Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ CƠ SỞ VẬT CHẤT KỸ THUẬT DU LỊCH 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Trên thế giới Nghiên cứu của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), Tổ chức Du lịch Thế giới (WTO) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) đã chỉ ra rằng khí hậu thay đổi này sẽ có nhiều tác động đến ngành du lịch cụ thể là: - Tác động trực tiếp bởi vì khí hậu là một yếu tố quan trọng trong việc lựa chọn địa điểm phù hợp và thích hợp của hoạt động du lịch khác nhau.
Những thay đổi khí hậu dẫn đến hiện tượng khí hậu cực đoan, ví dụ, có thể dẫn đến thiệt hại cơ sở hạ tầng, yêu cầu chuẩn bị bổ sung, chi phí hoạt động cao hơn. - Một số thay đổi trong môi trường do những thay đổi trong khí hậu (như nước, mất đa dạng sinh học, giảm thẩm mỹ cảnh quan, sản xuất nông nghiệp bị thay đổi, gia tăng mối nguy hiểm, xói mòn ven biển và ngập lụt, thiệt hại cho cơ sở hạ tầng nhiều sẽ ảnh hưởng đến các hoạt động du lịch. - Chính sách giảm nhẹ của các nước, ví dụ giảm phát thải khí nhà kính, có thể làm giảm dòng du lịch hoặc thúc đẩy sự thay đổi cơ cấu du lịch và lựa chọn điểm đến. Du lịch Đông Nam Á trong đó khuyến khích du lịch vòng quanh các đảo của nó có thể bị ảnh hưởng bởi chính sách này.
- Biến đổi khí hậu được cho là gây ra rủi ro đối với tăng trưởng kinh tế trong tương lai và sự ổn định chính trị của một số quốc gia. Nhờ việc cắt giảm GDP toàn cầu do biến đổi khí hậu sẽ làm giảm sự tiêu dùng du lịch và có những tác động tiêu cực cho sự tăng trưởng trong tương lai của ngành du lịch. - Năm 2009, tác giả Alvaro & Susanne trình bày phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương gồm 5 bước đối với du lịch ở các vùng ven biển. Năm bước bao gồm (1) phân tích hệ thống du lịch ven biển, (2) xác định hoạt 9 động và các hệ thống phụ trợ có nguy cơ ảnh hưởng, (3) đánh giá tính dễ bị tổn thương cho các hệ thống phụ trợ có nguy cơ khác nhau, (4) xây dựng và phân tích các kịch bản tổng thể cho một khu vực du lịch cụ thể, (5) kết nối thực thi các phương án ứng phó và thích nghi.
- Nghiên cứu của Csete (2013) đã áp dụng phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương để đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của các loại hình cung ứng du lịch khác nhau theo các khu vực ở Hungari. Các bước của phương pháp bao gồm (1) xác định các loại hình cung ứng du lịch, (2) xác định các chỉ số phơi nhiễm, (3) xác định các chỉ số nhạy cảm, (4) xác định các chỉ số năng lực thích ứng và (5) xây dựng bản đồ tính dễ bị tổn thương. - Nghiên cứu của Dogru (2016) đã xây dựng khái niệm về mối quan hệ giữa BĐKH và du lịch trong khuôn khổ lý thuyết về tính dễ tổn thương và thực nghiệm đánh giá tính dễ bị tổn thương và khả năng phục đối với nhu cầu du lịch. Tuy nhiên, các mẫu sử dụng trong nghiên cứu này bị giới hạn về mặt địa lí đối với các quốc gia trong khu vực Địa Trung Hải.
Ngoài ra, các chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương và khả năng phục hồi giới hạn trong dữ liệu ở mức độ tổng quát. Hầu hết các tài liệu nghiên cứu tính dễ bị tổn thương của du lịch chủ yếu tập trung vào một loại hình du lịch cụ thể, trong khi nghiên cứu này nhằm đánh giá tổn thương từ quan điểm khu vực. Nhìn chung, các nghiên cứu về đánh giá mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến phát triển du lịch đều được thực hiện theo 5 bước. Các bước đánh giá này không phải thực hiện một lần và trong trạng thái tỉnh mà cần thực hiện nhiều lần qua nhiều giai đoạn khác nhau để đánh giá mức độ tác động của biến đổi khí hậu đối với phát triển du lịch.
Các bước riêng lẻ và tổng thể của năm bước trên đều có thể được đánh giá sử dụng công cụ phân tích không gian trong hệ thống thông tin địa lí (GIS). Ở Việt Nam Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là thách thức lớn nhất đối với nhân loại trong thế kỷ 21. Việt Nam cũng không nằm ngoài vòng xoáy ảnh hưởng đó. 10 Để ứng phó, giảm thiểu tác động của BĐKH đến phát triển kinh tế -xã hội nói chung, phát triển ngành du lịch nói riêng, nhiều đề tài, dự án nghiên cứu đã được thực hiện ở nhiều cấp khác nhau và ở quy mô riêng biệt.
