Sự Phát Triển Ngành Công Nghiệp Văn Hóa Trung Quốc Trong Bối Cảnh Gia Tăng Sức Mạnh Mềm

Luận án tiến sĩ phân tích sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa trung quốc trong bối cảnh gia tăng sức mạnh mềm, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Trần Thị Thủy
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Tiến Sâm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Trung Quốc học
• Đề tài: Sự Phát Triển Ngành Công Nghiệp Văn Hóa Trung Quốc Trong Bối Cảnh Gia Tăng Sức Mạnh Mềm
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Giới hạn phạm vi về thời gian, không gian và nội dung
• CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• Cách tiếp cận
• Phương pháp nghiên cứu
• ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA HỌC GIẢ NƯỚC NGOÀI
• 1.1.1. Học giả Trung Quốc
• 1.1.2. Học giả ngoài Trung Quốc
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA HỌC GIẢ TRONG NƯỚC
• 1.3. ĐÁNH GIÁ VÀ ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA TRUNG QUỐC: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Công nghiệp văn hoá Trung Quốc: Nội hàm khái niệm, phân loại và vai trò
• 2.1.1. Quan điểm của Trung Quốc về khái niệm “công nghiệp văn hoá”
• 2.1.2. Khái niệm “công nghiệp văn hoá”
• 2.1.3. Vai trò của ngành công nghiệp văn hoá Trung Quốc
• 2.1.3.1. Vai trò về kinh tế: Công nghiệp văn hóa góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và các ngành nghề khác của Trung Quốc phát triển
• 2.1.3.2. Vai trò về chính trị, ngoại giao: Công nghiệp văn hóa góp phần chuyển tải thông tin, gia tăng ảnh hưởng mềm của Trung Quốc trên diễn đàn thế giới
• 2.1.3.3. Vai trò văn hóa: Sản phẩm của ngành công nghiệp văn hóa từng bước thỏa mãn nhu cầu về đời sống văn hóa tinh thần của người dân Trung Quốc
• 2.2. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của ngành công nghiệp văn hoá Trung Quốc
• 2.2.1. Những yếu tố bên ngoài
• 2.2.1.1. Nền kinh tế tri thức phát triển và ngày càng chiếm thế chủ đạo
• 2.2.1.2. Xu thế toàn cầu hóa văn hóa gia tăng
• 2.2.1.3. Xu hướng ứng dụng thành quả khoa học công nghệ trong phát triển công nghiệp văn hoá
• 2.2.2. Những yếu tố bên trong
• 2.2.2.1. Cải cách thể chế văn hóa được Trung Quốc đẩy mạnh
• 2.2.2.2. Vai trò của văn hoá trong chiến lược gia tăng sức mạnh mềm của Trung Quốc ngày càng tăng
• 2.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 2.3.1. Xu thế phát triển ngành công nghiệp văn hóa của thế giới
• 2.3.2. Thực tiễn phát triển ngành công nghiệp văn hóa của một số nước tiêu biểu
• 2.3.2.1. Ngành công nghiệp văn hóa Mỹ
• 2.3.2.2. Ngành công nghiệp văn hóa Nhật Bản
• 2.3.2.3. Ngành công nghiệp văn hóa Hàn Quốc
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ TRUNG QUỐC TỪ NĂM 2002 ĐẾN NAY
• 3.1. NHÌN LẠI THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ TRUNG QUỐC TRƯỚC NĂM 2002
• 3.2. TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ TRUNG QUỐC TỪ NĂM 2002 ĐẾN NAY
• 3.2.1. Trung Quốc hoàn thiện chính sách phát triển ngành công nghiệp văn hoá
• 3.2.1.1. Chính sách về hỗ trợ thuế, vốn và bảo hộ ngành công nghiệp văn hóa trong nước
• 3.2.1.2. Chính sách khuyến khích các ngành công nghiệp văn hóa mới xuất hiện
• 3.2.2. Trung Quốc đẩy mạnh chuyển đổi hình thức sở hữu trong doanh nghiệp văn hoá nhà nước
• 3.2.3. Trung Quốc tăng cường ứng dụng công nghệ trong phát triển ngành công nghiệp văn hoá
• 3.2.4. Trung Quốc đẩy mạnh khai thác thị trường văn hoá quốc tế
• 3.3. THÀNH TỰU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CÒN TỒN TẠI
• 3.3.1. Thành tựu của ngành công nghiệp văn hoá Trung Quốc từ năm 2002 đến nay
• 3.3.1.1. Công nghiệp văn hóa phát triển nhanh và liên tục
• 3.3.1.2. Các ngành công nghiệp văn hóa mang tính nội dung đẩy mạnh xuất khẩu
• 3.3.1.2.1. Ngành nghệ thuật biểu diễn
• 3.3.1.2.2. Ngành xuất bản
• 3.3.1.2.3. Ngành phát thanh - truyền hình và điện ảnh
• 3.3.1.2.4. Ngành sản xuất trò chơi điện tử
• 3.3.1.3. Thương mại văn hoá góp phần tăng bậc xếp hạng về chỉ số sức mạnh mềm của Trung Quốc trên thế giới
• 3.3.2. Những vấn đề còn tồn tại của ngành công nghiệp văn hoá Trung Quốc
• 3.3.2.1. Quy mô doanh nghiệp văn hóa nhỏ yếu và phát triển thiếu đồng đều
• 3.3.2.2. Cán cân xuất nhập khẩu sản phẩm văn hóa mất cân đối
• 3.3.2.3. Vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn là một khâu yếu
• 3.4. MỘT SỐ ĐÁNH GIÁ
• 3.4.1. Điểm mạnh của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc
• 3.4.2. Điểm yếu của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA TRUNG QUỐC VÀ GỢI MỞ CHO VIỆT NAM
• 4.1. TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA TRUNG QUỐC TRONG GIAI ĐOẠN TỚI
• 4.1.1. Cơ hội của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc
• 4.1.2. Thách thức của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc
• 4.1.3. Trọng tâm trong phát triển ngành công nghiệp văn hoá của Trung Quốc thời gian tới
• 4.2. GỢI MỞ ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 4.2.1. Tình hình phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam hiện nay
• 4.2.1.1. Việt Nam giàu tiềm năng để phát triển ngành công nghiệp văn hóa
• 4.2.1.2. Năng lực phát triển ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam còn yếu, thị trường trong nước bị áp đảo bởi sản phẩm nước ngoài
• 4.2.1.3. Về định hướng và triển vọng phát triển của ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam
• 4.2.2. Một số gợi mở đối với Việt Nam
• 4.2.2.1. Gợi mở để phát triển ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam
• 4.2.2.2. Gợi mở ứng xử với ảnh hưởng sức mạnh mềm từ sản phẩm công nghiệp văn hoá Trung Quốc
• 4.2.2.3. Những giải pháp cụ thể
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHÂN LOẠI NGÀNH CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ TRUNG QUỐC (NĂM 2012)
• PHỤ LỤC 2: TOP 10 TRONG SỐ 30 DOANH NGHIỆP VĂN HÓA MẠNH CỦA TRUNG QUỐC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Sự Phát Triển Ngành Công Nghiệp Văn Hóa Trung Quốc

Ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc đang nổi lên như một động lực quan trọng trong nền kinh tế và xã hội. Từ những năm 1990, khái niệm Cultural Industry đã được chú trọng và phát triển mạnh mẽ, đặc biệt ở châu Âu. Doanh thu từ ngành này ngày càng đóng góp đáng kể vào GDP, tạo việc làm cho người dân. Nhiều quốc gia xem đây là ngành kinh tế trọng điểm, sánh ngang với các ngành công nghiệp lâu đời như ô tô ở Nhật Bản. Phát triển văn hóa Trung Quốc không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn lan tỏa giá trị văn hóa, mở rộng ảnh hưởng mềm dẻo của quốc gia. Trung Quốc coi phát triển sức mạnh mềm Trung Quốc là một nhiệm vụ cấp bách, song song với sức mạnh cứng về kinh tế và quân sự.

1.1. Ý Nghĩa Chiến Lược của Công Nghiệp Văn Hóa

Công nghiệp văn hóa không chỉ đơn thuần là một lĩnh vực kinh tế; nó còn là một công cụ quan trọng để tăng cường sức mạnh mềm Trung Quốc trên trường quốc tế. Phát triển ngành này giúp Trung Quốc quảng bá các giá trị văn hóa tinh thần, tăng cường ảnh hưởng đối với cộng đồng quốc tế. 'Công nghiệp văn hóa từng bước được đầu tư, phát triển và ngày càng có nhiều đóng góp trong việc nâng cao đời sống tinh thần của người dân cũng như tăng trưởng của nền kinh tế Trung Quốc', theo báo cáo của Trần Thị Thủy.

1.2. Tầm Quan Trọng Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, công nghiệp văn hóa Trung Quốc đóng vai trò then chốt trong việc định hình hình ảnh quốc gia và cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Sự phát triển của ngành này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn giúp Trung Quốc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống Trung Quốc trong thời đại mới. 'Cùng với sự trỗi dậy mạnh mẽ và ấn tượng về sức mạnh cứng kinh tế, quân sự, Trung Quốc đã và đang đẩy mạnh phát triển sức mạnh mềm, đặc biệt là trong lĩnh vực văn hóa', luận án nhấn mạnh.

