Tài Liệu Giảng Dạy Phát Triển Du Lịch Bền Vững

Tài liệu giảng dạy phát triển du lịch bền vững cung cấp kiến thức và phương pháp giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường trong ngành du lịch.

• Trường học: Trường Cao Đẳng Công Nghệ Tp. Hcm
• Chuyên ngành: Khoa Kinh Tế
• Đề tài: Tài Liệu Giảng Dạy Phát Triển Du Lịch Bền Vững
• Loại tài liệu: Tài liệu giảng dạy
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: DU LỊCH VÀ MÔI TRƯỜNG
• 1.1. LỊCH SỬ CÁC LOẠI HÌNH DU LỊCH
• 1.2. VỊ TRÍ CỦA DU LỊCH TRONG PHÁT TRIỂN
• 1.2.1. Tiếp cận kinh tế chính trị
• 1.2.2. Tiếp cận chức năng
• 1.3. NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA LÃNH THỔ DU LỊCH
• 1.3.1. Tính xen ghép
• 1.3.2. Vòng đời của điểm du lịch
• 1.3.3. Khả năng tải của điểm du lịch
• 2. Chương 2: DU LỊCH BỀN VỮNG
• 2.1. KHÁI NIỆM CHUNG
• 2.1.1. Khái niệm phát triển bền vững
• 2.1.2. Khái niệm phát triển du lịch bền vững
• 2.1.3. Ý nghĩa của việc phát triển du lịch bền vững
• 2.2. NHỮNG NGUYÊN TẮC CỦA DU LỊCH BỀN VỮNG
• 2.3. CHÍNH SÁCH DU LỊCH BỀN VỮNG TRÊN THẾ GIỚI
• 2.4. CÁC BIỆN PHÁP TỰ ĐIỀU CHỈNH NHẰM ĐẠT ĐẾN SỰ BỀN VỮNG
• 2.4.1. Tiếp thị và nhãn sinh thái
• 2.4.2. Phát triển một chính sách tiêu thụ có ý nghĩa môi trường
• 2.4.3. Quản lý năng lượng
• 2.4.4. Tiết kiệm nước
• 2.4.5. Quản lý chất thải
• 2.4.6. Giao thông vận tải
• 2.4.7. Giáo dục và thông tin du lịch
• 2.5. MỘT SỐ MÔ HÌNH DU LỊCH BỀN VỮNG
• 2.5.1. Làng du lịch ở Austria (Hens, 1998) [10]
• 2.5.2. ECOMOST: Mô hình du lịch bền vững của cộng đồng Châu Âu (Ecomost = European Community Models of Sustainable Tourism)
• 2.6. TỔ CHỨC SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG VÀO QUẢN LÝ VÀ TIẾN HÀNH HOẠT ĐỘNG DU LỊCH
• 2.7. ĐÁNH GIÁ TÍNH BỀN VỮNG CỦA DU LỊCH
• 2.7.1. Tiêu chuẩn về sức chứa (Carrying Capacity)
• 2.7.2. Bộ chỉ thị đánh giá nhanh phát triển du lịch bền vững của WTO
• 2.8. THỰC TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG TẠI VIỆT NAM
• 2.8.1. Thực trạng phát triển du lịch bền vững tại Việt Nam
• 2.8.2. Định hướng phát triển du lịch bền vững tại Việt Nam
• 3. Chương 3: DU LỊCH BỀN VỮNG Ở CÁC VÙNG SINH THÁI NHẠY CẢM
• 3.1. DU LỊCH BỀN VỮNG Ở VÙNG BỜ BIỂN
• 3.1.1. Phạm vi của vùng bờ biển
• 3.1.2. Các yếu tố sinh thái chính ảnh hưởng đến du lịch
• 3.1.3. Các bãi biển thích hợp cho du lịch
• 3.1.4. Các giai đoạn phát triển của điểm du lịch bãi biển
• 3.1.5. Các loại hình điểm du lịch biển
• 3.1.6. Tác động môi trường của du lịch ven biển
• 3.1.7. Quy hoạch bền vững cho du lịch ven biển
• 3.2. DU LỊCH BỀN VỮNG Ở MIỀN NÚI
• 3.2.1. Giới thiệu chung
• 3.2.2. Những đặc trưng sinh thái của miền núi liên quan đến du lịch
• 3.2.3. Các loại hình du lịch miền núi
• 3.2.4. Tác động của môi trường du lịch miền núi
• 3.2.5. Định hướng phát triển du lịch bền vững ở miền núi
• 3.3. DU LỊCH BỀN VỮNG TẠI CÁC VÙNG SINH THÁI HOANG SƠ: DU LỊCH SINH THÁI
• 3.3.1. Những nguyên tắc của du lịch sinh thái
• 3.3.2. Các yếu tố đảm bảo thành công cho du lịch sinh thái
• 3.3.3. Định hướng quy hoạch xây dựng và quản lý các điểm du lịch sinh thái

