Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SỨC MẠNH MỀM NHẬT BẢN 1. Khái niệm sức mạnh mềm Khái niệm sức mạnh mềm (soft power) lần đầu tiên được đưa ra bởi GS. Joseph Nye thuộc Đại học Harvard của Mỹ trong bài báo “Soft Power” ấn bản số mùa thu năm 1990 Foreign Policy: “Sức mạnh mềm là khả năng khiến người khác muốn cái mà bạn muốn, do đó họ sẽ tự nguyện làm điều đó mà không phải ép buộc hoặc mua chuộc” [27, tr. Đến năm 1999, ông đưa ra một khái niệm cụ thể hơn “Sức mạnh mềm là kết quả lý tưởng có được thông qua sức hấp dẫn của văn hoá và ý thức hệ chứ không phải sức mạnh cưỡng chế của một quốc gia, có thể làm cho một người khác tin phục đi theo mình, hoặc tuân theo các tiêu chuẩn hành vi hay chế độ do mình định ra để hành xử theo ý tưởng của mình.
Ở mức độ rất lớn, sức mạnh mềm dựa vào sức thuyết phục của thông tin. 36] Sau đó, khái niệm sức mạnh mềm được nhiều người xem đón nhận hơn trong quyển sách Soft power: The Means to Success in World Politics xuất bản năm 2004 tại Public Affairs, New York: “Sức mạnh mềm là khả năng đạt những điều mong muốn bằng sức hấp dẫn hơn là sự ép buộc hay bằng các khoản mua chuộc. Sức mạnh mềm được tạo nên từ sức hấp dẫn của một quốc gia thông qua văn hóa, các tư tưởng chính trị và các chính sách của quốc gia đó. Khi các chính sách của một quốc gia được các quốc gia khác thừa nhận là hợp lý thì sức mạnh mềm của quốc gia đó được nâng lên.
x] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sau Joseph Nye, nhiều học giả đã quan tâm nghiên cứu và đưa ra một số khái niệm khác về sức mạnh mềm. Theo Kurlantzich, “Sức mạnh mềm là khả năng một quốc gia thuyết phục và gây ảnh hưởng đối với nước khác không phải bằng đe doạ hay cưỡng ép mà bằng sức hấp dẫn của xã hội, giá trị, văn hoá và thể chế của chính quốc gia đó. Sức hấp dẫn này có thể được truyền đạt bằng nhiều phương tiện, bao gồm văn hoá đại chúng, ngoại giao nhân dân và cá nhân, cách nhà lãnh đạo quốc gia tham gia vào các tổ chức đa quốc gia và các diễn đàn quốc tế, hoạt động kinh tế quốc ngoại và lực hấp dẫn của một nền kinh tế mạnh. Một định nghĩa khác cho rằng “Sức mạnh mềm là khả năng khuyến khích người khác thực hiện những gì bạn muốn họ làm thông qua sự lựa chọn của riêng họ”.
8] Định nghĩa một cách đơn giản thì sức mạnh mềm là sức mạnh dựa trên những ảnh hưởng vô hình và gián tiếp như văn hóa, giá trị và ý thức hệ. Theo người viết thì cốt lõi của sức mạnh mềm chính là sức hấp dẫn, bất cứ điều gì tạo được sự lôi cuốn đối với người khác khiến người khác tin và làm theo thì điều đó đã tạo nên sức mạnh. Sức mạnh mềm có bốn đặc điểm chính [13]. Thứ nhất, sức mạnh mềm có tính truyền thống vì văn hóa có nguồn gốc sâu xa trong lịch sử, nó bao gồm lối tư duy, hệ tư tưởng, truyền thống văn hóa, phong tục tập quán, chế độ xã hội, kinh tế, lối sống,… là kết quả của phương thức sản xuất của các xã hội.
