Luận Án Tiến Sĩ Về Sử Dụng Kháng Sinh Điều Trị Viêm Phổi Ở Trẻ Em Tại Bệnh Viện Sản Nhi Quảng Ninh

Luận án tiến sĩ y tế nghiên cứu phân tích tình hình sử dụng kháng sinh điều trị viêm phổi mắc phải cộng đồng cho trẻ em tại bệnh, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết,

• Tác giả: Phạm Anh Tuân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Anh
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược lý - Dược lâm sàng
• Đề tài: Phân Tích Tình Hình Sử Dụng Kháng Sinh Điều Trị Viêm Phổi Mắc Phải Cộng Đồng Cho Trẻ Em Tại Bệnh Viện Sản Nhi Tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VIÊM PHỔI CỘNG ĐỒNG Ở TRẺ EM
• 1.1. Định nghĩa viêm phổi cộng đồng
• 1.2. Tình hình dịch tễ viêm phổi cộng đồng ở trẻ em
• 1.3. Nguyên nhân gây viêm phổi cộng đồng ở trẻ em
• 1.4. Phân loại viêm phổi cộng đồng ở trẻ em
• 1.5. ĐIỀU TRỊ VIÊM PHỔI CỘNG ĐỒNG Ở TRẺ EM
• 1.5.1. Nguyên tắc điều trị viêm phổi cộng đồng ở trẻ em
• 1.5.2. Nguyên tắc điều trị kháng sinh
• 1.5.3. Cơ sở để lựa chọn kháng sinh trong điều trị viêm phổi mắc phải cộng đồng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về viêm phổi cộng đồng ở trẻ em

Viêm phổi là một trong những bệnh lý hô hấp phổ biến nhất ở trẻ em, đặc biệt là trong mùa đông và mùa dịch cúm. Theo thống kê của WHO, viêm phổi đứng thứ hai trong các nguyên nhân gây tử vong ở trẻ từ 1-59 tháng tuổi, chiếm 12,8% tổng số ca tử vong. Tại Việt Nam, viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ em phải nhập viện và cũng là nguyên nhân tử vong hàng đầu. Việc tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh và sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi ở trẻ em là rất cần thiết. Kháng sinh là công cụ quan trọng trong điều trị viêm phổi, nhưng việc sử dụng không đúng cách có thể dẫn đến kháng thuốc. Do đó, việc thực hiện các chương trình quản lý kháng sinh là cần thiết để phát hiện và can thiệp kịp thời các vấn đề chưa hợp lý trong điều trị.

1.1 Định nghĩa viêm phổi cộng đồng

Viêm phổi cộng đồng được định nghĩa là tình trạng viêm phổi mắc phải ở cộng đồng hoặc trong 48 giờ đầu nhập viện. Đây là một bệnh lý nghiêm trọng, có thể dẫn đến nhiều biến chứng nếu không được điều trị kịp thời. Viêm phổi có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó vi khuẩn là nguyên nhân chính. Việc xác định đúng nguyên nhân gây bệnh là rất quan trọng để lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp.

1.2 Tình hình dịch tễ viêm phổi cộng đồng ở trẻ em

Theo thống kê, tỷ lệ mắc viêm phổi cộng đồng ở trẻ em tại Việt Nam rất cao, với khoảng 2.9 triệu ca mỗi năm. Viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở Đông Nam Á và Châu Phi. Việc nắm rõ tình hình dịch tễ sẽ giúp các cơ sở y tế có biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả hơn.

II. Phân tích tình hình sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi

Việc sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi ở trẻ em tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Quảng Ninh đã được phân tích kỹ lưỡng. Tỷ lệ bệnh nhân đã sử dụng kháng sinh trước khi nhập viện là một yếu tố quan trọng cần xem xét. Các phác đồ điều trị ban đầu khi bệnh nhân mới nhập viện cũng cần được đánh giá để đảm bảo tính hợp lý và hiệu quả. Đặc biệt, việc phân tích sự phù hợp của việc lựa chọn phác đồ kháng sinh ban đầu và liều dùng là rất cần thiết để tránh tình trạng kháng thuốc.