Tóm tắt

I. Tổng quan về tài liệu giảng dạy phát triển du lịch bền vững

Tài liệu giảng dạy phát triển du lịch bền vững cung cấp cái nhìn tổng quan về khái niệm và tầm quan trọng của du lịch bền vững trong bối cảnh hiện nay. Du lịch bền vững không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết để bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Tài liệu này giúp sinh viên và người học hiểu rõ hơn về các nguyên tắc cơ bản của du lịch bền vững, từ đó áp dụng vào thực tiễn.

1.1. Khái niệm du lịch bền vững và tầm quan trọng

Du lịch bền vững là hình thức du lịch không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và văn hóa địa phương. Tài liệu nhấn mạnh rằng việc phát triển du lịch bền vững giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng địa phương.

1.2. Lịch sử phát triển du lịch bền vững

Lịch sử du lịch bền vững bắt đầu từ những năm 1980, khi các nhà khoa học bắt đầu nhận thức được tác động tiêu cực của du lịch ồ ạt. Tài liệu cung cấp cái nhìn về sự chuyển mình từ du lịch thương mại sang du lịch bền vững, nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ môi trường và văn hóa.

II. Những thách thức trong phát triển du lịch bền vững

Mặc dù du lịch bền vững mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình phát triển. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, sự mất cân bằng trong phát triển kinh tế và xã hội, và sự thiếu nhận thức của cộng đồng địa phương là những rào cản lớn. Tài liệu chỉ ra rằng cần có sự hợp tác giữa các bên liên quan để vượt qua những thách thức này.

2.1. Tác động môi trường của du lịch

Du lịch có thể gây ra ô nhiễm không khí, nước và đất, ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Tài liệu nhấn mạnh rằng việc quản lý chất thải và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.2. Sự mất cân bằng trong phát triển kinh tế

Du lịch có thể tạo ra sự chênh lệch giữa các khu vực phát triển và chưa phát triển. Tài liệu chỉ ra rằng cần có các chính sách hỗ trợ để đảm bảo lợi ích từ du lịch được phân phối công bằng cho tất cả các bên liên quan.

III. Phương pháp phát triển du lịch bền vững hiệu quả

Để phát triển du lịch bền vững, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Tài liệu đề xuất các chiến lược như giáo dục cộng đồng, phát triển sản phẩm du lịch sinh thái và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao trải nghiệm của du khách.

3.1. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của du lịch bền vững là rất cần thiết. Tài liệu nhấn mạnh rằng việc tổ chức các khóa học và hội thảo có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động du lịch.

3.2. Phát triển sản phẩm du lịch sinh thái

Sản phẩm du lịch sinh thái không chỉ thu hút du khách mà còn bảo vệ môi trường. Tài liệu cung cấp ví dụ về các mô hình du lịch sinh thái thành công trên thế giới, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về du lịch bền vững

Tài liệu trình bày các mô hình du lịch bền vững đã được áp dụng thành công tại nhiều địa phương. Những kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các nguyên tắc du lịch bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng địa phương.

4.1. Mô hình du lịch cộng đồng

Mô hình du lịch cộng đồng đã được triển khai tại nhiều vùng nông thôn, giúp người dân địa phương có thêm thu nhập và bảo tồn văn hóa. Tài liệu chỉ ra rằng sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định cho sự thành công của mô hình này.

4.2. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy rằng các điểm du lịch bền vững không chỉ thu hút được nhiều du khách mà còn tạo ra lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Tài liệu cung cấp số liệu cụ thể về sự tăng trưởng của các điểm du lịch bền vững trong những năm qua.

V. Kết luận và tương lai của du lịch bền vững

Tương lai của du lịch bền vững phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan và sự cam kết từ chính phủ. Tài liệu nhấn mạnh rằng cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích để phát triển du lịch bền vững. Việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế cần được thực hiện song song để đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ

Chính sách hỗ trợ từ chính phủ là rất cần thiết để phát triển du lịch bền vững. Tài liệu chỉ ra rằng các chính sách này cần phải được thiết kế để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và bảo vệ môi trường.