Thứ hai, sức mạnh mềm có khả năng lan tỏa nhanh và cạnh tranh mạnh mẽ nhờ công nghệ thông tin và internet vượt qua biên giới quốc gia, chủng tộc, không gian, thời gian thúc đẩy tiến bộ xã hội tác động đến lối sống, chuẩn mực hành vi của con người. Trong quan hệ quốc tế hiện đại, nhiều loại sức mạnh mềm tương tác lẫn nhau dẫn đến cạnh tranh. Tuy nhiên, sức mạnh mềm đồng thời hấp dẫn và thúc đẩy lẫn nhau, học tập, mô phỏng lẫn nhau và tự điều chỉnh. Đây là chính là một yếu tố tích cực của sức mạnh mềm.
Thứ ba, sức mạnh mềm có tính khả biến. Sức mạnh mềm mang tính động chứ không tĩnh, là hệ thống thường xuyên thay đổi khác với tính dân tộc, chẳng hạn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chiến lược quốc gia, sức mạnh tuyệt đối, ngoại giao, giáo dục và chiến lượng chính phủ hay quản lý nhà nước chỉ cần thời gian ngắn để hình thành và phát triển. Đặc điểm thứ tư là tính tương thuộc của sức mạnh mềm. Sức mạnh mềm có thể bổ sung và phát triển cùng với các đặc tính khác của một quốc gia.
Vì vậy, các nước đều sử dụng sức mạnh mềm trong việc xây dựng sức mạnh tổng hợp quốc gia. Tuy nhiên, để thực hiện được sức mạnh mềm, bên cạnh nó vẫn phải có sức mạnh cứng (hard power). Joseph Nye khẳng định, hầu hết các quốc gia, dân tộc đều sử dụng kết hợp sức mạnh mềm và sức mạnh cứng. Sức mạnh cứng là khả năng để phát huy sức mạnh mềm, giúp sức mạnh mềm hấp dẫn [29, tr.
Khả năng kết hợp giữa sức mạnh mềm và sức mạnh cứng được gọi là sức mạnh thông minh (smart power). Nếu nhìn vào chiến lược của một quốc gia đang theo đuổi, sẽ dễ dàng nhìn thấy sự kết hợp giữa sức mạnh cứng và sức mạnh mềm. Nye cho rằng sức mạnh cứng và sức mạnh mềm là “hai khía cạnh của khả năng đạt mục đích của quốc gia nào đó bằng cách tác động đến hành xử của các quốc gia khác… Sức mạnh mệnh lệnh (command power) là khả năng thay đổi những gì quốc gia khác làm dựa vào sự áp bức hoặc xúi giục. Sức mạnh hợp tác (co-optive power) là khả năng tạo dựng những điều các quốc gia khác muốn dựa vào sự hấp dẫn về văn hóa và giá trị của một quốc gia hoặc khả năng vận động chương trình nghị sự về những lựa chọn chính trị.
…Các nguồn lực sức mạnh mềm có xu hướng đi cùng với cái kết hợp tác của quá trình hành xử, trong khi đó các nguồn lực sức mạnh cứng thì thường đi cùng với lối hành xử mệnh lệnh… Sức mạnh mềm dựa vào khả năng xây dựng được lòng ưa thích của các quốc gia khác. Do đó, với định nghĩa trên thì sức mạnh mềm được định hướng theo mục đích. Vai trò sức mạnh mềm trong quan hệ quốc tế Khái niệm cơ bản của “sức mạnh” (power) là khả năng gây ảnh hưởng đến người khác nhằm khiến họ làm điều mình muốn. Có ba phương cách chính để làm điều đó: thứ nhất là đe doạ họ bằng cây gậy; thứ hai là dụ dỗ họ bằng cà rốt; thứ ba 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là hấp dẫn họ hay hợp tác với họ, vậy thì họ sẽ muốn những gì mình muốn.
Nếu mình có thể khiến người khác bị thu hút vào những gì mình muốn, điều đó không phải tốn gậy hay cà rốt. Tuy nhiên, ý nghĩa của “sức mạnh” trong nghiên cứu quan hệ quốc tế ngụ ý là khả năng các quốc gia gây ảnh hưởng đến quốc gia khác. Khái niệm sức mạnh được chia thành hai loại: sức mạnh cứng và sức mạnh mềm. Theo cách truyền thống thì sức mạnh cứng bao gồm hai yếu tố: sức mạnh quân đội và sức mạnh kinh tế.