2.1 Tỷ lệ bệnh nhân đã sử dụng kháng sinh trước khi nhập viện

Tỷ lệ bệnh nhân đã sử dụng kháng sinh trước khi nhập viện cho thấy mức độ nghiêm trọng của tình trạng bệnh. Việc này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và sự lựa chọn kháng sinh sau này. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều bệnh nhân đã sử dụng kháng sinh không đúng cách, dẫn đến tình trạng kháng thuốc gia tăng.

2.2 Các phác đồ điều trị ban đầu khi bệnh nhân mới nhập viện

Các phác đồ điều trị ban đầu cần được xây dựng dựa trên các hướng dẫn điều trị chuẩn và tình hình kháng thuốc tại địa phương. Việc lựa chọn kháng sinh cần dựa vào nguyên nhân gây bệnh và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phác đồ điều trị hợp lý có thể cải thiện đáng kể hiệu quả điều trị viêm phổi ở trẻ em.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Viêm phổi cộng đồng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn cầu. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2015, viêm phổi chiếm khoảng 12,8% các trường hợp tử vong ở trẻ từ 1 đến 59 tháng tuổi, chỉ đứng sau biến chứng của đẻ non. Tỷ lệ mắc viêm phổi cộng đồng ở trẻ em tại các quốc gia Đông Nam Á và Châu Phi cao nhất, với ước tính khoảng 22% trẻ từ 0 đến 4 tuổi mắc bệnh mỗi năm. Tại Việt Nam, viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ em phải nhập viện và cũng là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong nhóm trẻ nhỏ, với khoảng 2,9 triệu ca mới mỗi năm và gần 4.500 trẻ dưới 5 tuổi tử vong do viêm phổi.

Việc sử dụng kháng sinh hợp lý trong điều trị viêm phổi cộng đồng ở trẻ em là rất quan trọng nhằm hạn chế tình trạng kháng thuốc và các phản ứng có hại. Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Quảng Ninh là cơ sở chuyên khoa tuyến cao nhất về Sản khoa và Nhi khoa của tỉnh, nơi tiếp nhận và điều trị nhiều ca viêm phổi cộng đồng ở trẻ em. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu đánh giá cụ thể về tình hình sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phổi cộng đồng tại đây.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm khảo sát đặc điểm bệnh nhân nhi viêm phổi cộng đồng và phân tích tình hình sử dụng kháng sinh trong điều trị tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Quảng Ninh trong khoảng thời gian từ tháng 10 đến tháng 12 năm 2018. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần nâng cao hiệu quả điều trị, giảm thiểu kháng thuốc và cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe trẻ em tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết về viêm phổi cộng đồng ở trẻ em: Viêm phổi cộng đồng được định nghĩa là viêm phổi mắc phải ngoài bệnh viện hoặc trong vòng 48 giờ đầu nhập viện, với nguyên nhân chủ yếu là vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae và các vi khuẩn không điển hình như Mycoplasma pneumoniae. Việc phân loại mức độ nặng của viêm phổi dựa trên các dấu hiệu lâm sàng theo hướng dẫn của WHO và Bộ Y tế Việt Nam.

• Mô hình quản lý sử dụng kháng sinh hợp lý: Tập trung vào nguyên tắc lựa chọn kháng sinh dựa trên đặc điểm lâm sàng, mức độ nặng của bệnh, tình trạng miễn dịch và tình hình kháng thuốc tại địa phương. Việc lựa chọn phác đồ điều trị kháng sinh ban đầu và điều chỉnh phác đồ dựa trên hiệu quả lâm sàng và kết quả xét nghiệm vi sinh.

• Khái niệm chính: Viêm phổi cộng đồng, kháng sinh β-lactam, cephalosporin thế hệ 3, macrolid, aminosid, hiệu quả điều trị, kháng thuốc, liều dùng và nhịp đưa thuốc, chức năng thận (đánh giá qua GFR).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu hồi cứu mô tả dựa trên dữ liệu bệnh án nội trú của trẻ em từ 2 tháng đến 5 tuổi được chẩn đoán viêm phổi cộng đồng, điều trị tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn từ 1/10/2018 đến 31/12/2018.