5.2. Xu hướng phát triển du lịch bền vững trong tương lai

Tương lai của du lịch bền vững sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ với sự gia tăng nhận thức của du khách về bảo vệ môi trường. Tài liệu dự đoán rằng các mô hình du lịch bền vững sẽ trở thành xu hướng chính trong ngành du lịch toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu giảng dạy Phát triển Du lịch Bền vững do Khoa Kinh tế – Trường Cao đẳng Công nghệ TP. Hồ Chí Minh (thuộc Tập đoàn Dệt May Việt Nam – Bộ Công Thương) biên soạn năm 2021, được thiết kế làm tài liệu học tập chính khóa cho sinh viên khối ngành kinh tế và du lịch ở trình độ cao đẳng và đại học. Trong chương trình đào tạo chuyên ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch và Lữ hành, học phần này giữ vị trí cầu nối quan trọng giữa các kiến thức cơ sở ngành (Địa lý du lịch, Tổng quan du lịch) với các kỹ năng nghiệp vụ chuyên sâu về quy hoạch không gian, quản lý tài nguyên và quản trị kinh doanh dịch vụ lữ hành - lưu trú.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng tới việc trang bị cho người học hệ thống lý luận hoàn chỉnh về mối quan hệ tương hỗ giữa hoạt động du lịch và môi trường; phân tích các mô hình kinh tế chính trị và tiếp cận chức năng trong chuỗi giá trị du lịch; hiểu rõ các công cụ lượng hóa sức tải (carrying capacity) và các bộ chỉ thị đánh giá tính bền vững; đồng thời hình thành năng lực quy hoạch, quản trị điểm đến tại các khu vực sinh thái nhạy cảm.

Cấu trúc giáo trình được phân bổ thành 3 chương chính yếu, vận dụng cách tiếp cận liên ngành kết hợp giữa kinh tế học phát triển, sinh thái học cảnh quan và khoa học quản trị điểm đến. Điểm đặc sắc của tài liệu là sự tích hợp chặt chẽ giữa các khung lý thuyết kinh điển của thế giới (mô hình vòng đời Butler, mô hình ECOMOST, phân vùng sinh thái Odum, tiêu chuẩn quy hoạch của UNWTO) với hệ thống chính sách, quy chuẩn pháp lý hiện hành tại Việt Nam (như Luật Du lịch 2017, Luật Bảo vệ Môi trường 2014, Chỉ thị 36-CT/TW của Bộ Chính trị).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ nhận diện bản chất môi trường, thiết lập hệ thống nguyên tắc - chính sách, cho đến ứng dụng quy hoạch thực địa:

• Chương 1: Du lịch và Môi trường: Khái quát lịch sử chuyển dịch từ du lịch thương mại/du lịch ồ ạt (mass tourism / hard tourism theo cách gọi của Krippendorf và Jungk) sang các loại hình du lịch thay thế (alternative tourism / soft tourism). Phân tích vị trí của du lịch trong phát triển thông qua hai lăng kính: Tiếp cận kinh tế chính trị (chỉ rõ sự mất cân đối kinh tế, tính chất chi phối của các tập đoàn khách sạn và lữ hành xuyên quốc gia đối với các nước thế giới thứ ba) và Tiếp cận chức năng (mô hình 3 thành phần của Mathieson & Wall gồm pha động, pha tĩnh và phần hệ quả tác động). Xác lập 3 đặc trưng cốt lõi của lãnh thổ du lịch: Tính xen ghép không gian kinh tế - xã hội (dẫn chứng tại Bãi Cháy, Cát Bà, Tam Đảo, Sapa); Mô hình vòng đời điểm du lịch của Butler (1980) gồm 6 giai đoạn: Phát hiện (Discovery), Tham gia (Involvement), Phát triển (Development), Hoàn chỉnh (Consolidation), Quá bão hòa (Stagnation) và Suy tàn (Decline); Khái niệm và phương pháp xác định khả năng tải (carrying capacity) trên 3 phương diện: sinh thái (theo Getz, 1983), xã hội và kinh tế (theo O'Reilly, 1986).
• Chương 2: Du lịch Bền vững: Trình bày hệ thống định nghĩa chuẩn mực từ Báo cáo Brundtland (WCED 1987), Hội nghị Rio de Janeiro (1992), Hội nghị Johannesburg (2002), Luật Bảo vệ Môi trường 2014 và Khoản 14 Điều 3 Luật Du lịch 2017. Phân tích 10 mục tiêu cơ bản và các nguyên tắc phát triển bền vững theo UNWTO. Tổng hợp các chính sách quốc tế (Chương trình hành động môi trường thứ 5 của EU năm 1992, Hiến chương Du lịch Bền vững Lanzarote 1995) và các giải pháp tự điều chỉnh: Marketing sinh thái, nhãn xanh, chính sách tiêu dùng bền vững, quản lý năng lượng, kiểm toán tiết kiệm nước, quản lý chất thải theo chiến lược 3R (Reduce - Reuse - Recycle) và giao thông thân thiện môi trường. Khảo sát các mô hình thực tiễn: Mô hình làng du lịch tại Áo (Hens, 1998), Mô hình ECOMOST tại Mallorca (Tây Ban Nha). Hướng dẫn cơ chế tổ chức sự tham gia của cộng đồng địa phương và giới thiệu Bộ tiêu chuẩn du lịch bền vững toàn cầu do Quỹ Liên Hợp Quốc, UNEP và UNWTO ban hành (gồm 4 nhóm tiêu chí: Quản lý hiệu quả; Lợi ích kinh tế - xã hội cho địa phương; Bảo tồn di sản văn hóa; Giảm thiểu tác động môi trường).
• Chương 3: Du lịch Bền vững ở các Vùng Sinh thái Nhạy cảm: Đi sâu vào các giải pháp quản lý theo từng hệ sinh thái đặc thù:
  • Vùng bờ biển và hải đảo: Phân tích hình thái biến đổi ven biển (dẫn chứng nghiên cứu tại đảo Denarau - Fiji của Xie, Chandra, Gu, 2012); phân loại điểm du lịch theo Franz (1985) và Wong (1986); áp dụng nguyên lý phân 3 đới chức năng của Odum (1976) và ma trận khả năng tải ưu tiên của Pearce & Kirk (1986); hệ thống hóa tiêu chuẩn quy hoạch hạ tầng ven biển của WTO (diện tích buồng phòng, cấp thoát nước, bãi đỗ xe, mật độ giường) và các quy chuẩn thực tế tại Bali (Indonesia), Phuket (Thái Lan), Maldives.
  • Miền núi: Đánh giá tính phân dị và mức độ dễ bị tổn thương của cảnh quan miền núi (theo Messerli, 1983); động lực xói mòn đất (Young, 1974); nguy cơ suy tàn văn hóa bản địa dưới sức ép đô thị hóa (Gerrard, 1991); phân tích tác động hai mặt và đề xuất giải pháp năng lượng thay thế củi đốt, công nghệ thu gom rác thải, lồng ghép bảo tồn với giao đất giao rừng.
  • Vùng hoang sơ và Du lịch sinh thái (DLST): Hệ thống hóa quá trình phát triển định nghĩa DLST (Hector Ceballos-Lascurain 1987, Úc 1994, Hiệp hội DLST Hoa Kỳ 1998, Honey 1999, Lê Huy Bá 2000, Luật Du lịch 2005, Quy chế Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn 2007); phân định ranh giới giữa du lịch thiên nhiên và du lịch sinh thái; thiết lập các nguyên tắc về giáo dục môi trường, bảo vệ hệ sinh thái và bảo tồn văn hóa cộng đồng.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các khung lý thuyết căn bản bao gồm:

1. Lý thuyết sức chứa du lịch (Tourism Carrying Capacity - TCC): Cơ sở lý thuyết về giới hạn ngưỡng chịu tải của môi trường tự nhiên, hệ thống kinh tế và cấu trúc văn hóa - xã hội của cộng đồng bản địa trước lưu lượng khách du lịch.
2. Lý thuyết chu kỳ sống của điểm đến (Butler's TALC Model): Công cụ phân tích động lực phát triển không gian du lịch để đưa ra các can thiệp chính sách kịp thời nhằm kéo dài giai đoạn phát triển và ngăn chặn đà suy thoái.
3. Khung quy hoạch phân vùng sinh thái (Zoning Framework): Nguyên tắc tổ chức không gian bảo tồn đa dạng sinh học kết hợp khai thác du lịch bền vững theo các đới lõi, đới đệm và đới dịch vụ phát triển.

Kỹ năng phát triển

Qua việc tiếp thu tài liệu, người học phát triển các kỹ năng chuyên môn:

• Kỹ năng phân tích: Nhận diện các điểm nghẽn và mâu thuẫn lợi ích giữa các bên tham gia (doanh nghiệp lữ hành, cộng đồng địa phương, chính quyền, khách du lịch); đánh giá rủi ro quá tải du lịch dựa trên các chỉ số mật độ khách/dân cư.
• Kỹ năng định lượng và kỹ thuật: Tính toán định mức tiêu chuẩn quy hoạch khu nghỉ dưỡng (mật độ phòng, chỉ tiêu diện tích sàn, nhu cầu cấp nước lít/người/ngày, tỷ lệ cây xanh, khoảng lùi xây dựng bờ biển).
• Kỹ năng quản trị tác nghiệp: Xây dựng kế hoạch quản lý môi trường nội bộ doanh nghiệp theo quy trình kiểm toán năng lượng, phân loại rác thải 3R, tiếp thị nhãn sinh thái và thiết kế chương trình du lịch có trách nhiệm.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn phục vụ cho phương pháp sư phạm hiện đại, kết hợp giữa truyền đạt lý thuyết nền tảng với giải quyết vấn đề thực tiễn (Problem-Based Learning):