II. Vấn Đề và Thách Thức Phát Triển Văn Hóa Trung Quốc Hiện Nay

Mặc dù có những thành tựu đáng kể, ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề bao gồm quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, phát triển thiếu đồng đều giữa các vùng miền, và sự mất cân đối trong cán cân xuất nhập khẩu sản phẩm văn hóa. Đặc biệt, vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn nhiều hạn chế. Những hạn chế này cản trở sự phát triển bền vững của công nghiệp văn hóa. Giải quyết những vấn đề này là yếu tố then chốt để công nghiệp văn hóa Trung Quốc tiếp tục phát triển và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

2.1. Quy Mô Doanh Nghiệp Nhỏ và Thiếu Đồng Đều Vùng Miền

Một trong những thách thức lớn nhất là quy mô của các doanh nghiệp văn hóa đại chúng Trung Quốc còn nhỏ và yếu. Sự phân bố không đồng đều giữa các khu vực cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Các thành phố lớn thường có lợi thế hơn so với các vùng nông thôn, tạo ra sự chênh lệch lớn trong phát triển văn hóa Trung Quốc.

2.2. Mất Cân Đối Xuất Nhập Khẩu và Bảo Hộ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ

Cán cân xuất nhập khẩu sản phẩm văn hóa hiện đại Trung Quốc đang mất cân đối. Trung Quốc nhập khẩu nhiều sản phẩm văn hóa hơn là xuất khẩu. 'Vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn là một khâu yếu', luận án chỉ ra. Điều này gây khó khăn cho các nhà sáng tạo trong nước và làm giảm tính cạnh tranh của ngành.

2.3. So Sánh Sức Mạnh Mềm Trung Quốc và Các Quốc Gia Khác

So sánh sức mạnh mềm Trung Quốc với các quốc gia khác, đặc biệt là Mỹ và Nhật Bản, cho thấy rằng Trung Quốc vẫn còn một chặng đường dài phía trước. Mặc dù có sự tăng trưởng nhanh chóng, ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc vẫn chưa thể sánh bằng các cường quốc văn hóa khác trên thế giới.

III. Chính Sách Văn Hóa Yếu Tố Thúc Đẩy Sức Mạnh Mềm Trung Quốc

Chính phủ Trung Quốc đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa Trung Quốc. Các chính sách văn hóa Trung Quốc tập trung vào việc hỗ trợ tài chính, tạo môi trường pháp lý thuận lợi, và khuyến khích sự đổi mới sáng tạo. Việc đẩy mạnh chuyển đổi hình thức sở hữu trong các doanh nghiệp văn hóa nhà nước cũng là một bước quan trọng. Ngoài ra, Trung Quốc tăng cường ứng dụng công nghệ để phát triển ngành văn hóa kỹ thuật số Trung Quốc và khai thác thị trường văn hóa quốc tế.

3.1. Hỗ Trợ Tài Chính và Khuyến Khích Đổi Mới Sáng Tạo

Chính phủ cung cấp các khoản vay ưu đãi, giảm thuế, và các hình thức hỗ trợ tài chính khác để khuyến khích các doanh nghiệp văn hóa và bản sắc Trung Quốc đầu tư vào đổi mới sáng tạo. Điều này giúp các công ty phát triển sản phẩm và dịch vụ mới, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

3.2. Chuyển Đổi Hình Thức Sở Hữu và Ứng Dụng Công Nghệ

Việc chuyển đổi hình thức sở hữu trong các doanh nghiệp văn hóa nhà nước giúp tăng tính linh hoạt và hiệu quả của hoạt động kinh doanh. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, mở ra nhiều cơ hội mới cho sản phẩm văn hóa Trung Quốc tiếp cận thị trường quốc tế.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Số Vào Ngành Công Nghiệp Văn Hóa Trung Quốc

Ứng dụng công nghệ là một yếu tố then chốt để công nghiệp văn hóa Trung Quốc phát triển mạnh mẽ. Công nghệ số không chỉ giúp tạo ra những sản phẩm và dịch vụ văn hóa mới mà còn mở rộng phạm vi tiếp cận và nâng cao trải nghiệm của người dùng. Các lĩnh vực như trò chơi điện tử, phim ảnh, âm nhạc, và xuất bản trực tuyến đều được hưởng lợi từ sự phát triển của công nghệ. Văn hóa và công nghệ Trung Quốc đang tạo ra một làn sóng mới trên thị trường quốc tế.

4.1. Sự Trỗi Dậy của Trò Chơi Điện Tử và Phim Ảnh

Ngành trò chơi điện tử và phim ảnh Trung Quốc đang trỗi dậy mạnh mẽ, nhờ vào sự đầu tư lớn vào công nghệ và nội dung. Các sản phẩm này không chỉ phổ biến trong nước mà còn được xuất khẩu sang nhiều quốc gia trên thế giới.

4.2. Xuất Bản Trực Tuyến và Âm Nhạc Kỹ Thuật Số

Xuất bản trực tuyến và âm nhạc kỹ thuật số cũng là những lĩnh vực phát triển nhanh chóng. Các nền tảng trực tuyến cung cấp một kênh phân phối hiệu quả cho các tác phẩm văn học và âm nhạc, giúp các nghệ sĩ tiếp cận được với một lượng khán giả lớn hơn.

