Đề tài nghiên cứu khoa học tác động của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng nghiên cứu trường hợp của các ngân hàng thương mại việt nam

Nghiên cứu tác động của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng thương mại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và phân tích chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Như Quỳnh
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Sức Mạnh Thị Trường Và Đa Dạng Hóa Thu Nhập Đến Ổn Định Ngân Hàng
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu Khoa Học Cấp Cơ Sở
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU – HÌNH VẼ
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• Ý NGHĨA VÀ ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.2. ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP
• 1.3. ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG
• 1.3.1. Vai trò của ổn định ngân hàng
• 1.3.2. Đo lường ổn định ngân hàng
• 1.4. MỘT SỐ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG
• 1.4.1. Lý thuyết sức mạnh thị trường (Market power theory)
• 1.4.2. Lý thuyết cấu trúc hiệu quả (Efficient structure theory)
• 1.4.3. Lý thuyết cuộc sống tĩnh lặng (The Quiet Life Hypothesis)
• 1.4.4. Lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập
• 1.5. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 1.5.1. Tổng quan các nghiên cứu về tác động của sức mạnh thị trường đến ổn định ngân hàng
• 1.5.2. Tổng quan các nghiên cứu về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng
• 1.5.3. Tổng quan các nghiên cứu về tác động của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng
• 1.6. KHE HỞ NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.3. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ
• 3.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Kết quả nghiên cứu về tác động của sức mạnh thị trường đến ổn định ngân hàng tại Việt Nam
• 3.2.2. Kết quả nghiên cứu về tác động của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng tại Việt Nam
• 3.2.3. Kết quả tác động của các biến kiểm soát đến ổn định ngân hàng tại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.1. MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.1.1. Đối với các Ngân hàng thương mại
• 4.1.2. Đối với Chính phủ - Ngân hàng Nhà nước
• 4.2. HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tác động của sức mạnh thị trường đến ổn định ngân hàng

Sức mạnh thị trường đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khả năng ổn định của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Nghiên cứu cho thấy rằng sức mạnh thị trường có thể được đo lường qua chỉ số tập trung thị trường, như chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) và chỉ số Lerner. Các ngân hàng có sức mạnh thị trường cao thường có khả năng tạo ra lợi nhuận cao hơn, nhưng cũng đi kèm với rủi ro lớn hơn. Theo Beck, Demirgüç-Kunt, & Levine (2006), khi mức độ tập trung của các ngân hàng tăng, ổn định ngân hàng có thể bị ảnh hưởng tiêu cực do sự giảm cạnh tranh. Điều này dẫn đến việc các ngân hàng có xu hướng tăng lãi suất cho vay, gây khó khăn cho khách hàng trong việc hoàn trả, từ đó làm gia tăng rủi ro tài chính. Ngược lại, một số nghiên cứu như của Jiménez, Lopez & Saurina (2013) cho rằng, sự gia tăng cạnh tranh có thể làm giảm rủi ro tài chính và tăng cường ổn định ngân hàng. Việc phân tích mối quan hệ này là cần thiết để hiểu rõ hơn về cách mà sức mạnh thị trường ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng trong bối cảnh kinh tế Việt Nam.

II. Đa dạng hóa thu nhập và ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng

Đa dạng hóa thu nhập là một chiến lược quan trọng giúp các ngân hàng giảm thiểu rủi ro và tăng cường ổn định ngân hàng. Nghiên cứu cho thấy rằng việc đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ không chỉ giúp các ngân hàng phân tán rủi ro mà còn tạo ra nhiều nguồn thu nhập khác nhau. Theo Haugen & Haugen (2001), đa dạng hóa thu nhập có thể làm giảm nguy cơ phá sản của ngân hàng. Tuy nhiên, một số nghiên cứu lại cho rằng việc mở rộng quá mức vào nhiều lĩnh vực có thể dẫn đến tình trạng biến động lợi nhuận cao hơn do sự cạnh tranh gia tăng và chi phí thông tin thấp. DeYoung & Roland (2001) đã chỉ ra rằng, sự đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ có thể làm tăng biến động lợi nhuận của ngân hàng, do đó có thể ảnh hưởng tiêu cực đến ổn định ngân hàng. Do đó, việc phân tích mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và ổn định ngân hàng là cần thiết để xác định những lợi ích và rủi ro mà các ngân hàng phải đối mặt.

III. Tác động tổng hợp của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng

Mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng là một lĩnh vực nghiên cứu đang được quan tâm. Nghiên cứu của Nguyen, Skully & Perera (2012) cho thấy rằng, các ngân hàng có sức mạnh thị trường lớn thường tập trung vào các hoạt động tạo ra thu nhập lãi truyền thống. Tuy nhiên, khi họ đa dạng hóa cả hoạt động phi lãi và thu lãi, ổn định ngân hàng có thể được cải thiện. Amidu & Wolfe (2013) cũng đã chỉ ra rằng, đa dạng hóa thu nhập có thể là kênh trung gian giúp cạnh tranh tác động tích cực đến ổn định ngân hàng. Điều này cho thấy rằng sự kết hợp giữa sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập có thể tạo ra một mô hình ổn định hơn cho các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải tất cả các nghiên cứu đều đạt được kết quả thống nhất, điều này cho thấy sự phức tạp trong mối quan hệ giữa các yếu tố này.