• Nguồn dữ liệu: 196 bệnh án nội trú thỏa mãn tiêu chuẩn lựa chọn (điều trị nội trú ≥ 3 ngày, có chỉ định kháng sinh, không viêm phổi sau 48 giờ nhập viện).

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Trích xuất thông tin từ phần mềm quản lý bệnh viện, bao gồm đặc điểm bệnh nhân, mức độ nặng của viêm phổi, bệnh mắc kèm, kết quả xét nghiệm vi sinh, tình hình sử dụng kháng sinh (trước và trong viện), phác đồ điều trị, thay đổi phác đồ, thời gian điều trị và hiệu quả điều trị.

• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm SPSS 23 và Microsoft Excel 2013. Biến định tính được mô tả bằng tần suất và tỷ lệ phần trăm; biến định lượng được mô tả bằng trung vị và khoảng tứ phân vị hoặc trung bình ± độ lệch chuẩn tùy theo phân phối. Kiểm định Kolmogorov-Smirnov và Shapiro-Wilk được sử dụng để đánh giá phân phối dữ liệu.

• Tiêu chuẩn đánh giá: Mức độ nặng của viêm phổi theo hướng dẫn Bộ Y tế 2015; sự phù hợp của phác đồ kháng sinh ban đầu so với hướng dẫn; liều dùng và nhịp đưa thuốc so với khuyến cáo, đặc biệt phân tích trên nhóm bệnh nhân có chức năng thận bình thường và suy giảm (đánh giá qua công thức Schwartz tính GFR).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Trong 196 bệnh nhân, trẻ từ 2-12 tháng tuổi chiếm 63,3%, nam giới chiếm 62,8%. Mức độ viêm phổi nhẹ chiếm 92,4%, viêm phổi nặng 6,6%, viêm phổi rất nặng 1%. Khoảng 45,4% bệnh nhân có 1-2 bệnh mắc kèm, chủ yếu là viêm tai giữa cấp (43,8%).

2. Tình hình sử dụng kháng sinh trước và trong viện: 43,4% bệnh nhân đã sử dụng kháng sinh trước khi nhập viện. Trong viện, nhóm cephalosporin thế hệ 3 được sử dụng phổ biến nhất (76,1%), chủ yếu là cefotaxim (64,8%). Các nhóm khác như penicilin/ức chế β-lactam, macrolid, aminosid, carbapenem và quinolon chiếm tỷ lệ thấp hơn 10%.

3. Phác đồ điều trị ban đầu và thay đổi phác đồ: 95% bệnh nhân viêm phổi nhẹ được điều trị bằng phác đồ đơn độc, trong khi bệnh nhân viêm phổi nặng có tỷ lệ phối hợp phác đồ lên đến 53,8%. Tỷ lệ thay đổi phác đồ thấp (6,1%), chủ yếu do biểu hiện lâm sàng chậm tiến triển (85,7%).

4. Thời gian điều trị và hiệu quả: Thời gian nằm viện và sử dụng kháng sinh trung vị lần lượt là 7 và 7 ngày, tăng lên 8 ngày ở nhóm viêm phổi nặng. Hiệu quả điều trị cao với 92,9% bệnh nhân khỏi bệnh, 6,1% cải thiện, chỉ 1% không thay đổi hoặc nặng hơn.

5. Sự phù hợp trong sử dụng kháng sinh: Tỷ lệ phác đồ kháng sinh ban đầu phù hợp với hướng dẫn chỉ đạt 2%, phần lớn sử dụng không đúng phác đồ. Về liều dùng và nhịp đưa thuốc, 48,7% trường hợp không phù hợp, chủ yếu do liều cao hơn khuyến cáo (87,2%), đặc biệt với cefotaxim. 100% bệnh nhân suy giảm chức năng thận không được điều chỉnh liều phù hợp.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ nhỏ dưới 12 tháng tuổi và nam giới có tỷ lệ mắc viêm phổi cộng đồng cao hơn, phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, phản ánh sự nhạy cảm của hệ hô hấp trẻ nhỏ và yếu tố giới tính trong tiếp xúc với nguy cơ. Tỷ lệ viêm phổi nhẹ chiếm ưu thế, phù hợp với mô hình điều trị nội trú tại bệnh viện chuyên khoa.