4.3. Đổi Mới Văn Hóa Trung Quốc Trong Thị Trường Kỹ Thuật Số

Đổi mới văn hóa Trung Quốc đang diễn ra mạnh mẽ trong thị trường kỹ thuật số. Các nhà sáng tạo trẻ đang tận dụng công nghệ để tạo ra những sản phẩm và dịch vụ độc đáo, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Điều này giúp văn hóa và bản sắc Trung Quốc được quảng bá rộng rãi trên toàn thế giới.

V. Triển Vọng Phát Triển và Gợi Mở Cho Việt Nam Từ Trung Quốc

Ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc có nhiều tiềm năng phát triển trong tương lai. Các cơ hội bao gồm sự gia tăng nhu cầu tiêu dùng văn hóa, sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ, và sự phát triển của công nghệ. Tuy nhiên, cũng có những thách thức như sự cạnh tranh gay gắt, vấn đề bản quyền, và sự kiểm duyệt. Kinh nghiệm của Trung Quốc có thể mang lại những gợi mở quý giá cho Việt Nam trong việc phát triển ngành công nghiệp văn hóa.

5.1. Cơ Hội và Thách Thức Trong Tương Lai

Sự gia tăng nhu cầu tiêu dùng văn hóa, sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ, và sự phát triển của công nghệ tạo ra nhiều cơ hội cho công nghiệp văn hóa Trung Quốc. Tuy nhiên, cũng có những thách thức như sự cạnh tranh gay gắt, vấn đề bản quyền, và sự kiểm duyệt.

5.2. Gợi Mở Cho Việt Nam Về Phát Triển Công Nghiệp Văn Hóa

Kinh nghiệm của Trung Quốc có thể mang lại những gợi mở quý giá cho Việt Nam. Cần học hỏi cách Trung Quốc xây dựng chính sách văn hóa Trung Quốc hỗ trợ ngành, đồng thời cần chú trọng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và phát triển nguồn nhân lực.

VI. Bảo Tồn Văn Hóa Trung Quốc và Sự Phát Triển Bền Vững

Bảo tồn văn hóa truyền thống Trung Quốc là một yếu tố quan trọng trong sự phát triển bền vững của công nghiệp văn hóa. Trung Quốc đang nỗ lực kết hợp giữa bảo tồn và phát triển, đảm bảo rằng các giá trị văn hóa được truyền lại cho thế hệ sau đồng thời thúc đẩy sự đổi mới và sáng tạo. 'Trung Quốc cho rằng phát triển sức mạnh mềm là một thực tiễn cấp bách đang đặt ra trước mắt', trích từ luận án. Điều này thể hiện sự nhận thức sâu sắc về vai trò của văn hóa trong sự phát triển toàn diện.

6.1. Kết Hợp Giữa Bảo Tồn và Phát Triển

Trung Quốc đang nỗ lực kết hợp giữa bảo tồn văn hóa truyền thống Trung Quốc và phát triển văn hóa hiện đại Trung Quốc, đảm bảo rằng các giá trị văn hóa được truyền lại cho thế hệ sau đồng thời thúc đẩy sự đổi mới và sáng tạo. Cần có những chính sách phù hợp để hỗ trợ các nghệ nhân và nhà sáng tạo trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa và bản sắc Trung Quốc.

6.2. Sự Phát Triển Bền Vững Của Ngành Văn Hóa Trung Quốc

Sự phát triển bền vững của công nghiệp văn hóa đòi hỏi sự quan tâm đến các yếu tố xã hội, môi trường, và kinh tế. Cần đảm bảo rằng ngành này phát triển một cách bền vững, không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Trung Quốc học (mã số: 62 31 06 02) với đề tài "Sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc trong bối cảnh gia tăng sức mạnh mềm" do nghiên cứu sinh Trần Thị Thủy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đỗ Tiến Sâm tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2018).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày rằng từ sau cải cách mở cửa, cùng với các trọng tâm "làm giàu kinh tế" và "sáng tạo khoa học kỹ thuật", "phát triển công nghiệp văn hóa" đã được xác định là một trong ba nội dung quan trọng của chiến lược quốc gia Trung Quốc. Ngành công nghiệp văn hóa từng bước được đầu tư, nâng cao tỷ lệ đóng góp trong GDP, giải quyết việc làm và trở thành phương thức quảng bá các giá trị văn hóa Trung Hoa ra thế giới. Trong bối cảnh Trung Quốc coi phát triển sức mạnh mềm là thực tiễn cấp bách nhằm cân bằng với sức mạnh cứng về kinh tế và quân sự, việc nghiên cứu sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa gắn với chiến lược sức mạnh mềm làm rõ tính chất kép của nhóm ngành này: vừa mang thuộc tính kinh tế, văn hóa, vừa mang vai trò chính trị và ngoại giao. Đối với Việt Nam, công nghiệp văn hóa vẫn là một khái niệm mới mẻ, năng lực khai thác thị trường còn non trẻ và đang chịu tác động lớn từ các sản phẩm văn hóa ngoại lai, đặc biệt là sản phẩm từ Trung Quốc. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống trường hợp Trung Quốc giúp cung cấp luận cứ thực tiễn để định hình giải pháp phát triển ngành công nghiệp văn hóa trong nước và xác lập phương sách ứng xử phù hợp.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là phân tích sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc trong bối cảnh gia tăng sức mạnh mềm, từ đó rút ra một số gợi mở cho Việt Nam. Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản như sau:

1. Một là, phân tích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu sự phát triển ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc.
2. Hai là, đánh giá thực trạng, đi sâu phân tích thành tựu và hạn chế trong sự phát triển ngành công nghiệp văn hóa của Trung Quốc.
3. Ba là, đánh giá triển vọng và rút ra một số gợi mở mang tính tham khảo cho sự phát triển ngành công nghiệp văn hóa của Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn cụ thể trên ba phương diện:

• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu tiến trình phát triển từ Đại hội XVI Đảng Cộng sản Trung Quốc (năm 2002) đến thời điểm hoàn thành luận án (năm 2018). Thuật ngữ bối cảnh "gia tăng sức mạnh mềm" được tác giả định vị không hàm ý sức mạnh mềm của Trung Quốc đã gia tăng trên thực tế, mà nhấn mạnh việc Trung Quốc chủ động đẩy mạnh các chính sách, biện pháp và công cụ nhằm mở rộng ảnh hưởng mềm ra thế giới.
• Phạm vi không gian: Giới hạn tại khu vực Trung Quốc đại lục, không bao gồm các vùng lãnh thổ Hồng Kông, Ma Cao và Đài Loan.
• Phạm vi nội dung: Tập trung phân tích các ngành công nghiệp văn hóa mang tính nội dung (dựa trên quan điểm nội hàm của Trung Quốc), bởi đây là nhóm ngành giữ vai trò trực tiếp trong việc biểu đạt, chuyển tải và truyền bá thông điệp văn hóa ra bên ngoài, tương thích với bối cảnh sức mạnh mềm đã xác định.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia theo ba nhóm tác giả: học giả Trung Quốc, học giả ngoài Trung Quốc và học giả Việt Nam.

Đối với học giả Trung Quốc, các công trình được phân loại theo bảy hướng nghiên cứu chính:

1. Hướng nghiên cứu lý luận: Lý Tư Khuất trong "Khái luận công nghiệp văn hóa" (2007) phân tích nội hàm qua các góc nhìn sản phẩm tinh thần, nội dung ý nghĩa, tiêu chuẩn ngành nghề, hạt nhân bản quyền và sự kết hợp giữa văn hóa với giải trí. Cùng hướng này có Hồ Huệ Lâm với "Khái luận công nghiệp văn hóa" (2005); Lưu Cát Pha, Nhạc Hồng Kỳ, Trần Hoài Bình với "Công nghiệp văn hóa học" (2005); Hàn Tuấn Vĩ và Hồ Hiểu Minh với "Khái quát về công nghiệp văn hóa" (2014).
2. Hướng nghiên cứu chính sách: Cấp độ vĩ mô có Âu Dương Kiên với "Chính sách công nghiệp văn hóa và nghiên cứu sự phát triển của công nghiệp văn hóa" (2011); Trần Hồng Ngọc với "Nghiên cứu chính sách công nghiệp văn hóa sáng tạo Trung Quốc" (2012); Chu Hòa Quân (2006); Vương Vĩnh Chương (2008); Tào Dương (2009); Bạch Trọng Nghiêu (2006). Cấp độ chính sách chuyên ngành có Hình Quân và Phạm Lệ Quyên nghiên cứu về nhân tài, cùng các nghiên cứu về chính sách tài chính - thuế (2011) và bảo hiểm (2011).
3. Hướng nghiên cứu hiện trạng phát triển: Đánh giá giai đoạn 30 năm cải cách mở cửa có Tuyết Dã (2008), Vương Vĩnh Chương (2009), Trình Huệ Triết (2008). Các báo cáo thường niên gồm công trình của Trương Hiểu Minh, Hồ Huệ Lâm và Chương Kiện Cương với "Báo cáo phát triển công nghiệp văn hóa Trung Quốc năm 2008" và "Báo cáo phát triển công nghiệp văn hóa 2012 - 2013"; Phạm Chu (2009); Nông Vọng Thư. Nghiên cứu theo giai đoạn 10 năm có Trần Thiểu Phong và Chu Gia với "Mười năm công nghiệp văn hóa Trung Quốc 1999 - 2009" (2010); Hướng Dũng với "Hướng tới năm 2020, công nghiệp văn hóa trong 10 năm tới" (2011).
4. Hướng nghiên cứu đặt trong bối cảnh cụ thể: Trịnh Quảng Văn và Từ Khánh Văn với "Toàn cầu hóa và phát triển công nghiệp văn hóa Trung Quốc" (2006); Tưởng Hiểu Lệ với "Bàn luận về công nghiệp văn hóa Trung Quốc trong bối cảnh toàn cầu hóa" (2006); Lai Vĩ Duy, Dương Hiếu Đông và Hoàng Vũ với "Trạng thái bình thường mới phát triển công nghiệp văn hóa" (2015); Sái Thượng Vĩ (2017) nghiên cứu về cơ hội và rào cản trong chiến lược "Vành đai và Con đường".
5. Hướng nghiên cứu gắn với chiến lược sức mạnh mềm: Vương Vi Dân phỏng vấn Trần Thiểu Phong (2010); Chúc Hưng Bình (2010); Chu Vĩ (2009); Chương Đồng và Liêu Hiểu Xuyến (2010). Các nghiên cứu đi sâu vào ngành trò chơi điện tử (game online) có Từ Xuân Hà (2010), Ngô Quan Hoa (2013) và Tần Dương Dương với "Luận đàm về ngành game và việc nâng cao sức mạnh mềm văn hóa" (2013).
6. Hướng nghiên cứu so sánh quốc tế: Lý Hoài Lượng với "Báo cáo thị trường văn hóa quốc tế" (2013); Triệu Kiến Quốc với "Chiến lược cạnh tranh quốc tế của công nghiệp văn hóa Trung Quốc" (2013); Guan Ping Qin, Hao Wei và Xi Wang với bài viết so sánh chính sách công nghiệp văn hóa giữa Mỹ và Trung Quốc (2009).
7. Hướng nghiên cứu công nghiệp văn hóa dân tộc thiểu số: Trần Khánh Đức, Đặng Vũ và Phan Xuân Mai với tác phẩm "Cương yếu lý luận về công nghiệp văn hóa dân tộc" (2014).