• Cách tiếp cận sư phạm: Đặt người học vào vị trí của nhà quản lý điểm đến và nhà quy hoạch. Bài giảng đan xen giữa các góc nhìn kinh tế học, xã hội học và kỹ thuật môi trường, giúp người học phát triển tư duy phản biện khi đánh giá các dự án phát triển du lịch.
• Phân tích tình huống điển hình (Case Studies): Tài liệu cung cấp các nghiên cứu trường hợp phong phú từ quốc tế và Việt Nam:
  • Nghiên cứu quốc tế: Đánh giá sự thành công của mô hình du lịch sinh thái có kiểm soát tại Làng du lịch Áo (tỷ lệ 1 chủ / 1 khách); phân tích mô hình ECOMOST tại Mallorca để thấy rõ vai trò của cơ chế hành chính và sự tham gia của các bên liên quan; bài học điều chỉnh quy hoạch ven bờ tại Đảo Denarau (Fiji).
  • Nghiên cứu Việt Nam: Thực trạng quá tải du lịch tại các trung tâm đô thị lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh theo đánh giá của Travel Bird và McKinsey/WTTC); thực tiễn quản lý tính xen ghép không gian tại Bãi Cháy, Cát Bà, Tam Đảo, Sapa.
• Hệ thống bài tập và câu hỏi ôn tập: Cuối mỗi chương đều có các câu hỏi tự luận yêu cầu người học so sánh các chiến lược tiếp cận, phân tích các giai đoạn trong vòng đời điểm du lịch và đề xuất giải pháp kiểm soát sức tải cho một điểm đến cụ thể.
• Phương pháp đánh giá: Áp dụng đánh giá đa thành phần thông qua kiểm tra kiến thức lý thuyết, bài tập nhóm về lập dự án quy hoạch phân vùng sinh thái và các bài thuyết trình chuyên đề về tiêu chuẩn nhãn sinh thái hoặc giải pháp năng lượng thay thế.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu giảng dạy Phát triển Du lịch Bền vững thể hiện các giá trị học thuật nổi bật thông qua tính chuẩn hóa và cập nhật dữ liệu:

• Tích hợp đầy đủ căn cứ pháp lý và tiêu chuẩn quốc gia: Tài liệu viện dẫn trực tiếp các quy định pháp luật nền tảng như Luật Bảo vệ Môi trường 2014, Luật Du lịch 2017 (có hiệu lực từ 2018), Chỉ thị 36-CT/TW của Bộ Chính trị, cũng như các văn bản của Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn về quản lý du lịch sinh thái trong vườn quốc gia và khu bảo tồn.
• Cập nhật các bộ chỉ thị quốc tế: Trình bày chi tiết khung Bộ tiêu chuẩn du lịch bền vững toàn cầu (UNWTO, UNEP, Rainforest Alliance, UN Foundation) với 4 trụ cột và các phân nhóm chỉ số tác nghiệp rõ ràng, giúp chuẩn hóa việc giảng dạy theo thông lệ quốc tế.
• Hệ thống số liệu kỹ thuật định lượng cụ thể: Cung cấp các bảng thông số chuẩn xác về định mức quy hoạch của WTO và kinh nghiệm lập quy hoạch của các quốc gia Đông Nam Á (Indonesia, Thái Lan, Maldives), bao gồm quy định về khoảng lùi mặt nước (100m tại Bali), chiều cao tối đa công trình (<15m hoặc không vượt quá ngọn cây), mật độ phòng nghỉ và tỷ lệ diện tích cây xanh (tối thiểu 45%).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu được xây dựng để phục vụ đa dạng các nhóm đối tượng trong hệ thống đào tạo và nghiên cứu:

• Sinh viên đại học và cao đẳng: Giáo trình học tập bắt buộc hoặc tự chọn cho sinh viên các ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch và Lữ hành, Quản trị Khách sạn, Du lịch Sinh thái, Kinh tế Môi trường, Địa lý Du lịch và Quy hoạch Đô thị - Nông thôn.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng như Tổng quan Du lịch, Địa lý Du lịch, Cơ sở Văn hóa Việt Nam và Nhập môn Kinh tế học để có thể tiếp thu trọn vẹn các nội dung chuyên sâu về phân tích kinh tế chính trị và quy hoạch không gian.
• Giảng viên chuyên ngành: Dùng làm đề cương chi tiết, khung bài giảng chuẩn để thiết kế giáo án lý thuyết, bài tập thảo luận, hướng dẫn khóa luận tốt nghiệp và biên soạn ngân hàng câu hỏi thi.
• Nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý: Tài liệu tham khảo cho các cán bộ quản lý nhà nước về du lịch tại các địa phương, ban quản lý các vườn quốc gia/khu bảo tồn thiên nhiên, các chuyên viên phân tích dự án đầu tư du lịch và các nhà điều hành doanh nghiệp lữ hành đang tìm kiếm giải pháp chuyển đổi xanh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên bậc đại học và cao đẳng khối ngành du lịch, kinh tế, môi trường; đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, nghiên cứu viên và cán bộ quản lý điểm đến tại các cơ quan quản lý nhà nước hoặc các vườn quốc gia, khu bảo tồn.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền nào trước khi tiếp cận tài liệu?