IV. Ý nghĩa thực tiễn và chính sách

Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn mang lại giá trị thực tiễn cho các nhà quản lý ngân hàng và nhà làm chính sách. Các kết quả cho thấy rằng việc hiểu rõ mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường, đa dạng hóa thu nhập và ổn định ngân hàng là rất cần thiết để phát triển các chính sách phù hợp nhằm tăng cường ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập kinh tế. Đặc biệt, các ngân hàng nên cân nhắc việc đầu tư vào các sản phẩm và dịch vụ đa dạng hóa một cách cẩn thận để không làm gia tăng rủi ro cho hoạt động của mình. Hơn nữa, các cơ quan quản lý cần thiết lập các khung pháp lý và quy định nhằm bảo vệ hệ thống ngân hàng khỏi các cú sốc tài chính, đồng thời khuyến khích sự cạnh tranh lành mạnh giữa các ngân hàng thương mại.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu: Tác Động Của Sức Mạnh Thị Trường Và Đa Dạng Hóa Thu Nhập Đến Ổn Định Ngân Hàng Tại Việt Nam

---

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu khoa học "Tác động của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng: Nghiên cứu trường hợp của các ngân hàng thương mại Việt Nam" do TS. Nguyễn Thị Như Quỳnh (Chủ nhiệm đề tài) cùng nhóm cộng sự tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh thực hiện nhằm giải quyết câu hỏi then chốt: Mức độ cạnh tranh, sức mạnh thị trường và chiến lược đa dạng hóa thu nhập tương tác như thế nào đến độ an toàn, ổn định của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) tại một nền kinh tế mới nổi?

Sử dụng bộ dữ liệu bảng bao gồm 27 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2019 (12 năm với nhiều biến động kinh tế và tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng), đề tài áp dụng phương pháp ước lượng moment tổng quát dạng hệ thống (System-GMM / SGMM) hai bước để xử lý triệt để các khuyết tật nội sinh, tự tương quan và phương sai sai số thay đổi. Mức độ ổn định được lượng hóa thông qua chỉ số xác suất phá sản Z-score ($lnZ\text{-}score$), sức mạnh thị trường được đo lường bằng chỉ số Lerner và tỷ lệ tập trung $CR_3$, trong khi đa dạng hóa thu nhập được xác định qua chỉ số $HHI_{inc}$ dựa trên tỷ trọng thu nhập ngoài lãi ($NON$) và thu nhập lãi thuần ($NET$).

Kết quả thực nghiệm chỉ ra rằng sức mạnh thị trường có mối tương quan cùng chiều với tính ổn định ngân hàng, ủng hộ quan điểm "cạnh tranh – dễ vỡ" (Competition-Fragility). Ngược lại, chiến lược đa dạng hóa thu nhập mở rộng sang các mảng phi truyền thống lại làm gia tăng rủi ro tổng thể nếu không được kiểm soát tối ưu. Đáng chú ý, biến tương tác giữa sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập chứng minh rằng những ngân hàng sở hữu quyền lực thị trường vững chắc có thể duy trì sự ổn định cao hơn mà không nhất thiết phải đánh đổi bằng việc phân tán nguồn lực vào các dịch vụ ngoài lãi phức tạp.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Thực trạng nghiên cứu và khoảng trống học thuật

Sự ổn định của hệ thống ngân hàng đóng vai trò là "huyết mạch" duy trì dòng chảy vốn và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế bền vững. Kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, mối quan hệ giữa cấu trúc thị trường, cạnh tranh và mức độ bền vững tài chính đã trở thành tâm điểm tranh luận với hai trường phái lý thuyết đối lập:

• Quan điểm "cạnh tranh – dễ vỡ" (Competition – Fragility): Cho rằng cạnh tranh gay gắt làm xói mòn sức mạnh thị trường, thu hẹp biên lợi nhuận, thúc đẩy hành vi chấp nhận rủi ro quá mức của nhà quản trị và làm suy yếu khả năng chống đỡ các cú sốc bên ngoài (Keeley, 1990; Allen & Gale, 2004).
• Quan điểm "cạnh tranh – ổn định" (Competition – Stability): Nhấn mạnh rằng thị trường cạnh tranh làm giảm lãi suất cho vay, từ đó hạn chế rủi ro đạo đức và rủi ro lựa chọn đối nghịch từ phía người đi vay (Boyd & De Nicoló, 2005).

Song song đó, lý thuyết danh mục đầu tư kỳ vọng rằng đa dạng hóa nguồn thu từ lãi sang hoạt động phi lãi (thu phí dịch vụ, hoa hồng, kinh doanh ngoại tệ, chứng khoán) sẽ giúp phân tán rủi ro. Tuy nhiên, các phát hiện thực nghiệm trên thế giới vẫn tồn tại sự phân hóa sâu sắc: nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng mảng phi lãi có tính biến động cao, làm tăng đòn bẩy hoạt động và gia tăng rủi ro phá sản (DeYoung & Roland, 2001; Stiroh & Rumble, 2006).

Phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ khảo sát đơn lẻ tác động của sức mạnh thị trường hoặc đa dạng hóa thu nhập đến ổn định tài chính, hoặc chủ yếu tập trung vào các thị trường phát triển tại Mỹ và Châu Âu. Việc tích hợp đồng thời mối quan hệ tương tác giữa sức mạnh thị trường và đa dạng hóa nguồn thu trong bối cảnh một nền kinh tế chuyển đổi, phụ thuộc lớn vào hệ thống ngân hàng như Việt Nam vẫn là một khoảng trống nghiên cứu đáng kể.

Tính cấp thiết và phạm vi ảnh hưởng

Giai đoạn 2008 – 2019 chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của hệ thống NHTM Việt Nam:

1. Giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu kéo theo áp lực xử lý nợ xấu nghiêm trọng.
2. Việc triển khai quyết liệt Đề án cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2011 – 2015 và 2016 – 2020 của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước (NHNN).
3. Tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng (Cộng đồng Kinh tế ASEAN - AEC, CPTPP, EVFTA) tạo sức ép cạnh tranh mạnh mẽ từ các định chế tài chính quốc tế.

Trong bối cảnh đó, nghiên cứu này mang tính cấp thiết cao, cung cấp cơ sở khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách tiền tệ và nhà quản trị NHTM tìm ra điểm cân bằng chiến lược giữa gia tăng thị phần, định giá dịch vụ và tái cấu trúc nguồn thu an toàn.

---

Methodology và approach

Thiết kế nghiên cứu tổng thể

Đề tài kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Khảo cứu định tính: Tổng hợp và hệ thống hóa các lý thuyết nền tảng gồm Lý thuyết Cấu trúc – Hành vi – Hiệu quả (SCP), Lý thuyết Sức mạnh thị trường tương đối (RMP), Lý thuyết Cấu trúc hiệu quả (ES), Giả thuyết Cuộc sống tĩnh lặng (The Quiet Life Hypothesis) và Lý thuyết Đa dạng hóa thu nhập, từ đó xây dựng khung phân tích và hệ thống giả thuyết thực nghiệm.
• Mô hình hóa định lượng: Sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng động (Dynamic Panel Data Model) để phản ánh tính bền vững và độ trễ của sự ổn định tài chính qua các năm.

Thu thập dữ liệu và xử lý mẫu

• Mẫu nghiên cứu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán thường niên của 27 NHTM Việt Nam (chiếm đại đa số thị phần toàn hệ thống) xuyên suốt giai đoạn 12 năm từ 2008 đến 2019.
• Dữ liệu vĩ mô: Tốc độ tăng trưởng kinh tế ($GDP$) và Chỉ số giá tiêu dùng ($CPI$) được đối chiếu từ số liệu công bố chính thức của Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Kỹ thuật phân tích và hệ thống biến số

Nhằm khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh bắt nguồn từ quan hệ đồng thời giữa các biến tài chính và biến trễ của biến phụ thuộc, nghiên cứu sử dụng phương pháp ước lượng GMM hệ thống (System-GMM / SGMM) do Blundell & Bond (1998) phát triển, với các biến số chính được chuẩn hóa như sau:

Tên biến	Ký hiệu	Vai trò trong mô hình	Phương pháp đo lường / Công thức toán học
Ổn định ngân hàng	$lnZ\text{-}score$	Biến phụ thuộc	$Z\text{-}score = \frac{ROA + E/A}{\sigma(ROA)}$ (Đo lường khoảng cách đến phá sản, trong đó $\sigma(ROA)$ tính trên cửa sổ 3 năm liên tiếp).
Sức mạnh thị trường (Lerner)	$LERNER$	Biến độc lập	$Lerner_{it} = \frac{P_{it} - MC_{it}}{P_{it}}$ (Ước lượng $MC$ từ hàm tổng chi phí biến Translog ngẫu nhiên; giá $P$ bằng tổng thu nhập trên tổng tài sản).
Mức độ tập trung thị trường	$CR_3$	Biến độc lập (Cấu trúc)	Tổng thị phần tài sản của 3 NHTM lớn nhất hệ thống qua các năm (Vietcombank, BIDV, VietinBank).
Đa dạng hóa thu nhập	$HHI_{inc}$	Biến độc lập	$HHI_{inc} = \left(\frac{NON}{NOI}\right)^2 + \left(\frac{NET}{NOI}\right)^2$ (Giá trị dao động từ 0.5 đến 1.0; $HHI_{inc}$ càng thấp thể hiện mức độ đa dạng hóa càng cao).
Tương tác Quyền lực & Đa dạng hóa	$LERNER \times HHI$	Biến tương tác	Đánh giá tác động kết hợp của sức mạnh định giá và mức độ tập trung nguồn thu đến độ an toàn.
Quy mô ngân hàng	$SIZE$	Biến kiểm soát (Bank-level)	Logarit tự nhiên của tổng tài sản ($lnTA$).
Hiệu quả quản trị chi phí	$CIR$	Biến kiểm soát (Bank-level)	Tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập hoạt động ($Cost\text{-}to\text{-}Income\text{ }Ratio$).
Cấu trúc nguồn vốn	$DTL$	Biến kiểm soát (Bank-level)	Tỷ số giữa tổng tiền gửi trên tổng nợ phải trả ($Deposits\text{-}to\text{-}Liabilities$).
Tăng trưởng kinh tế	$GDP$	Biến kiểm soát (Vĩ mô)	Tốc độ tăng trưởng Tổng sản phẩm quốc nội thực tế hàng năm.
Lạm phát	$CPI$	Biến kiểm soát (Vĩ mô)	Tốc độ tăng chỉ số giá tiêu dùng bình quân hàng năm.