Việc sử dụng kháng sinh nhóm cephalosporin thế hệ 3 chiếm ưu thế phản ánh xu hướng lựa chọn thuốc có phổ rộng và hiệu quả nhanh, tuy nhiên tỷ lệ sử dụng không phù hợp phác đồ và liều dùng cao hơn khuyến cáo là vấn đề đáng lưu ý, có thể dẫn đến tăng nguy cơ kháng thuốc và tác dụng phụ. Tỷ lệ sử dụng kháng sinh trước khi nhập viện cao cũng cho thấy việc tự ý dùng thuốc tại cộng đồng còn phổ biến.

Hiệu quả điều trị cao chứng tỏ phác đồ hiện tại có hiệu quả lâm sàng, nhưng cần cải thiện việc lựa chọn và điều chỉnh liều để giảm thiểu rủi ro. Việc không điều chỉnh liều kháng sinh cho bệnh nhân suy giảm chức năng thận là điểm yếu nghiêm trọng, có thể gây độc tính và ảnh hưởng đến kết quả điều trị.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sử dụng các nhóm kháng sinh, biểu đồ tròn về mức độ phù hợp phác đồ và liều dùng, bảng so sánh hiệu quả điều trị theo mức độ nặng của viêm phổi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và hướng dẫn cho nhân viên y tế về lựa chọn phác đồ kháng sinh phù hợp theo hướng dẫn Bộ Y tế, đặc biệt chú trọng đến việc điều chỉnh liều dùng và nhịp đưa thuốc dựa trên chức năng thận của bệnh nhân. Thời gian thực hiện: 6 tháng; Chủ thể: Ban Giám đốc bệnh viện, khoa Dược, khoa Lâm sàng.

2. Xây dựng và triển khai chương trình quản lý sử dụng kháng sinh (AMS) tại bệnh viện nhằm giám sát, đánh giá và can thiệp kịp thời các trường hợp sử dụng kháng sinh không hợp lý. Thời gian thực hiện: 12 tháng; Chủ thể: Tổ Dược lâm sàng, Ban Quản lý chất lượng.

3. Tăng cường công tác truyền thông, giáo dục cộng đồng về việc sử dụng kháng sinh an toàn, hạn chế tự ý dùng thuốc trước khi nhập viện nhằm giảm thiểu tình trạng kháng thuốc. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể: Phòng Công tác xã hội, Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh.

4. Cải thiện hệ thống xét nghiệm vi sinh và kháng sinh đồ để hỗ trợ bác sĩ lựa chọn kháng sinh chính xác, giảm thiểu việc điều trị kinh nghiệm không phù hợp. Thời gian thực hiện: 18 tháng; Chủ thể: Ban Giám đốc bệnh viện, phòng Xét nghiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ nhi khoa và dược sĩ lâm sàng: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn về tình hình sử dụng kháng sinh và hiệu quả điều trị viêm phổi cộng đồng, giúp cải thiện quyết định điều trị và quản lý thuốc.

2. Quản lý bệnh viện và cán bộ y tế công tác tại khoa Dược: Thông tin về thực trạng sử dụng kháng sinh và đề xuất quản lý giúp xây dựng chính sách sử dụng thuốc hợp lý, nâng cao chất lượng dịch vụ.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Dược, Y học: Tài liệu tham khảo về phương pháp nghiên cứu hồi cứu, phân tích dữ liệu lâm sàng và đánh giá hiệu quả điều trị trong lĩnh vực nhi khoa.