Người học cần nắm vững kiến thức căn bản về du lịch học đại cương, các khái niệm cơ bản về kinh tế học, địa lý tự nhiên - kinh tế và nguyên lý sinh thái học môi trường cơ bản để hiểu rõ các mô hình tính toán khả năng tải và chu kỳ vòng đời điểm đến.

3. Điểm khác biệt lớn nhất giữa tài liệu này với các giáo trình du lịch thông thường là gì?

Tài liệu không dừng lại ở mức mô tả các loại hình du lịch mà tập trung phân tích sâu vào các công cụ lượng hóa, khung lý thuyết quản trị (mô hình Butler, tiếp cận kinh tế chính trị, mô hình ECOMOST) và đưa ra các thông số quy hoạch kỹ thuật định lượng cho từng vùng sinh thái nhạy cảm (biển đảo, miền núi, rừng nguyên sinh).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?

Người học nên tiếp cận tuần tự từ lý thuyết tổng quát ở Chương 1, nghiên cứu các công cụ và bộ tiêu chuẩn ở Chương 2, sau đó đối chiếu với các nguyên tắc quy hoạch vùng nhạy cảm ở Chương 3. Đồng thời, cần chủ động giải quyết hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương và liên hệ thực tế với các điểm du lịch tại Việt Nam như Sapa, Cát Bà, Bãi Cháy, Đà Lạt.

5. Có những tài liệu văn bản quy phạm pháp luật nào nên đọc kèm?

Người học nên tham khảo đồng thời Luật Du lịch 2017, Luật Bảo vệ Môi trường 2014 (hoặc 2020), các hướng dẫn kỹ thuật của Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) và Quy chế quản lý du lịch sinh thái tại các vườn quốc gia của Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn.

---

Kết luận

Tài liệu giảng dạy Phát triển Du lịch Bền vững (2021) của Khoa Kinh tế – Trường Cao đẳng Công nghệ TP. Hồ Chí Minh là một tài liệu học thuật có cấu trúc chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa cơ sở lý luận kinh điển và các công cụ thực thi thực tế trong quản lý và quy hoạch du lịch. Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học là nắm vững mối quan hệ giữa du lịch và môi trường, hiểu rõ các tiêu chí sức tải và bộ chỉ số bền vững, từ đó ứng dụng thành thạo vào việc xây dựng phương án quy hoạch cho các không gian tự nhiên đặc thù. Để mở rộng kiến thức, người học nên khai thác thêm các báo cáo thường niên của UNWTO, IUCN, UNEP và các đề án quy hoạch tổng thể phát triển du lịch tại các địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I, điều 3, mục 4 đã đưa ra khái niệm về phát triển bền vững như sau: “Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường”. Đây là khái niệm có tính tổng quát, nêu bật những yêu cầu và mục tiêu quan trọng nhất của phát triển bền vững, phù hợp với điều kiện và tình hình Việt Nam. Phát triển bền vững bao gồm ba thành phần cơ bản: Môi trường bền vững, xã hội bền vững và kinh tế bền vững. Khái niệm phát triển du lịch bền vững 2.

Phát triển du lịch bền vững Khái niệm phát triển bền vững được đưa ra khi mâu thuẫn giữa môi trường và phát triển đã trở thành sâu sắc ở nhiều nước trên thế giới do con người đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế mà không quan tâm đúng mức tới bảo vệ môi trường, bảo vệ các giá trị văn hóa, hài hòa lợi ích các thành phần trong hệ kinh tế, khiến cho những tài nguyên bị sử dụng quá mức đang tiến tới nguy cơ bị cạn kiệt, ô nhiễm môi trường gia tăng đe dọa sự phát triển lâu bền của nhân loại. Du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp, sự phát triển của du lịch phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên và môi trường; sự phát triển du lịch và sự phát triển bền vững chung của xã hội có sự tác động biện chứng lẫn nhau. Vì vậy, khái niệm phát triển du lịch bền vững không tách rời khái niệm phát triển bền vững. Du lịch bền vững (Sustainable Tourism) là việc di chuyển và tham quan đến các vùng tự nhiên một cách có trách nhiệm với môi trường để tận hưởng và đánh giá cao tự nhiên (và tất cả những đặc điểm văn hoá kèm theo, có thể là trong quá khứ và cả hiện tại) theo cách khuyến cáo về bảo tồn, có tác động thấp từ du khách và mang lại những lợi ích cho sự tham gia chủ động về kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương.

