BỘ LAO ĐỘNG THƢƠNG BINH VÀ XÃ HỘI TRƢỜNG CAO ĐẲNG PHẠM NGỌC THẠCH CẦN THƠ Tài liệu tham khảo (Dành cho đào tạo Y sĩ đa khoa) Lƣu hành nội bộ Năm 2021 Trang Bài 1: ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẨU SINH LÝ TRẺ EM. 1 Bài 2: SỰ PHÁT TRIỂN THỂ CHẤT TRẺ EM QUA CÁC THỜI KỲ. 16 Bài 3: PHÁT TRIỂN TINH THẦN – VẬN ĐỘNG TRẺ EM. 21 Bài 4: DINH DƢỠNG TRẺ EM.
25 Bài 5: THIẾU VITAMINE A VÀ BỆNH KHÔ MẮT. 37 Bài 6: TRẺ CÕI XƢƠNG DO THIẾU VITAMINE D. 41 Bài 7: NHIỄM KHUẨN SƠ SINH. 47 Bài 8: NÔN TRỚ - TÁO BÓN.
52 Bài 9: BỆNH TIÊU CHẢY-CHƢƠNG TRÌNH PHÕNG CHỐNG. 58 Bài 10: THẤP TIM VÀ CHƢƠNG TRÌNH PHÕNG CHỐNG THẤP TIM. 68 Bài 11: NHIỄM NHUẨN HÔ HẤP CẤP TÍNH Ở TRẺ EM VÀ CHƢƠNG TRÌNH PHÕNG CHỐNG. 73 Bài 12: BỆNH THẬN VÀ TIẾT NIỆU: VIÊM CẦU THẬN CẤP.
82 Bài 13: BỆNH THẬN : HỘI CHỨNG THẬN HƢ TIÊN PHÁT. 86 Bài 14: SỐT- CO GIẬT- VIÊM MÀNG NÃO. 93 Bài 15: SUY DINH DƢỠNG VÀ CHƢƠNG TRÌNH PHÕNG CHỐNG. 100 Bài 16: CÁC DỊ TẬT BẨM SINH.
106 Bài 17: CHƢƠNG TRÌNH TIÊM CHỦNG MỞ RỘNG. 113 Bài 18: LỒNG GHÉP CHĂM SÓC TRẺ BỆNH (IMCI). 124 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 133 BÀI 1 Đ C ĐI M GI I PHẪU – SINH L TRẺ EM MỤC TI U: Sau khi họ on ài nà họ vi n khả n n : 1) T - 2) T - 3) T 4) T – – 1.
BỘ MÁY HÔ HẤP: 1.1 Vùn mũi - họn - hầu: 1 1 1 Mũ , v ạ ũi: - Lúc sơ sinh chưa hoàn thiện, phát triển dần theo tuổi. Mũi sơ sinh ngắn và nhỏ do xương mặt chưa phát triển, tuy nhiên sơ sinh chỉ thở mũi, không thở miệng được. - Lúc mới sinh đã có xoang hàm, sau đó xoang sàng phát triển dần và hoàn thiện lúc 2 tuổi, xoang bướm và xoang trán phát triển từ 2 tuổi đến dậy thì. - Lúc sơ sinh khoang hầu họng rất hẹp, sau rộng dần ra trước và 2 bên nhờ cột sống cổ uốn cong dần, kết hợp với sự phát triển xương sọ mặt.
112N ạ v ạ : Trẻ càng nhỏ niêm mạc càng mỏng, nhiều mao mạch dễ sung huyết, ngược lại hệ lympho ở trẻ nhỏ chưa phát triển nên dễ nhiễm trùng.1 3 T q : L ng hẹp, thành mềm, nên dễ b ch t hẹp do viêm, d vật, nhầy nhớt và ch n ép.2 Đƣờn dẫn khí: - Đường dẫn kh từ phế quản đến ống phế nang tăng dần về đường k nh mô đàn hồi, v ng sụn nhỏ dần và biến mất ở các tiểu phế quản. Cấu tạo từ nay chỉ là những v ng cơ trơn, càng xuống dưới chỉ c n vài sợi cơ trơn mỏng. Từ đọan này trở đi, đường dẫn kh được mở thông qua áp lực làm mở phế nang nên rất dễ b xẹp. - Đường k nh kh quản tăng gấp 2 lần lúc 5 tuổi.