4. Cơ quan quản lý y tế và các tổ chức phòng chống kháng thuốc: Cung cấp bằng chứng khoa học để xây dựng các chương trình can thiệp, chính sách quản lý kháng sinh tại tuyến cơ sở và cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Viêm phổi cộng đồng ở trẻ em là gì?
   Viêm phổi cộng đồng là viêm phổi mắc phải ngoài bệnh viện hoặc trong vòng 48 giờ đầu nhập viện, thường do vi khuẩn hoặc virus gây ra, ảnh hưởng đến phế nang và mô phổi.

2. Tại sao việc sử dụng kháng sinh hợp lý lại quan trọng trong điều trị viêm phổi?
   Sử dụng kháng sinh đúng cách giúp tiêu diệt vi khuẩn hiệu quả, giảm nguy cơ kháng thuốc và tác dụng phụ, đồng thời nâng cao hiệu quả điều trị và giảm chi phí y tế.

3. Nhóm kháng sinh nào được sử dụng phổ biến nhất trong điều trị viêm phổi cộng đồng ở trẻ em tại Bệnh viện Sản Nhi Quảng Ninh?
   Nhóm cephalosporin thế hệ 3, đặc biệt là cefotaxim, được sử dụng nhiều nhất với tần suất 76,1% trong mẫu nghiên cứu.

4. Làm thế nào để đánh giá sự phù hợp của phác đồ kháng sinh?
   Sự phù hợp được đánh giá dựa trên việc lựa chọn kháng sinh, liều dùng và nhịp đưa thuốc theo hướng dẫn điều trị chuẩn của Bộ Y tế và các tài liệu chuyên môn.

5. Có những vấn đề gì cần cải thiện trong việc sử dụng kháng sinh tại bệnh viện?
   Tỷ lệ sử dụng phác đồ không phù hợp cao (98%), liều dùng không đúng (48,7%), đặc biệt không điều chỉnh liều cho bệnh nhân suy giảm chức năng thận, cần tăng cường đào tạo và quản lý.

Kết luận

• Trẻ em từ 2-12 tháng tuổi và nam giới chiếm tỷ lệ cao nhất trong nhóm bệnh nhân viêm phổi cộng đồng tại Bệnh viện Sản Nhi Quảng Ninh.
• Nhóm cephalosporin thế hệ 3 là kháng sinh được sử dụng phổ biến nhất, nhưng tỷ lệ sử dụng không phù hợp phác đồ và liều dùng còn cao.
• Hiệu quả điều trị đạt trên 92%, tuy nhiên cần cải thiện việc lựa chọn và điều chỉnh liều kháng sinh để giảm thiểu rủi ro.
• Việc không điều chỉnh liều kháng sinh cho bệnh nhân suy giảm chức năng thận là điểm yếu cần khắc phục.
• Đề xuất triển khai chương trình quản lý sử dụng kháng sinh, đào tạo nhân viên y tế và nâng cao năng lực xét nghiệm vi sinh để nâng cao chất lượng điều trị.

Next steps: Triển khai các giải pháp quản lý và đào tạo trong 6-12 tháng tới, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để đánh giá tác động của các can thiệp.

Call to action: Các cán bộ y tế và quản lý bệnh viện cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả điều trị viêm phổi cộng đồng ở trẻ em, góp phần giảm thiểu kháng thuốc và cải thiện sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VIÊM PHỔI CỘNG ĐỒNG Ở TRẺ EM 1.Định nghĩa viêm phổi cộng đồng Viêm phổi là tình trạng viêm cấp tính lan tỏa cả phế nang, mô kẽ và phế quản, có thể một hoặc hai bên phổi.Viêm phổi cộng đồng là viêm phổi mắc phải ở cộng đồng hoặc 48 giờ đầu nằm viện [4]. Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC 1.Tình hình dịch tễ viêm phổi cộng đồng ở trẻ em Viêm phổi là một trong những bệnh lý đường hô hấp thường gặp nhất, bệnh hay gặp nhiều nhất vào những tháng mùa đông và trong những mùa dịch cúm. Số liệu thống kê của WHO năm 2015 cho thấy viêm phổi đứng thứ hai trong các nguyên nhân gây tử vong trên trẻ 1-59 tháng tuổi, chiếm 12,8% các trường hợp, chỉ sau biến chứng của đẻ non [34].