Đối với học giả ngoài Trung Quốc, các tài liệu tập trung vào ba xu hướng:

1. Lý luận nền tảng: Theodor W. Adorno và Max Horkheimer trong "Dialectic of Enlightenment" (1947) khởi xướng thuật ngữ mang tính phê phán về sự sản xuất hàng loạt làm suy giảm giá trị nghệ thuật; Gordon Welty (1984) tái đánh giá tư tưởng của Adorno; Ieva Moore (2014) khảo cứu lịch sử phát triển từ công nghiệp văn hóa đến công nghiệp sáng tạo trong nền kinh tế số.
2. Đánh giá tính sáng tạo và thể chế: Michael Keane với các công trình năm 2004, 2006 và 2009 phân tích mối quan hệ giữa thể chế quản lý, cơ chế kiểm duyệt và năng lực đổi mới sáng tạo, đồng thời đề xuất lộ trình 5 bước phát triển xuất khẩu phim ảnh, truyền hình của Trung Quốc.
3. Mối tương quan với sức mạnh mềm và xuất khẩu văn hóa: Olga Borokh và A. Lomanov (2012) phân tích việc xây dựng quyền năng mềm dựa trên lợi thế văn hóa và sự mở rộng của Học viện Khổng Tử; Anthony Kuhn nghiên cứu sự hiện diện văn hóa thông qua Nho giáo; Kamada Fumihiko và Tsuda Miyuki (2010) khảo sát các chính sách gia tăng ảnh hưởng văn hóa của Trung Quốc qua giao lưu, thành lập trung tâm văn hóa và công nghiệp nội dung.

Đối với học giả Việt Nam, nghiên cứu được phân chia thành ba mảng:

1. Kinh nghiệm quốc tế: Phạm Hồng Thái (2014) nghiên cứu kinh nghiệm của Nhật Bản và Hàn Quốc; Vũ Thanh Hà, Lê Thị Kim Oanh, Hồ Thu Huyền (2015); Bùi Thị Minh Phượng và Hà Thị Quỳnh Hoa (2013); Đặng Hoài Thu và Phạm Bích Huyền với "Giáo trình các ngành công nghiệp văn hóa" (2009).
2. Thực trạng và giải pháp cho Việt Nam: Hoàng Chí Bảo (2015); Phạm Trương Hoàng (2015); Bùi Hoài Sơn, Đỗ Thị Thanh Thủy, Nguyễn Thị Thu Hà (2015); Lê Quốc Vinh (2015).
3. Nghiên cứu trực tiếp về Trung Quốc: Nguyễn Thị Thu Phương (2015, 2016); Chử Thị Bích Thu (2015); cùng các công trình nghiên cứu đã công bố của chính tác giả Trần Thị Thủy từ năm 2012 đến năm 2016 về chính sách xuất khẩu, quy hoạch phát triển và ngành game của Trung Quốc.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định giải quyết tập trung vào ba điểm:

• (i) Làm rõ những bước phát triển trong quan điểm của Chính phủ Trung Quốc về công nghiệp văn hóa và xác lập hệ thống phân loại của luận án.
• (ii) Đi sâu phân tích thực tiễn phát triển ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc giai đoạn 2002 - 2018 đặt trực tiếp trong bối cảnh triển khai chiến lược sức mạnh mềm.
• (iii) Đánh giá tương quan biện chứng và đề xuất các bài học kinh nghiệm, gợi mở giải pháp chính sách cùng phương thức ứng xử thực tế cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án tiếp cận khái niệm "công nghiệp văn hóa" từ nguồn gốc phê phán của trường phái Frankfurt (Theodor W. Adorno và Max Horkheimer, 1947), đối chiếu với quan điểm tích cực của trường phái Birmingham (Trung tâm Nghiên cứu văn hóa đương đại - CCCS, Raymond Williams, Richard Hoggart). Luận án cũng so sánh các cách gọi và quan niệm quốc tế như: UNESCO (nhấn mạnh sự kết hợp giữa sáng tạo, cơ sở hạ tầng và công nghệ hiện đại), WIPO (gọi là công nghiệp bản quyền), Hoa Kỳ (gọi là công nghiệp giải trí) và Hội đồng Anh (gọi là kinh tế sáng tạo gồm 7 lĩnh vực cốt lõi).

Tại Trung Quốc, thuật ngữ "công nghiệp văn hóa" được ghi nhận chính thức lần đầu trong "Kiến nghị của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc về xây dựng Quy hoạch 5 năm lần thứ X" (tháng 10/2000). Đến Báo cáo Chính trị Đại hội XVI (năm 2002), Trung Quốc chính thức phân định rạch ròi giữa "sự nghiệp văn hóa" (do nhà nước bảo đảm, phục vụ phúc lợi công cộng) và "công nghiệp văn hóa" (vận hành theo cơ chế thị trường). Năm 2004, Cục Thống kê Nhà nước Trung Quốc ban hành văn bản "Văn hóa và phân loại ngành nghề liên quan", đưa ra định nghĩa thống kê đầu tiên xác định công nghiệp văn hóa là tập hợp hoạt động cung cấp sản phẩm, dịch vụ văn hóa giải trí và các hoạt động liên quan. Đến năm 2012, Trung Quốc tiếp tục điều chỉnh hệ thống phân loại theo tính chất hoạt động nhằm phục vụ mục tiêu xây dựng cường quốc văn hóa. Bên cạnh đó, luận án vận dụng lý thuyết sức mạnh mềm của Joseph Nye, phân tích cách thức Trung Quốc chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành sức hút đối ngoại.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả vận dụng cách tiếp cận liên ngành (kết hợp văn hóa học, kinh tế học văn hóa và Trung Quốc học) và tiếp cận hệ thống - cấu trúc (đặt công nghiệp văn hóa trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia, kết hợp chính sách kinh tế và mục tiêu ngoại giao). Các phương pháp cụ thể bao gồm:

• Phương pháp lịch sử: Theo dõi diễn trình vận động của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc từ năm 2002 đến năm 2018 dưới tác động đồng đại của chiến lược gia tăng sức mạnh mềm.
• Phương pháp tư liệu: Sưu tầm, chọn lọc, đánh giá và hệ thống hóa nguồn văn bản chính thống và công trình học thuật.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu diện mạo ngành trước và sau năm 2002; so sánh chính sách của Trung Quốc với các quốc gia tiêu biểu (Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc).
• Phương pháp phân tích và thống kê: Khảo sát, minh chứng các biến đổi về quy mô doanh thu, tốc độ tăng trưởng, tỷ trọng đóng góp GDP và cán cân xuất nhập khẩu.
• Phương pháp nghiên cứu định tính: Phân tích bản chất thể chế, văn bản pháp quy, cơ chế quản lý và mối quan hệ giữa các phân ngành.
• Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn sâu các chuyên gia và nhà quản lý hoạt động trong lĩnh vực văn hóa.
• Kỹ thuật điều tra, khảo sát: Sử dụng trong đánh giá sự hiện diện và mức độ ảnh hưởng của sản phẩm công nghiệp văn hóa Trung Quốc tại thị trường Việt Nam.

Nguồn tư liệu của luận án được khai thác bằng bốn ngôn ngữ: tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Trung và tiếng Nhật. Dữ liệu bao gồm các văn kiện đường lối của Đảng và Chính phủ Trung Quốc; số liệu thống kê từ Cục Thống kê Nhà nước Trung Quốc; báo cáo của các Bộ ngành liên quan; báo cáo thị trường từ các tổ chức nghiên cứu quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu liên quan đến công nghiệp văn hóa Trung Quốc của giới học thuật trong nước và quốc tế. Tác giả phân tích 7 nhóm nghiên cứu của học giả Trung Quốc, 3 nhóm nghiên cứu của học giả phương Tây/Nhật Bản/Nga, và 3 nhóm nghiên cứu của học giả Việt Nam. Tiểu kết chương khẳng định công nghiệp văn hóa Trung Quốc là một chủ đề nhận được sự quan tâm rộng rãi, song các nghiên cứu đặt đối tượng này trực tiếp trong tiến trình triển khai chiến lược sức mạnh mềm từ năm 2002 đến năm 2018 vẫn còn khoảng trống, tạo lập căn cứ khoa học cho hướng đi của luận án.