Phế quản gốc tăng 2 lần lúc 6 tuổi. Tiểu phế quản tăng 40% lúc 2 tuổi 1.3 Cơ hô hấp- lồn n ự : - Số lượng sợi cơ và hệ võng nội cơ tương vẫn c n tiếp tục phát triển sau sanh. Trẻ sanh non, cơ hoành rất mau “mệt” do hệ võng nội cơ tương chưa phát triển. Hệ sụn xương, cơ hô hấp tiếp tục phát triển.
Lúc sinh lồng ngực mềm, dễ biến dạng. Từ 1 tuổi lồng ngực giống như người lớn.4 Sự phát triển ủa phổi: 1.1 Sự í ủ - : là điều kiện tiên quyết để duy trì họat động sống. 1 - Động tác thở đầu tiên là do phản xạ sinh vật, sau đó ch u sự điều h a hóa học nồng độ O2 thấp và CO2 cao và cơ học các chất d ch trong phổi dần dần được ép ra ngoài mô kẽ làm cho phổi nở ra từ từ. - Sau khi sinh, tuần hoàn bào thai ngưng hoạt động.
Sau những động tác thở đầu tiên, lượng máu lên phổi tăng, O2 máu tăng dần làm giãn dần hệ mạch máu phổi, làm kháng lực mạch máu phổi cũng giảm dần. - Máu về tim trái tăng gấp đôi ngay khi cắt rốn. Cơ tim phải th ch nghi ngay với 1 hoạt động mới. Điều này thực hiện được nhờ có rất nhiều cathecolamin được phóng th ch lúc chuyển dạ.
Áp lực tim trái tăng làm lỗ bầu dục đóng lại sau 1-2 ngày. Do áp lực tim trái tăng, luồng máu qua ống thông động mạch cũng đổi chiều làm máu lên phổi nhiều hơn. Ống động mạch sẽ đóng dần về chức năng 2 tuần và cơ thể học 1 tháng). - Chức năng phổi tăng dần thể hiện bằng sự tăng dần PaO2 từ 70-80 mmHg lúc mới sinh đến 3 tuổi PaO2 bằng người lớn 95-96 mmHg).2 T ố : - Trẻ sơ sinh: 40 - 50 l/p - Nhũ nhi: 25 - 30 l/p - Trẻ lớn: 18 - 20 l/p 1.3 K ở: - Sơ sinh: chỉ thở bằng mũi, thở bụng và thở không đều.
Trẻ sơ sinh thường có những cơn ngưng thở sinh lý dưới 10 giây không k m suy hô hấp, chậm nh p tim. - Nhũ nhi: thở kiểu ngực bụng. BỘ MÁY TUẦN HOÀN.1 Vòn tuần hoàn sau sinh: - Khi trẻ ra đời sự tuần hoàn có những biến đổi quan trọng và đột ngột do phổi đảm nhiệm chức năng hô hấp và hệ tuần hoàn rau thai mất đi. - Khi phổi bắt đầu hô hấp, các phế nang giãn ra, l ng các mao mạch máu trong phổi cũng giãn ra, sức cản các ĐMP giảm xuống đột ngột tới tr số rất thấp do đó áp lực máu trong ĐMP cũng như trong tâm thất và tâm nhĩ phải giảm đi.
- Vì dây rốn b b cắt nên một lưới mao mạch rộng lớn của rau trước kia nhận phần lớn máu từ ĐMC thai cũng mất đi làm áp lực máu trong ĐMC cũng như trong thất trái và nhĩ trái tăng lên. - Kết quả là áp lực trong tâm nhĩ trái của trẻ mới ra đời cao hơn nhĩ phải làm vách liên nhĩ tiên phát b đẩy về ph a vách thứ phát để khép lối thông liên nhĩ. Về mặt giải phẫu, sự b t lối thông này chỉ bắt đầu xảy ra vào khoảng giữa tuần thứ 6 và tuần thứ 10 sau khi trẻ ra đời. - Sự giảm áp lực máu trong ĐMP làm ngừng sự lưu thông máu qua ống động mạch.
Ðồng thời lớp cơ trơn của thành ống động mạch co lại làm hẹp l ng ống. Lớp áo trong của ống động mạch cũng tăng sinh để b t ống lại. Sự b t ống về mặt giải phẫu phải sau 3- 4 tháng sau khi trẻ ra đời mới hoàn thành, ống động mạch sẽ biến thành dây chằng động mạch. 2 - Ðộng mạch rốn sau 2-3 tháng sẽ xơ hoá biến thành dây treo bàng quang.