(World Conservation Union, 1996) Khái niệm phát triển bền vững du lịch trên tạp chí kinh tế học Ekonomska Istraživanja với tiêu đề “Du lịch bền vững: Một tài liệu toàn diện”. Theo tác giả Taylor & Francis: “Phát triển bền vững du lịch được áp dụng để cải thiện chất lượng cuộc sống Chương 2: Du lịch bền vững 10 của người dân bằng cách tối ưu hoá kinh tế địa phương lợi ích, bảo vệ môi trường tự nhiên và xây dựng và cung cấp trải nghiệm chất lượng cao cho khách tham quan”. Phát triển du lịch bền vững được định nghĩa tại Khoản 14 Điều 3 Luật Du lịch 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2018). Theo đó: Phát triển du lịch bền vững là sự phát triển du lịch đáp ứng đồng thời các yêu cầu về kinh tế - xã hội và môi trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của các chủ thể tham gia hoạt động du lịch, không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch trong tương lai.

Hay nói một cách đơn giản nhất, du lịch được coi là phát triển bền vững khi nền du lịch đó tốt cho đất nước lúc này và còn bền vững dài lâu mai sau. Mạng lưới tổ chức du lịch thế giới của Liên Hợp Quốc (United Nation World Tourism Organization Network - UNWTO) chỉ ra rằng du lịch bền vững cần phải: - Về môi trường: Sử dụng tốt nhất các tài nguyên môi trường đóng vai trò chủ yếu trong phát triển du lịch, duy trì quá trình sinh thái thiết yếu, và giúp duy trì di sản thiên nhiên và đa dạng sinh học tự nhiên. - Về xã hội và văn hóa: Tôn trọng tính trung thực về xã hội và văn hóa của các cộng đồng địa phương, bảo tồn di sản văn hóa và các giá trị truyền thống đã được xây dựng và đang sống động, và đóng góp vào sự hiểu biết và chia sẻ liên văn hóa. - Về kinh tế: Bảo đảm sự hoạt động kinh tế tồn tại lâu dài, cung cấp những lợi ích kinh tế xã hội tới tất cả những người hưởng lợi và được phân bổ một cách công bằng, bao gồm cả những nghề nghiệp và cơ hội thu lợi nhuận ổn định và các dịch vụ xã hội cho các cộng đồng địa phương, và đóng góp vào việc xóa đói giảm nghèo.

Những mục tiêu cơ bản của phát triển du lịch bền vững Để phát triển du lịch và xây dựng được những nguyên tắc phát triển bền vững trước hết cần xác định được các mục tiêu cơ bản, đó là: Hiệu quả kinh tế: Đảm bảo tính hiệu quả kinh tế và tính cạnh tranh để các doanh nghiệp và các điểm du lịch có khả năng tiếp tục phát triển phồn thịnh và đạt lợi nhuận lâu dài. Phát triển cho địa phương: Tăng tối đa đóng góp của du khách đối với sự phát triển thịnh vượng của nền kinh tế địa phương tại các điểm du lịch, khu du lịch, bao gồm phần tiêu dùng của khách du lịch được giữ lại tại địa phương. Tạo ra việc làm và nâng cao mức thu nhập: Tăng cường số lượng và chất lượng việc làm tại địa phương do ngành du lịch tạo ra và được ngành du lịch hỗ trợ, không có sự phân biệt đối xử về giới và các mặt khác. Công bằng xã hội: Cần có sự phân phối lại lợi ích kinh tế và xã hội thu được từ hoạt động du lịch một cách công bằng và rộng rãi cho tất cả những người trong cộng đồng đáng được hưởng.

Chương 2: Du lịch bền vững 11 Đáp ứng sự thỏa mãn của khách du lịch: Cung cấp những dịch vụ an toàn, chất lượng thỏa mãn tối đa các nhu cầu của du khách. Nâng cao vai trò chức năng của đơn vị tổ chức du lịch: Thu hút và trao quyền cho cộng đồng địa phương xây dựng kế hoạch và đề ra các quyết định về quản lý và phát triển du lịch, có sự tham khảo tư vấn của các bên liên quan. An sinh xã hội: Duy trì và tăng cường chất lượng cuộc sống của người dân địa phương, bao gồm cơ cấu tổ chức xã hội và cách tiếp cận các nguồn tài nguyên, hệ thống hỗ trợ đời sống, tránh làm suy thoái và khai thác quá mức môi trường cũng như xã hội dưới mọi hình thức. Bảo tồn các giá trị văn hóa: Tôn trọng và tăng cường giá trị các di sản lịch sử, bản sắc văn hóa dân tộc, truyền thống và những bản sắc đặc biệt của cộng đồng dân cư địa phương tại các điểm du lịch.