Một quốc gia bảo vệ người dân và lãnh thổ trước các quốc gia khác bằng sức mạnh quân sự. Đồng thời, một quốc gia có thể cố ý mua hoặc bán tài sản của quốc gia khác bằng cách sử dụng sức mạnh kinh tế của mình. Vì vậy sức mạnh cứng từ lâu đã là thước đo thực tế nổi bật của sức mạnh quốc gia, thông qua các tham số định lượng như dân số, tài sản quân sự cụ thể, hoặc tổng sản lượng nội địa (GDP) của một quốc gia. Trái lại, sức mạnh mềm là khái niệm đi ngược với sức mạnh cứng.
Sức mạnh mềm đại diện cho cách thứ ba để đạt những kết quả mà mình muốn. Phải nhìn nhận rằng có nguồn lực lớn không hẳn sẽ luôn cho kết quả mong muốn, đó là trường hợp Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam. Sức mạnh mềm của một quốc gia chủ yếu dựa trên ba nguồn lực: văn hóa của quốc gia (khi văn hóa đó tạo được sự hấp dẫn đối với quốc gia khác), hệ giá trị (khi quốc gia tuân theo các giá trị này ở trong nước cũng như ngoài nước), các chính sách đối ngoại (khi các chính sách này được xem là hợp lý trong mắt quốc gia khác) [29, tr. Nếu các nguồn lực này không hội đủ thì văn hóa và tư tưởng không thể tạo nên sự hấp dẫn, vốn rất cần đối với hành vi sức mạnh mềm.
Ngoài ra, mức độ hấp dẫn có thể đo được bởi các cuộc thăm dò ý kiến công chúng, bởi các cuộc chất vấn lãnh đạo, và các công trình nghiên cứu. Vì các lý do đề cập phía trên, GS. Nye khẳng định rằng sức mạnh mềm có sự ảnh hưởng nhiều hơn, bởi vì sự ảnh hưởng có thể cũng bao gồm sức mạnh cứng về đe dọa hoặc mua chuộc. Và sức mạnh mềm có sức thuyết phục lớn hơn hay có khả năng tác động đến con người bằng lập luận, thế nên đó là một phần quan trọng của 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sức mạnh mềm.
Điều đó cũng là khả năng hấp dẫn, và sự hấp dẫn thường sẽ dẫn đến sự phục tùng. Sức mạnh mềm góp phần rất lớn trong việc tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia (comprehensive national power). Nhân tố cấu thành sức mạnh sức mạnh tổng hợp quốc gia bao gồm lãnh thổ, tài nguyên thiên nhiên, dân số, kinh tế, giao thông, thông tin liên lạc, chất lượng của chính phủ, sức mạnh quân sự, quan hệ đối ngoại, văn hóa, khoa học công nghệ. Đây chính là công thức sức mạnh tổng hợp quốc gia của Ray Cline (1919 – 1996), ông là tác giả của cuốn The Power of Nations in the 1990s: A Strategic Assessment (1995).
Văn hóa là một loại sức mạnh mềm, đóng vai trò quan trọng trong sức mạnh tổng hợp quốc gia. Nhiều nước tăng cường và củng cố ảnh hưởng và cạnh tranh quốc tế thông qua hoặc bằng cách thức phát triển văn hóa. Theo Ray Cline thì mục tiêu chiến lược và ý chí dân tộc là hai thành tố chủ yếu của sức mạnh mềm, quyết định hiệu quả sức mạnh vật chất quốc gia. Nhận thấy tầm quan trọng đó, nhiều quốc gia đã và đang ráo riết xây dựng và tăng cường sức mạnh mềm cho mình.
Ở châu Á, ngoài Nhật Bản, người ta đang chú ý đến Trung Quốc và một số nước khác.