Tĩnh mạch rốn và ống Arantius sẽ biến thành thành dây chằng tr n của gan.2 Đ iểm v h nh thể – sinh l ủa tim và m h máu: Tim và mạch máu ở trẻ nhỏ có nhiều đặc điểm khác với người lớn. Khi trẻ 12 tuổi trở đi thì cấu tạo và chức năng tim mạch giống với người lớn.1 Tim: Vị í: - Những tháng đầu: tim nằm ngang do cơ hoành cao. - 1 tuổi: chéo nghiêng, do trẻ biết đi. - 4 tuổi: thẳng như người lớn, do lồng ngực phát triển.
Tọ : - Ở trẻ sơ sinh trọng lượng tim bằng 0,9% trọng lượng cơ thể, người lớn bằng 0,5%. - Tim phát triển nhanh trong 2 năm đầu và trong lứa tuổi dậy thì, sau đó phát triển chậm dần: mới đẻ trọng lượng tim khoảng 20-25 gr, gấp đôi lúc 6 tháng, gấp 3 lúc 1- 2 tuổi, gấp 4 lúc 5 tuổi và gấp 6 lần lúc 10 tuổi và gấp 11 lần lúc 16 tuổi. Hì : - Tim trẻ sơ sinh hơi tr n, sau đó phát triển để bề dài > bề ngang. - Thành tâm thất phải phát triển chậm hơn thất trái, tỷ lệ bề dày lớn nhất của thành tâm thất trái/tâm thất phải: C ạ ọ ủ : Cơ tim trẻ em mỏng và ngắn hơn ở người lớn, các thớ cơ nằm sát nhau, mô liên kết ở giữa các thớ cơ và mô đàn hồi phát triển kém.
Sợi cơ có nhiều nhân tr n. Tuổi càng lớn số sợi cơ tim càng giảm, trái lại sợi cơ và nhân to thêm, mô liên kết phát triển nhiều hơn, do đó các sợi cơ lại tách rời nhau ra. Cơ tim trẻ em có nhiều mạch máu đảm bảo việc dinh dưỡng tốt cho tim. C vị í v : - Ổ van ĐMC: gồm 2 ổ, ổ ở gian sườn 2 cạnh ức phải và ổ gian sườn 3 cạnh ức trái.
- Ổ van ĐMP : ở gian sườn 2 cạnh ức trái. - Ổ van 3 lá : ở phần dưới xương ức. - Ổ van 2 lá : ở gian sườn 5 trái trên đường trung đ n. M h máu: - Trẻ càng lớn đường k nh tĩnh mạch càng phát triển hơn động mạch.
- Tỷ lệ đường k nh động mạch chủ /động mạch phổi thay đổi theo tuổi. + < 10 tuổi: động mạch phổi > động mạch chủ. + 10 - 12 tuổi: động mạch phổi = động mạch chủ. 3 + Dậy thì: động mạch phổi < động mạch chủ.
- Hệ mao mạch ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: phong phú và rộng hơn người lớn do nhu cầu dưỡng kh cao, phát triển nhất trong 2 năm đầu và tuổi dậy thì.3 Cá hỉ số ơ ản v hu ết ộn : 2. Tiến tim: - Trẻ em: tiếng tim nghe rõ và ngắn hơn ở người lớn. - Trẻ SS: do thời kỳ tâm thu và tâm trương ngắn nên tiếng tim nghe như nh p tim thai. M h: - Trẻ càng nhỏ, mạch càng nhanh, càng dễ thay đổi do k ch th ch, khóc, gắng sức, sốt.
- Cần lấy mạch lúc ngủ, yên tĩnh, gắng sức, lấy cả 1 phút. + Sơ sinh : 140 - 160 lần/phút. + 6 tháng : 130 - 140 lần/phút. + 1 tuổi : 120 - 130 lần/phút.
+ 5 tuổi : 100 lần/phút. + Trên 6 tuổi : 80 - 90 lần/phút. Hu ết áp ộn m h: - Trẻ càng nhỏ huyết áp động mạch càng thấp. - Huyết áp tối đa HATÐ : + Sơ sinh: 75 mmHg + 3 - 12 tháng: 75-80 mmHg.
+ Trên 1 tuổi: t nh theo công thức Molchanov: HATÐ = 80 + 2n n = số tuổi. - Huyết áp tối thiểu HATT : HATT = HATÐ/2 + 10 mmHg. Đ C ĐI M HỆ TIÊU HOÁ TRẺ EM 3.1 Miện : 3 1 1 Hố : Ở trẻ bú mẹ, hốc miệng nhỏ, v m thẳng, các cơ môi phát triển mạnh, lợi có nhiều nếp nhăn.