Bảo vệ tự nhiên: Duy trì và nâng cao chất lượng của cảnh vật, kể cả ở nông thôn cũng như thành thị, tránh để môi trường xuống cấp. Sử dụng hiệu quả các nguồn lực: Giảm thiểu mức sử dụng những nguồn tài nguyên quý hiếm và không thể tái tạo được trong việc phát triển và triển khai các cơ sở, phương tiện và dịch vụ du lịch. Bảo vệ môi trường: Giảm thiểu ô nhiễm không khí, nước, đất và rác thải từ du khách và các hãng du lịch. Ý nghĩa của việc phát triển du lịch bền vững Sự bền vững về kinh tế: Tạo nên sự thịnh vượng cho tất cả mọi tầng lớp xã hội và đạt được hiệu quả giá trị cho tất cả mọi hoạt động kinh tế.

Sự bền vững xã hội: Tôn trọng nhân quyền và sự bình đẳng cho tất cả mọi người trong xã hội. Sự bền vững về môi trường: Bảo vệ và quản lý các nguồn tài nguyên, đặc biệt là các nguồn tài nguyên không thể thay mới và quý hiếm đối với cuộc sống con người. Sự bền vững về văn hóa: Bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong đó bao gồm cả văn hoá vật thể và phi vật thể. NHỮNG NGUYÊN TẮC CỦA DU LỊCH BỀN VỮNG Du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp, tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao, muốn phát triển bền vững đòi hỏi sự nỗ lực chung của toàn xã hội.

Mục tiêu của phát triển bền vững mang tới sự hài hòa giữa kinh tế - xã hội và môi trường nhưng không làm ảnh hưởng tới tương lai. Để thực hiện những mục tiêu trên, cần xác định được các nguyên tắc của phát triển du lịch bền vững, lấy làm kim chỉ nam cho những hoạt động tiếp theo, giúp du lịch phát triển bền vững trong tương lai. Khai thác sử dụng nguồn lực một cách hợp lý: Nguồn lực là tổng thể vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, hệ thống tài sản quốc gia, nguồn nhân lực, đường lối chính sách, vốn và thị trường… ở cả trong nước và ngoài Chương 2: Du lịch bền vững 12 nước có thể được khai thác nhằm phục vụ cho việc phát triển du lịch. Việc sử dụng, bảo tồn bền vững tài nguyên thiên nhiên văn hóa xã hội là hết sức cần thiết đảm bảo cho sự phát triển lâu dài, khai thác phục vụ hoạt động du lịch dựa trên sự tính toán nhu cầu hiện tại.

Giảm thiểu sự tiêu thụ quá mức tài nguyên thiên nhiên: Việc tiêu thụ tài nguyên thiên nhiên ở mức vừa đủ một mặt giúp cho việc phục hồi tài nguyên thiên nhiên, mặt khác giảm chất thải ra môi trường. Các tài nguyên thiên nhiên cần được quy hoạch, quản lý tránh sự khai thác một cách ồ ạt hoặc phát triển nóng. Duy trì bảo tồn sự đa dạng thiên nhiên, xã hội và nhân văn: Cần trân trọng tính đa dạng của thiên nhiên, xã hội, môi trường của điểm đến, đảm bảo nhịp độ, quy mô và loại hình phát triển du lịch, để bảo vệ tính đa dạng của văn hóa địa phương. Xem xét quy mô và sức chứa của mỗi vùng, giám sát chặt chẽ các hoạt động du lịch đối với động thực vật, lồng ghép các hoạt động du lịch vào các hoạt động của cộng đồng dân cư, ngăn ngừa sự thay thế các ngành nghề truyền thống lâu đời bằng các ngành nghề hiện đại.

Phát triển du lịch phù hợp với văn hóa bản địa, phúc lợi xã hội, nhu cầu của sự phát triển, đảm bảo quy mô, tiến độ của các loại hình du lịch nhằm gia tăng sự hiểu biết lẫn nhau giữa du khách và dân cư sở tại. Phát triển du lịch phải đặt trong quy hoạch tổng thể của kinh tế xã hội: Sự tồn tại lâu dài của ngành du lịch phải nằm trong khuôn khổ chiến lược của quốc gia, vùng, địa phương về kinh tế - xã hội.