Thống kê trên 192 quốc gia trên thế giới năm 2010 cho thấy tỷ lệ mắc viêm phổi cộng đồng mỗi năm là 22% trong tổng số trẻ có lứa tuổi từ 0 đến 4 tuổi. Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở Đông Nam Á và Châu Phi [37]. Các nước có tỉ lệ mắc bệnh cao là Ấn Độ (43 triệu lượt), Trung Quốc (21 triệu lượt), Pakistan (10 triệu lượt), tiếp đến là các nước Bangladesh, Indonesia và Nigeria (6 triệu lượt) [6]. Ở Hoa Kỳ, viêm phổi là nguyên nhân thứ 6 gây tử vong.

Theo thống kê hàng năm có 4- 5 triệu bệnh nhân bị viêm phổi mắc phải cộng đồng, trong đó khoảng 500.000 ca phải nhập viện ( chiếm 10 – 20%) và khoảng 45.000 ca tử vong. Ở Pháp, Đức, Ý và Anh mỗi năm có khoảng 1 – 3 triệu trường hợp VPMPCĐ trong đó có khoảng 22 – 51% ca cần nhập viện điều trị. Tỷ lệ tử vong do viêm phổi thay đổi theo từng quốc gia như ở Canada là 6%, Thụy Điển là 8%, Anh là 13% và Tây Ban Nha là 20% [38]. Ở Việt Nam, theo thống kê của các cơ sở y tế, viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu mà trẻ em đến khám và điều trị tại các bệnh viện và cũng là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong số ca tử vong ở trẻ em.

Năm 2010 theo thống kê của chương trình phòng chống viêm phổi, trung bình mỗi năm 1 đứa trẻ có thể mắc nhiễm khuẩn hô hấp từ 3-5 lần, trong đó khoảng 1-2 lần viêm phổi [10]. Việt Nam nằm trong danh sách 15 nước có số ca viêm phổi mới ở trẻ cao nhất với 2.9 3 luan an triệu ca/ năm [37]. Theo số liệu báo cáo năm 2004 của UNICEF và WHO, nước ta có khoảng 7,9 triệu trẻ < 5 tuổi, với tỷ lệ tử vong chung là 23‰, mỗi năm có khoảng 38.000 trẻ tử vong trong đó viêm phổi chiếm 12% trường hợp. Như vậy mỗi năm có khoảng 4500 trẻ < 5 tuổi tử vong do viêm phổi [6].

Nguyên nhân gây viêm phổi cộng đồng ở trẻ em Viêm phổi cộng đồng trẻ em có thể xuất phát từ nhiều nhóm căn nguyên, bao Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC gồm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng và nấm, trong đó nguyên nhân thường gặp nhất là vi khuẩn. Đường xâm nhập của những tác nhân gây viêm phổi phần lớn qua đường hô hấp như viêm mũi, viêm họng, viêm VA, viêm amidan hoặc qua đường máu như trẻ bị mụn nhọt ở da, chốc lở… Theo thống kê của WHO, vi khuẩn thường gặp nhất là Streptococcus pneumoniae. Đây là nguyên nhân gây khoảng 1/3 trường hợp viêm phổi trên trẻ < 2 tuổi. Tiếp đến là Haemophilus influenzae (10-30% trường hợp), sau đó là các loại vi khuẩn khác (Branhamella catarrhalis, Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogens,.

Ở trẻ nhỏ < 2 tháng tuổi, viêm phổi cộng đồng còn có thể do các vi khuẩn Gram âm đường ruột như Klebsiella pneumoniae, E.coli, Proteus,…Ở trẻ lớn hơn 5 tuổi, cần lưu ý đến nhóm vi khuẩn không điển hình bao gồm Mycoplasma pneumoniae, Clamydia pneumoniae, Legionella pneumophila…[5], [35]. Trong các căn nguyên gây viêm phổi cộng đồng, khoảng 1/3 trường hợp do tác nhân virus kết hợp với vi khuẩn. Các virus thường gặp gây viêm phổi ở trẻ em là virus hợp bào hô hấp (RSV), para-cúm và cúm. Các virus khác có liên quan đến viêm phổi trẻ em bao gồm adenovirus, rhinovirus, herpes simplex virus, enteroviruses, human metapneumovirus, human bocavirus và coronavirus [32].

