương.
  • Ban giám hiệu và giáo viên tại các cơ sở giáo dục: Đội ngũ giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân tại các trường trung học cơ sở, trung học phổ thông trên địa bàn có thể khai thác các tình huống thực tế để làm phong phú bài giảng ngoại khóa, phục vụ nâng cao nhận thức cho hơn 1.000 học sinh mỗi năm học.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu chính sách công: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản trị công, Luật học và Xã hội học có thể vận dụng khung phân tích chu trình chính sách của luận văn làm tài liệu nghiên cứu tác động chính sách xã hội đối với nhóm đối tượng trẻ tuổi tại nông thôn Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần ban hành chính sách giáo dục pháp luật riêng biệt cho thanh niên tại huyện Nông Sơn? Thanh niên Nông Sơn chiếm 31,01% dân số với 11.017 người và giữ vị trí rường cột trong lực lượng lao động. Do điều kiện kinh tế miền núi còn khó khăn với tỷ lệ hộ nghèo từng ở mức 45,46%, thanh niên dễ bị tác động bởi mặt trái kinh tế thị trường, nảy sinh hành vi lệch chuẩn nếu không có cơ chế giáo dục pháp lý đặc thù và kịp thời.

Mô hình tủ sách pháp luật tại cấp xã bộc lộ những hạn chế gì trong thực tiễn? Dù toàn huyện đã thiết lập 150 tủ sách pháp luật cấp xã với 1.500 lượt mượn đọc trong năm 2016, mô hình này vẫn mang tính thụ động cao. Sách tài liệu chưa được cập nhật thường xuyên, vị trí đặt chưa thuận tiện, chỉ phục vụ chủ yếu cho cán bộ cơ sở và chưa thu hút được thanh niên lao động tự do tại các thôn xóm hẻo lánh.

Những chỉ số định lượng nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả chính sách giáo dục pháp luật? Nghiên cứu đánh giá dựa trên mức độ giảm 15% đến 20% số vụ vi phạm pháp luật liên quan đến thanh thiếu niên, tỷ lệ 80% cán bộ làm công tác phổ biến pháp luật được bồi dưỡng nghiệp vụ, quy mô tiếp cận đạt 85% thanh niên và tỷ lệ tập hợp tổ chức đạt trên 79% đoàn viên tại địa bàn.

Tổ chức Đoàn Thanh niên giữ vai trò như thế nào trong chu trình thực thi chính sách? Huyện đoàn Nông Sơn là chủ thể phối hợp nòng cốt, trực tiếp quản lý 15 cơ sở đoàn và 70 chi đoàn với 5.550 đoàn viên. Đoàn thanh niên đóng vai trò chủ trì tổ chức hơn 30 hội thi tìm hiểu pháp luật các cấp, vận hành đội thanh niên xung kích giữ gìn an ninh trật tự và đưa pháp luật vào đời sống giới trẻ.

Doanh nghiệp địa phương đóng góp vai trò gì trong công tác giáo dục pháp luật cho thanh niên? Các doanh nghiệp tiêu biểu như Công ty Cổ phần Than - Điện Nông Sơn phối hợp cùng cơ quan chức năng tổ chức tuyên truyền Luật Lao động, phổ biến quy chế an toàn vệ sinh lao động cho hàng trăm công nhân trẻ, đồng thời đóng góp nguồn lực xã hội hóa cho các phong trào văn hóa pháp lý địa phương.

Kết luận

Nghiên cứu đã đúc kết các luận điểm và giá trị thực tiễn cốt lõi sau:

  • Khẳng định vị trí chiến lược của 11.017 thanh niên, chiếm 31,01% dân số huyện Nông Sơn trong sự nghiệp xây dựng nông thôn mới và phát triển bền vững.
  • Đánh giá toàn diện bức tranh thực thi chính sách với 79,29% thanh niên được tập hợp vào đoàn hội và hơn 20.000 tài liệu pháp luật được tuyên truyền rộng rãi.
  • Nhận diện thẳng thắn các rào cản về cơ sở vật chất, tính chất kiêm nhiệm của đội ngũ báo cáo viên và 54,99% lao động trẻ cần đào tạo kỹ năng pháp lý lao động.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp hài hòa giữa công cụ quyền lực, tài chính công, truyền thông số và giải quyết việc làm giai đoạn 2020 - 2025.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng giúp hoàn thiện quy trình quản lý nhà nước về thanh niên tại các địa bàn miền núi khó khăn của tỉnh Quảng Nam.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp khung giải pháp khả thi, gắn kết giáo dục ý thức pháp luật với định hướng nghề nghiệp cho thanh niên nông thôn. Trong giai đoạn 2020 - 2025, chính quyền địa phương cần khẩn trương hiện thực hóa các khuyến nghị trên theo từng lộ trình cụ thể hàng năm. Các cơ quan quản trị công, tổ chức đoàn thể và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp cận toàn văn công trình để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn quản lý xã hội.