Tính hợp lệ và độ tin cậy

Mô hình được kiểm tra nghiêm ngặt qua:

1. Kiểm định đa cộng tuyến: Hệ số phóng đại phương sai ($VIF < 10$) và ma trận tương quan Pearson đảm bảo không có cặp biến độc lập nào gây méo mó kết quả.
2. Kiểm định tự tương quan Arellano-Bond: Giá trị p-value của kiểm định $AR(1) < 0.05$ và $AR(2) > 0.05$ khẳng định sai số không có hiện tượng tự tương quan bậc hai.
3. Kiểm định Sargan/Hansen: Giá trị p-value của kiểm định Hansen lớn ($p > 0.10$), chứng minh tính hợp lệ và tính ngoại sinh của các biến công cụ được sử dụng trong SGMM.

---

Phát hiện chính

Các phân tích định lượng trên hệ thống dữ liệu 27 NHTM Việt Nam mang lại 4 nhóm kết quả cốt lõi:

1. Sức mạnh thị trường đóng vai trò củng cố ổn định ngân hàng

Chỉ số $LERNER$ mang dấu dương và có ý nghĩa thống kê cao ở mức 1% trong mối quan hệ với $lnZ\text{-}score$. Điều này khẳng định rằng sức mạnh thị trường càng lớn (mức độ cạnh tranh càng thấp hoặc khả năng kiểm soát giá càng cao), các NHTM Việt Nam càng hoạt động ổn định và có khoảng cách đến phá sản xa hơn. Kết quả này ủng hộ mạnh mẽ lý thuyết "Cạnh tranh – Dễ vỡ" (Competition – Fragility) và lý thuyết sức mạnh thị trường tương đối (RMP), phù hợp với các kết luận của Keeley (1990), Ariss (2010), và Phan & ctg. (2019). Quyền lực định giá cho phép ngân hàng thiết lập biên lợi nhuận an toàn để tích lũy nguồn vốn tự có, tạo bộ đệm hấp thụ các rủi ro tín dụng phát sinh.

2. Đa dạng hóa thu nhập làm gia tăng rủi ro biến động

Trái ngược với giả định truyền thống về lợi ích phân tán rủi ro của lý thuyết danh mục đầu tư, nghiên cứu phát hiện rằng chỉ số $HHI_{inc}$ có mối tương quan dương có ý nghĩa thống kê với $lnZ\text{-}score$. Vì $HHI_{inc}$ càng lớn biểu thị mức độ tập trung thu nhập vào mảng truyền thống (tín dụng) càng cao, kết quả này đồng nghĩa với việc: ngân hàng càng gia tăng đa dạng hóa sang thu nhập phi lãi ($NON$) thì độ ổn định tài chính lại càng suy giảm (rủi ro vỡ nợ tăng lên). Hiện tượng này giải thích do mảng dịch vụ ngoài lãi tại Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2019 phát triển nhanh nhưng thiếu tính bền vững, đòi hỏi chi phí đầu tư công nghệ và nhân sự cố định lớn (tăng đòn bẩy hoạt động), trong khi kinh doanh phái sinh và đầu tư tài chính tiềm ẩn độ rủi ro cao (phù hợp với lập luận của DeYoung & Roland, 2001; Stiroh & Rumble, 2006).

3. Tác động tương tác: Sức mạnh thị trường tạo lá chắn bảo vệ

Hệ số hồi quy của biến tương tác $LERNER \times HHI$ mang giá trị dương có ý nghĩa thống kê. Phát hiện này mang ý nghĩa quản trị sâu sắc: những ngân hàng có sức mạnh thị trường vượt trội và tập trung vào các hoạt động kinh doanh thế mạnh truyền thống vẫn duy trì được năng lực tài chính và sự ổn định tối ưu. Sức mạnh thương hiệu và thị phần giúp ngân hàng tối ưu hóa biên lãi thuần ($NIM$) mà không phải chịu áp lực chạy theo các kênh dịch vụ ngoài lãi có mức độ rủi ro vượt quá khả năng kiểm soát.

4. Tác động của các yếu tố nội tại và môi trường vĩ mô

• Quy mô ngân hàng ($SIZE$): Thể hiện tác động phi tuyến hoặc cần năng lực giám sát tương xứng; quy mô lớn mang lại lợi thế tính kinh tế theo quy mô nhưng cũng đặt ra thách thức lớn về rủi ro quản trị nếu hệ thống kiểm soát nội bộ chưa theo kịp.
• Tỷ lệ chi phí trên thu nhập ($CIR$): Tác động tiêu cực có ý nghĩa thống kê đến $lnZ\text{-}score$. Ngân hàng kiểm soát chi phí kém ($CIR$ cao) sẽ bị suy giảm biên an toàn vốn và giảm khả năng chống chịu biến động.
• Cấu trúc tiền gửi ($DTL$): Tỷ lệ tiền gửi trên tổng nợ phải trả càng cao giúp ngân hàng duy trì nguồn vốn huy động ổn định với chi phí thấp, giảm phụ thuộc vào thị trường liên ngân hàng, củng cố tính thanh khoản và nâng cao $Z\text{-}score$.
• Môi trường vĩ mô: Tăng trưởng $GDP$ có mối quan hệ cùng chiều rõ rệt với ổn định ngân hàng nhờ cải thiện khả năng trả nợ của doanh nghiệp, trong khi lạm phát $CPI$ gia tăng gây áp lực chi phí vốn và đe dọa sự ổn định hoạt động.