Về cơ bản các đề tài, dự án, luận văn tập trung vào một số hướng nghiên cứu sau: * Hướng nghiên cứu Phát triển du lịch thích ứng với biến đổi khí hậu: Điển hình cho các công trình nghiên cứu theo hướng nghiên cứu phát triển du lịch thích ứng với biến đổi khí hậu như: - Đề tài khoa học cấp bộ 2009-2010 “Các giải pháp thích ứng và ứng phó, góp phần giảm nhẹ tác động của biến đổi khí hậu đối với hoạt động du lịch ở Việt Nam” do PSG. Pham Trung Lương làm chủ nhiệm. Công trình nghiên cứu là những tài liệu có giá trị cho định hướng và đề xuất các giải pháp ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu trong hoạt động du lịch ở Việt Nam[11]. - Từ tháng 4/2016, các chuyên gia Dự án EU-ESRT đã xây dựng tài liệu “Hướng dẫn thực hành tốt về phát triển du lịch bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Việt Nam”.
Công trình thực hiện thí điểm ở khu vực 3 tỉnh duyên hải miền Trung (Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng) và 3 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long (Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang). - Năm 2018, dự án “Phát triển du lịch đồng bằng Sông Cửu Long thích ứng biến đổi khí hậu”, 2018 do Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ ký kết với tập đoàn Novaland, tập đoàn tư vấn BCG (The Boston Consulting Group) cùng một số đơn vị để hợp tác tư vấn chiến lược và triển khai. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đều có chung một mục tiêu là đề xuất những giải pháp để giảm thiểu thiệt hại đối với ngành du lịch do biến đổi khí hậu. Tuy nhiên giải pháp mang tính cục bộ chỉ áp dụng ở mỗi điểm du lịch hoặc công trình phục vụ du lịch địa phương.
Việc đánh giá mức độ ảnh hưởng của BĐKH đối với phát triển du lịch trên phạm vi một huyện, thành phố, vùng vẫn chưa được đề cập nhiều. * Hướng nghiên cứu Đánh giá tổn thương đối với phát triển du lịch do biến đổi khí hậu gồm có các công trình tiêu biểu sau: 11 - Tháng 5/2007, Hội thảo “Những hậu quả của biến đổi khí hậu với phát triển du lịch ở Việt Nam” do PGS.TS Phạm Trung Lương thực hiện trong khuôn khổ diễn đàn Phát triển Mê Kông với chủ đề “Biến đổi khí hậu: Hậu quả và thách thức với các quốc gia” do Ngân Hàng Châu Á (ADB) phối hợp với Bộ Kế hoạch Đầu tư tổ chức. Đây được xem như những gợi ý quan trọng đối với nghiên cứu về tác động của BĐKH đến hoạt động phát triển du lịch và đề xuất các giải pháp thích ứng và giảm nhẹ đối với những tác động này trong hoạt động phát triển du lịch ở Việt Nam. - Năm 2013-2014, Văn phòng BĐKH Đà Nẵng (CCCO), Sở Văn hóa, Thể Thao và du lịch Đà Nẵng đã thực hiện dự án “Đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu đến hoạt động du lịch thành phố Đà Nẵng”.
- Luận văn “Đánh giá mức độ tổn thương ngành du lịch do tác động của BĐKH tại tỉnh Nghệ An” của tác giả Trần Thị Mùi đã chỉ ra Nghệ An là một trong số những địa phương chịu tác động mạnh của BĐKH và các hiện tượng thời tiết, khí hậu cực đoan như bão, áp thấp nhiệt đới, lũ lụt, hạn hán và xâm nhập mặn, 2017. BĐKH và thiên tai đã và đang tác động lên các ngành, lĩnh vực kinh tế- xã hội của tỉnh, trong đó du lịch là một trong những ngành chịu ảnh hưởng khá nặng nề của BĐKH. - Tác giả Hoàng Lưu Thu Thủy và Trần Thị Mùi (2018) đã áp dụng phương pháp đánh giá của IPCC để đánh giá mức độ tổn thương do tác động của BĐKH đến ngành du lịch tỉnh Hà Tĩnh. Phương pháp sử dụng để nghiên cứu được thực hiện, tính toán theo 3 bước.
Thang đánh giá nguy cơ tổn thương được xác định trong khoảng từ 0-1, chỉ ra mức độ tổn thương theo 4 cấp: thấp - trung bình - cao - rất cao. Tuy nhiên đối với các khu vực khác nhau, dựa vào chỉ số tổn thương cụ thể tại khu vực đó, thang đánh giá có thể chia theo các cấp khác nhau (Hoàng Lưu Thu Thủy và Trần Thị Mùi, 2018). Như vậy, điểm giống nhau của các công trình này là cùng mục đích đánh giá mức độ tổn thương đến ngành du lịch do tác động của biến đổi khí hậu (lũ lụt, hạn hán, bão, nước biển dâng,.) bằng công nghệ GIS. Sử dụng phương pháp đánh giá của ICCP (Ủy ban liên chính phủ về BĐKH).
Sản phẩm cuối 12 cùng là bản đồ tổn thương tổng hợp thể hiện rõ mức độ tổn thương đối với ngành du lịch trên địa bàn nghiên cứu theo không gian và thời gian. Từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp công trình và phi công trình nhằm giảm thiểu thiệt hại do BĐKH đối với ngành du lịch của địa phương. Ở Thanh Hóa Xuất phát từ thực trạng tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, hạn hán, sạt lỡ đất,.do BĐKH, đã gây thiệt hại đối với con người và các hoạt động phát triển kinh tế- xã hội ngày một lớn, nguy hiểm và trên diện rộng trong nhiều năm qua. Ngay từ những năm 2015, tỉnh Thanh Hóa đã xây dựng các kịch bản BĐKH và Kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH của tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2015-2019.
Tiếp đến năm 2020, UBND tỉnh Thanh Hóa xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH của tỉnh Thanh Hóa cho giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050[20].