Một nhóm tác nhân ít gặp hơn nhưng cũng là một trong các tác nhân gây viêm phổi cộng đồng là các ký sinh trùng như Pneumocytis carinii, Toxoplasma, Histoplasma,…và một số loại nấm như Candida spp. Tại Việt Nam, nhiều nhóm tác giả đã tiến hành các nghiên cứu nhằm xác định căn nguyên gây bệnh chủ yếu trên trẻ em (xem Bảng 1. Các kết quả này đều thống nhất với báo cáo của WHO về chủng loại các tác nhân chính gây viêm phổi cộng đồng trẻ em phân theo độ tuổi. Tỷ lệ từng chủng loại dao động theo từng 4 luan an nghiên cứu do sự khác biệt của nhóm đối tượng nghiên cứu và địa bàn nghiên cứu [22].Các nghiên cứu gần đây về tác nhân gây bệnh trong viêm phổi cộng đồng trên trẻ em tại Việt Nam Số Số kết Đối Địa Thời xét Vi sinh vật S quả vi Nhóm tượng điểm gian nghiệ Bệnh gây bệnh T sinh Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC tác giả nghiên nghiên nghiê m phẩm xác định T dương cứu cứu n cứu vi được tính sinh Dịch tỵ Các loại virus Trẻ 1 Đào Khoa hầu/ dịch 59,70%, tháng 5/201 Minh Hô hấp rửa phế S.pneumoniae đến 15 2- 1 Tuấn BV Nhi - quản phế 1876 10,39%, tuổi 5/201 và cộng Trung nang/ dịch H.influenzae viêm 3 sự [9] ương nội khí 7,09%, E.coli phổi quản 2,40%,… M.pneumonia e 26,3%; 383 ca Phạm Trẻ 12 Khoa S.pneumoniae 7/201 đơn Thu tháng - Hô hấp Dịch tỵ 9,14%, 0- nhiễm và 2 Hiền và 15 tuổi BV Nhi 722 hầu và H.influenzae 3/201 đồng cộng sự viêm Trung máu 5,67%, 2 nhiễm [23] phổi ương C.pneumoniae (53%) 3,74%, các loại virus 16%,… M.pneumonia Trẻ 2- e Lê Thị Khoa 15 8/201 36,67%, Hồng Hô hấp tuổi 2- 76 S.pneumoniae 3 Hanh BV Nhi 120 - viêm 7/201 (63,33%) 18,33%, và cộng Trung phổi 3 H.influenzae sự [14] ương thùy 7,50%, Cúm A 0,83%.pneumoniae Khoa 47,1%, Quách Dịch khí 34 dương Trẻ 2 Nội tổng 1/201 S.aureus Ngọc quản (hút tính với tháng - hợp BV 3- 20,6%, 4 Ngân 159 qua nuôi cấy 5 tuổi Nhi 3/201 M.catarrhalis và cộng đường vi khuẩn VPCĐ đồng 3 14,7%, sự [25].influenzae 8,8%,… 5 luan an S.pneumoniae Huỳnh Trẻ 2- Dịch khí 30 dương 23,3%, Khoa 11/20 Văn 59 quản tính với H.influenzae Hô hấp 10- 5 Tường tháng 180 (hút qua nuôi cấy 20%, BV Nhi 04/20 và cộng VPCĐ đường vi khuẩn E.coli 16,6%, đồng 1 11 sự [12].