---

Đóng góp khoa học

Đóng góp về mặt lý thuyết và học thuật

1. Kiểm chứng lý thuyết trong bối cảnh đặc thù: Đề tài làm phong phú thêm kho tàng y văn về kinh tế học ngân hàng bằng việc khẳng định tính phù hợp của lý thuyết Competition – Fragility tại một quốc gia đang phát triển có cấu trúc tài chính dựa chủ yếu vào ngân hàng (bank-based system).
2. Làm rõ bản chất của "nghịch lý đa dạng hóa": Cung cấp thêm minh chứng khoa học phản biện quan điểm cho rằng đa dạng hóa nguồn thu luôn mang lại sự an toàn, chỉ ra ranh giới rủi ro của thu nhập phi lãi tại các thị trường tài chính chưa hoàn thiện.
3. Mô hình tương tác toàn diện: Tiên phong đưa biến tương tác giữa chỉ số Lerner và chỉ số HHI vào mô hình ước lượng ổn định tại Việt Nam, mở ra góc nhìn đa chiều về cách thức cấu trúc thị trường điều tiết hiệu quả của chiến lược thu nhập.

Đóng góp về mặt phương pháp luận

• Sử dụng cách tiếp cận phi cấu trúc hiện đại bằng việc ước lượng hàm tổng chi phí biến Translog ngẫu nhiên để suy ra chi phí biên ($MC$), từ đó tính toán chỉ số Lerner cho từng ngân hàng qua từng năm thay vì chỉ áp dụng các chỉ số tập trung đơn giản ($CR_k$).
• Áp dụng phương pháp ước lượng System-GMM hai bước xử lý hiệu quả vấn đề biến nội sinh tiềm ẩn, giúp các hệ số ước lượng đạt độ tin cậy và chuẩn xác cao.

Hàm ý chính sách và thực tiễn quản trị

• Đối với các Ngân hàng Thương mại: Cần thận trọng trong chiến lược chuyển dịch cơ cấu thu nhập. Việc phát triển các dịch vụ phi lãi (như ngân hàng số, bảo hiểm - Bancassurance, quản lý tài sản) phải gắn liền với năng lực quản trị rủi ro chuyên biệt và kiểm soát chi phí vận hành ($CIR$), thay vì chạy theo tỷ trọng tăng trưởng nóng.
• Đối với Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ: Cần duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh, tránh tình trạng phân mảnh thị trường quá mức khiến các ngân hàng nhỏ cạnh tranh không lành mạnh về lãi suất; đồng thời thúc đẩy quá trình hợp nhất, sáp nhập (M&A) tự nguyện để hình thành các định chế tài chính quy mô lớn, đủ sức cạnh tranh khu vực và quốc tế.

---

Đối tượng quan tâm

Báo cáo nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nhà nghiên cứu và Giảng viên khối ngành Kinh tế – Tài chính – Ngân hàng:
  • Tiếp cận tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng nâng cao (System-GMM, hàm chi phí Translog, chỉ số Lerner, Z-score).
  • Khai thác nguồn dữ liệu và tài liệu tổng quan để phát triển các đề tài luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ hoặc các bài báo công bố quốc tế.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành các NHTM:
  • Căn cứ khoa học để hoạch định chiến lược kinh doanh trung và dài hạn, cân đối tỷ trọng giữa danh mục tín dụng truyền thống và danh mục dịch vụ thu phí.
  • Tối ưu hóa cấu trúc chi phí hoạt động ($CIR$) và duy trì tỷ lệ huy động vốn ổn định ($DTL$) nhằm gia tăng hệ số an toàn vốn.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia):
  • Công cụ hỗ trợ đánh giá rủi ro hệ thống, kiểm soát mức độ tập trung thị trường và nâng cao hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ.
  • Định hướng hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn vĩ mô, lộ trình áp dụng chuẩn mực Basel II/Basel III đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam.

---

FAQ (Câu hỏi thường gặp)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu là gì?

Trả lời: Phát hiện quan trọng nhất là sức mạnh thị trường giúp gia tăng sự ổn định của NHTM Việt Nam (ủng hộ quan điểm cạnh tranh – dễ vỡ), trong khi chiến lược đa dạng hóa thu nhập phi lãi lại làm tăng mức độ rủi ro tài chính. Điều này cho thấy tại Việt Nam, mở rộng sang mảng phi truyền thống khi chưa đủ năng lực quản trị sẽ làm suy giảm độ an toàn của ngân hàng.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì nổi bật?

Trả lời: Nghiên cứu áp dụng phương pháp System-GMM (SGMM) hai bước giúp khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh và tự tương quan trong dữ liệu bảng động. Ngoài ra, sức mạnh thị trường được đo lường chính xác thông qua chỉ số Lerner dựa trên hàm tổng chi phí biên Translog, kết hợp với chỉ số tập trung cấu trúc $CR_3$.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các thị trường khác không?

Trả lời: Kết quả có giá trị khái quát hóa cao đối với các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển (Emerging Markets) có đặc điểm tương đồng với Việt Nam: hệ thống tài chính dựa chủ yếu vào ngân hàng, thị trường chứng khoán chưa phát triển hoàn thiện và các NHTM đang trong quá trình chuyển đổi số và tái cơ cấu.

4. Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu này là gì?

Trả lời: Các nghiên cứu tương lai có thể:

1. Mở rộng chuỗi dữ liệu cập nhật sau giai đoạn đại dịch Covid-19 và biến động kinh tế toàn cầu 2020 – 2025.
2. Phân tách chi tiết từng cấu phần của thu nhập ngoài lãi (thu từ phí dịch vụ thanh toán, ngân hàng số, kinh doanh ngoại tệ, đầu tư chứng khoán, bảo hiểm Bancassurance).
3. Đánh giá tác động điều tiết của mức độ chuyển đổi số và công nghệ tài chính (Fintech) đến mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và ổn định ngân hàng.

5. Nghiên cứu đề xuất những ứng dụng thực tế nào cho nhà quản trị ngân hàng?

Trả lời: Nghiên cứu khuyến nghị các nhà quản trị ngân hàng:

• Không nên đa dạng hóa phi lãi theo phong trào; cần tập trung củng cố chất lượng hoạt động tín dụng cốt lõi.
• Đầu tư có chọn lọc vào các sản phẩm dịch vụ phi lãi có biên an toàn cao và chi phí vận hành thấp.
• Tập trung kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ chi phí trên thu nhập ($CIR$) và duy trì nguồn vốn huy động tiền gửi dân cư bền vững ($DTL$).

---

Kết luận

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở do TS. Nguyễn Thị Như Quỳnh chủ nhiệm đã cung cấp một bức tranh toàn diện và sâu sắc về mối quan hệ biện chứng giữa sức mạnh thị trường, đa dạng hóa thu nhập và ổn định tài chính của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2008 – 2019. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết kinh tế hiện đại và kỹ thuật kinh tế lượng System-GMM tiên tiến, nghiên cứu khẳng định vai trò củng cố an toàn của quyền lực thị trường, đồng thời đưa ra cảnh báo xác đáng về những rủi ro tiềm ẩn của chiến lược đa dạng hóa thu nhập phi truyền thống.

Những phát hiện này không chỉ đóng góp giá trị học thuật quan trọng cho hệ thống nghiên cứu ngân hàng tại các nền kinh tế đang phát triển mà còn là cẩm nang thực tiễn giá trị cho công tác hoạch định chính sách của Ngân hàng Nhà nước cũng như chiến lược quản trị rủi ro tại từng NHTM Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Trong chương này, nhóm nghiên cứu trình bày tổng quan về đề tài nghiên cứu bao gồm các nội dung: lý do chọn đề tài, mục tiêu, câu hỏi, phạm vi, dữ liệu, phương pháp, các đóng góp - điểm mới và kết cấu của đề tài. Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu. Trong chương này, đề tài làm rõ các khái niệm, cách đo lường liên quan đến sức mạnh thị trường, đa dạng hóa thu nhập và ổn định ngân hàng.

Ngoài ra, trong chương này, tác giả cũng làm sáng tỏ tác động của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng. Đồng thời, dựa trên việc khảo lược các nghiên cứu trước đây để chỉ ra khe hở nghiên cứu và đề xuất các giả thuyết khoa học. Phương pháp nghiên cứu. Trong chương này, đề tài sẽ mô tả cụ thể về quy trình, phương pháp, mô hình và dữ liệu nghiên cứu.

Phân tích kết quả nghiên cứu. Trong chương này, đề tài sẽ thực hiện mô tả dữ liệu của các biến trong mô hình nghiên cứu. Đồng thời phân tích tác động của sức mạnh thị trường và đa dạng hóa thu nhập đến ổn định ngân hàng tại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2019. Kết luận và hàm ý chính sách.

Dựa trên kết quả nghiên cứu đã phân tích tại chương 4, chương 5 trình bày kết luận nghiên cứu. Đồng thời, nhóm tác giả trình bày có một số hàm ý chính sách cũng như hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Trong chương 2, đề tài trình bày cơ sở lý thuyết về sức mạnh thị trường, đa dạng hóa thu nhập, ổn định ngân hàng cũng như một số lý thuyết nền tảng cho nghiên cứu. Ngoài ra, trong chương này, nhóm tác giả cũng thực hiện khảo lược các nghiên cứu trước để đề xuất giả thuyết nghiên cứu.

SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 2. Khái niệm Cho đến nay, đã có một số nghiên cứu đề cập về khái niệm sức mạnh thị trường. Theo Khemani (1993), sức mạnh thị trường đề cập đến khả năng của một công ty (hoặc một nhóm công ty) trong việc nâng cao và duy trì giá trên mức có thể chiếm ưu thế trong cuộc cạnh tranh được gọi là sức mạnh thị trường hoặc độc quyền. Việc thực thi quyền lực thị trường dẫn đến giảm sản lượng và lợi ích kinh tế.