Phân loại viêm phổi cộng đồng ở trẻ em Theo phân loại của tổ chức y tế thế giới, viêm phổi được phân loại theo mức Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC độ nặng như sau [6]: 1. Không viêm phổi (Ho, cảm lạnh)  Trẻ có các dấu hiệu sau:  Ho  Chảy mũi  Ngạt mũi  Sốt hoặc không  Và không có các dấu hiệu sau:  Thở nhanh.  Thở rít khi nằm yên  Và các dấu hiệu nguy hiểm khác 1. Viêm phổi (viêm phổi nhẹ)  Trẻ có các triệu chứng:  Ho hoặc khó thở nhẹ  Sốt  Thở nhanh  Có thể nghe thấy ran ẩm hoặc không  Không có các triệu chứng của viêm phổi nặng như:  Rút lõm lồng ngực  Phập phồng cánh mũi  Thở rên: ở trẻ < 2 tháng tuổi 6 luan an  Tím tái và các dấu hiệu nguy hiểm khác Lưu ý: Đối với trẻ nhỏ < 2 tháng tuổi tất cả các trường hợp viêm phổi ở lứa tuổi này đều là nặng và phải vào bệnh viện để điều trị và theo dõi.

Viêm phổi nặng  Trẻ có các dấu hiệu:  Ho Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC  Thở nhanh hoặc khó thở  Rút lõm lồng ngực  Phập phồng cánh mũi  Thở rên (trẻ < 2 tháng tuổi)  Có thể có dấu hiệu tím tái nhẹ  Có ran ẩm hoặc không  X-quang phổi có thể thấy tổn thương hoặc không  Không có các dấu hiệu nguy hiểm của viêm phổi rất nặng (Tím tái nặng, suy hô hấp nặng, không uống được, ngủ li bì khó đánh thức, co giật hoặc hôn mê. Viêm phổi rất nặng  Trẻ có thể có các triệu chứng của viêm phổi hoặc viêm phổi nặng.  Có thêm một trong các dấu hiệu nguy hiểm sau đây:  Tím tái nặng  Không uống được  Ngủ li bì khó đánh thức  Thở rít khi nằm yên  Co giật hoặc hôn mê  Tình trạng suy dinh dưỡng nặng 1. ĐIỀU TRỊ VIÊM PHỔI CỘNG ĐỒNG Ở TRẺ EM 1.

Nguyên tắc điều trị viêm phổi cộng đồng ở trẻ em Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh thường gặp ở trẻ em của Bộ Y tế năm 2015 [4], việc điều trị viêm phổi cộng đồng sẽ phụ thuộc vào từng nguyên nhân và mức độ nặng của bệnh. 7 luan an Nhìn chung, việc điều trị viêm phổi ở trẻ em cần tuân thủ theo các nguyên tắc sau: - Chống suy hô hấp. - Chống nhiễm khuẩn. - Chống mất nước, rối loạn điện giải.

- Đảm bảo thân nhiệt. Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC - Đảm bảo dinh dưỡng Điều trị viêm phổi do vi khuẩn chủ yếu là sử dụng kháng sinh sau đó là các điều trị hỗ trợ khác: - Làm thông thoáng đường thở bằng cách hút đờm dãi, nằm đầu cao, nới rộng quần áo. Cho thở oxy khi trẻ có biểu hiện suy thở. - Dùng thuốc hạ sốt, làm mát.

- Cân bằng nước, điện giải. - Chế độ dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý. - Điều trị biến chứng viêm phổi nếu có [16], [27]. + Nguyên tắc điều trị kháng sinh Về nguyên tắc, viêm phổi do vi khuẩn bắt buộc phải dùng kháng sinh điều trị.

Với viêm phổi do virus đơn thuần, kháng sinh không có tác dụng. Tuy nhiên trong thực tế rất khó phân biệt viêm phổi do vi khuẩn hay virus hoặc có sự kết hợp giữa virus với vi khuẩn kể cả dựa vào lâm sàng, X-quang hay xét nghiệm khác. Ngay cả khi cấy vi khuẩn âm tính cũng khó có thể loại trừ được viêm phổi do vi khuẩn. Vì vậy WHO khuyến cáo nên dùng kháng sinh để điều trị cho tất cả các trường hợp viêm phổi ở trẻ em [6].