Với Kaplow (2016), tác giả cho rằng sức mạnh thị trường đề cập đến các điều kiện trong đó các nhà cung cấp dịch vụ có thể luôn tính giá cao hơn giá mà thị trường cạnh tranh thiết lập. Fern&ez de Guevara, Maudos, & Perez (2005) đã định nghĩa sức mạnh thị trường của ngân hàng như một chỉ số đánh giá khả năng cạnh tranh và mô tả mức độ ngân hàng có thể định giá các sản phẩm và dịch vụ ngân hàng vượt quá chi phí biên của ngân hàng. Như vậy từ các định nghĩa trên có thể hiểu, sức mạnh thị trường trong lĩnh vực ngân hàng là phạm trù qua đó những tổ chức có lợi thế được quyền đưa ra mức giá sản phẩm cao hơn so với giá cả chung của thị trường cạnh tranh, tuy nhiên điều này có thể ảnh hưởng đến năng suất và lợi ích kinh tế của tổ chức đó. Cách đo lường Trong các nghiên cứu trước đây, để đo lường sức mạnh thị trường của các ngân hàng, các nghiên cứu thường sử dụng hai phương pháp gồm (i) phương pháp dựa vào lý thuyết tổ chức ngành công nghiệp mới là chỉ số Lerner, chỉ số H (Fernández, González, & Suárez, 2016) và (ii) phương pháp dựa trên chỉ số đo lường mức độ tập trung của các ngân hàng (Allen N Berger, 1995).

Phương pháp dựa vào lý thuyết tổ chức ngành công nghiệp mới 9 Chỉ số Lerner Lerner (1934) đã đề xuất về một chỉ số để phản ánh sức mạnh độc quyền, được gọi là chỉ số Lerner (the Lerner Index of Monopoly Power). Chỉ số Lerner dao động trong khoảng từ 0 đến 1, trong đó chỉ số Lerner càng cao thể hiện sức mạnh thị trường càng lớn và mức độ cạnh tranh càng thấp (Fu, Lin, & Molyneux, 2014). Khi chỉ số Lerner bằng 0, nghĩa là doanh nghiệp không có sức mạnh thị trường để xác định giá, khi đó cạnh tranh thị trường đạt mức hoàn hảo. Do vậy, trong các nghiên cứu trước đây để phân tích về sức mạnh thị trường, chỉ số Lerner là một phương pháp được áp dụng phổ biến để đo lường sự khác biệt giữa giá và chi phí biên trong so sánh giá và được tính theo công thức sau: 𝑃𝑖𝑡 − 𝑀𝐶𝑖𝑡 𝐿𝑒𝑟𝑛𝑒𝑟𝑖𝑡 = 𝑃𝑖𝑡 Trong đó, 𝐿𝑒𝑟𝑛𝑒𝑟𝑖𝑡 là chỉ số Lerner của ngân hàng i trong năm t, 𝑃𝑖𝑡 là giá trung bình đầu ra của ngân hàng được đo lường bằng tỷ lệ tổng thu nhập (bao gồm thu nhập từ lãi và thu nhập từ các hoạt động phi lãi) chia cho tổng tài sản của ngân hàng i trong năm t; 𝑀𝐶𝑖𝑡 là chi phí biên của ngân hàng i trong năm t.

Khi đánh giá sức mạnh thị trường, nhiều nghiên cứu đã sử dụng chỉ số Lerner như Nguyen & ctg. (2012), Soedarmono, Machrouh, & Tarazi (2011), Labidi & Mensi (2015)… Chỉ số H Panzar & Rosse (1987) đã phát triển chỉ số H, là một trong những chỉ số ước lượng tính độc quyền của các ngân hàng. Tuy nhiên theo Bikker & Bos (2008), một trong những tính năng quan trọng của chỉ số H theo Panzar-Rosse phải được áp dụng trên cơ sở các quan sát có trong cân bằng dài hạn. Dựa trên nghiên cứu của Panzar & Rosse (1987), sức mạnh thị trường của một ngân hàng có thể được đo bằng mức độ thay đổi doanh thu khi thay đổi chi phí của các yếu tố đầu vào và thông qua phương trình sau: 𝑚 𝜕𝑅𝑖∗ 𝑤𝑘𝑖 𝐻= ∑ × ∗ 𝑘=1 𝜕𝑤𝑘𝑖 𝑅𝑖 Trong đó 𝑅𝑖 là doanh thu của ngân hàng i, 𝑤𝑘𝑖 là giá đầu vào k của ngân hàng i; 𝜕𝑅𝑖∗ và 𝜕𝑤𝑘𝑖 là sự co giãn của doanh thu và giá của các yếu tố đầu vào của ngân hàng.

Theo Panzar & Rosse (1987) chỉ số H có thể nhận giá trị âm đến 1. Trong đó, khi chỉ số H âm hoặc bằng 0 (≤0) thì cấu trúc của thị trường là độc quyền, khi đó sức mạnh thị 10 trường đạt mức cao nhất. Khi chỉ số H nằm giữa khoảng từ 0 đến 1 (0<H<1), thể hiện các mức độ cạnh tranh khác nhau, giá trị cao hơn cho thấy sức mạnh thị trường thấp hơn so với giá trị H thấp hơn. Khi H=1, lúc này thị trường cạnh tranh là hoàn hảo, khi đó, các nguồn lực của thị trường sử dụng hiệu quả nhất và các ngân hàng độc lập không có sức mạnh thị trường để áp đặt giá nhằm tạo ra lợi thế độc quyền.

Phương pháp đo lường mức độ tập trung ngân hàng Chỉ số HHI (Herfindhal Hirschman Index) Trong ngành ngân hàng nói riêng và các ngành công nghiệp khác nói chung, chỉ số HHI (Herfindhal Hirschman Index) được sử dụng để đo lường quy mô của doanh nghiệp / ngân hàng trong mối tương quan với toàn ngành. Đây là một chỉ báo về mức cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong ngành. Đối với ngành ngân hàng, HHI là thước đo sức mạnh thị trường và cạnh tranh trong các NHTM, được tính bằng tổng bình phương thị phần của các ngân hàng, cụ thể theo công thức: 𝑛 𝐻𝐻𝐼𝑡 = ∑ 𝑠𝑖𝑡2 𝑖=1 Trong đó HHI là chỉ số đo lường mức độ tập trung của hệ thống, n là số ngân hàng có trong hệ thống, 𝑠𝑖𝑡 là thị phần của ngân hàng i tại thời điểm t. Theo Horizontal Merger Guidelines, ban hành bởi Bộ Tư pháp Hoa Kỳ và Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ, các cơ quan quản lý cạnh tranh thường phân loại các thị trường theo cơ sở như sau: (i) HHI<1,000 nghĩa là thị trường không mang tính tập trung; (ii) 1,000≤HHI≤1,800: thị trường tập trung ở mức độ vừa phải; (iii) HHI>1,800: thị trường tập trung ở mức độ cao.

Như vậy, chỉ số HHI tăng, nghĩa là sức mạnh thị trường giảm, ngược lại chỉ số HHI giảm nghĩa là sức mạnh thị trường của các ngân hàng tăng. Chỉ số tập trung CRk Chỉ số tập trung thị phần nhóm (Concentration ratio) là tổng thị phần của một nhóm ngân hàng có thị phần lớn nhất. Chỉ số này đánh giá mức độ tập trung thị phần xác định liệu có rơi vào nhóm một số ngân hàng hay không. Theo Wesman (2005), chỉ số này được tính toán thông qua thị phần của k ngân hàng lớn nhất trên thị trường, công thức được tính như sau: 11 𝑘 𝐶𝑅𝑘 = ∑ 𝑆𝑖 𝑖=1 Trong đó, 𝐶𝑅𝑘 là chỉ số tập trung của k ngân hàng lớn nhất trong hệ thống, 𝑆𝑖 là thị phần của ngân hàng lớn thứ i trong hệ thống, k là số lượng ngân hàng trong nhóm, k có thể là 3 hoặc 5 tùy vào trường hợp xác định CR3 hay CR5.

Dựa vào các mức độ tập trung, có thể phân loại thị trường thành các dạng như sau: (i) sức mạnh thị trường thấp nhất (cạnh tranh hoàn hảo) khi tỷ lệ tập trung là rất nhỏ; (ii) cạnh tranh một cách tương đối CR3<65%, nghĩa là mức độ tập trung của hệ thống ngân hàng ở mức trung bình; (iii) độc quyền nhóm (Oligopoly) hay có vị trí thống lĩnh thị trường nếu CR3>65%, thể hiện mức tập độ tập trung thị trường cao, sức mạnh thị trường ở mức tương đối; (iv) độc quyền khi CR1 xấp xỉ 100% (một ngân hàng chiếm toàn bộ thị trường). Như vậy, có thể thấy, chỉ số CRk càng cao thể hiện mức độ tập trung thị trường càng lớn và sức mạnh thị trường sẽ tập trung tại nhóm ngân hàng này. Ngược lại, nếu chỉ số CRk càng thấp chứng tỏ hệ thống ngân hàng không có sự tập trung lớn, lúc này cạnh tranh sẽ gia tăng và sức mạnh thị trường sẽ suy yếu. ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP 2.

Khái niệm Về khái niệm đa dạng hóa, theo từ điển Oxford thì đa dạng hóa là việc phát triển nhiều loại sản phẩm, sở thích, kỹ năng,… để thành công hoặc giảm rủi ro1. Một vài nghiên cứu cho rằng đa dạng hóa thu nhập bản chất là sự gia tăng của các nguồn thu nhập với tỷ trọng cân bằng từ các nguồn khác nhau (Wan, Li, Wang, Liu, & Chen (2016). Tuy nhiên, trong ngành ngân hàng thì đa dạng hóa thu nhập được thể hiện rõ ràng về tỷ trọng nguồn thu nhập phi lãi trong tổng thu nhập (Rose & Hudgins, 2013), bởi lẽ nguồn thu truyền thống và chủ yếu của ngân hàng là thu nhập lãi. Đồng thời, Elsas, Hackethal, & Holzhäuser (2010) nêu ra NHTM thường chuyển từ các dịch vụ kinh doanh truyền thống sang các hoạt động thu phí để đa dạng hóa thu nhập.