Chương 2: Công nghiệp văn hóa Trung Quốc: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2 làm rõ cơ sở lý luận thông qua việc xác định nội hàm khái niệm, phân tích sự khác biệt giữa "sự nghiệp văn hóa" và "công nghiệp văn hóa", đồng thời trình bày ba vai trò trọng yếu: vai trò kinh tế (đóng góp GDP, kích thích tăng trưởng), vai trò chính trị - ngoại giao (chuyển tải thông tin, gia tăng ảnh hưởng mềm quốc tế) và vai trò văn hóa (thỏa mãn nhu cầu tinh thần của nhân dân).

Về mặt thực tiễn, chương này phân tích các yếu tố tác động bên ngoài (kinh tế tri thức, toàn cầu hóa, khoa học công nghệ) và bên trong (cải cách thể chế, chiến lược sức mạnh mềm). Tác giả khảo cứu kinh nghiệm phát triển công nghiệp văn hóa của ba mô hình quốc tế tiêu biểu: Hoa Kỳ (dựa vào cơ chế thị trường tự do và quy mô của ngành công nghiệp giải trí), Nhật Bản (khai thác bản sắc văn hóa qua chiến lược Cool Japan và hoạt hình manga/anime), Hàn Quốc (sự hỗ trợ trực tiếp từ nhà nước thông qua chiến lược thúc đẩy làn sóng Hallyu).

Năm ban hành	Tên văn bản phân loại của Trung Quốc	Đặc điểm phân loại
2004	Văn hóa và phân loại ngành nghề liên quan	Định nghĩa thống kê đầu tiên; tiếp cận từ sự kết hợp giữa văn hóa và giải trí
2012	Phân loại ngành công nghiệp văn hóa theo tính chất hoạt động	Điều chỉnh theo yêu cầu cải cách thể chế văn hóa và kinh tế thị trường hiện đại

Chương 3: Thực trạng phát triển của ngành công nghiệp văn hoá Trung Quốc từ năm 2002 đến nay

Chương 3 là chương thực chứng trọng tâm của luận án. Tác giả khái quát hiện trạng trước năm 2002 (giai đoạn tự phát), sau đó đi sâu phân tích giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2018 (giai đoạn tự giác, có định hướng của nhà nước). Các chính sách điều tiết nổi bật gồm: hỗ trợ thuế, vốn, bảo hộ thị trường nội địa, khuyến khích ngành nghề mới, chuyển đổi hình thức sở hữu doanh nghiệp văn hóa nhà nước, ứng dụng công nghệ và đẩy mạnh xúc tiến thương mại quốc tế ("đi ra ngoài").

Thành tựu phát triển được luận chứng chi tiết qua bốn ngành công nghiệp văn hóa mang tính nội dung:

• Ngành nghệ thuật biểu diễn: Từng bước chuyên nghiệp hóa các đoàn nghệ thuật, mở rộng tổ chức lưu diễn quốc tế nhưng còn gặp rào cản về tiếp nhận văn hóa.
• Ngành xuất bản: Tăng trưởng về số lượng đầu sách và quy mô doanh thu, đẩy mạnh ký kết bản quyền đối ngoại.
• Ngành phát thanh - truyền hình và điện ảnh: Quy mô phòng vé nội địa tăng nhanh, xuất hiện các tác phẩm điện ảnh quy mô lớn; tuy vậy doanh thu thị trường hải ngoại còn chiếm tỷ trọng khiêm tốn.
• Ngành sản xuất trò chơi điện tử: Doanh thu tăng trưởng mạnh mẽ, vươn lên nhóm dẫn đầu khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và đẩy mạnh xuất khẩu trò chơi trực tuyến.

Bên cạnh thành tựu, tác giả phân tích các hạn chế: quy mô doanh nghiệp văn hóa còn nhỏ và phân tán; mức độ phát triển chênh lệch giữa các vùng miền; tình trạng nhập siêu văn hóa kéo dài (mất cân đối cán cân xuất nhập khẩu); vi phạm bản quyền và sở hữu trí tuệ vẫn là điểm yếu lớn.

Ký hiệu	Tên biểu đồ trong luận án	Nội dung dữ liệu phản ánh
Biểu đồ 3.1	Quy mô tăng trưởng và tỉ lệ đóng góp trong GDP của ngành CNVH Trung Quốc	Giai đoạn 2004 - 2016, tỷ lệ đóng góp GDP đạt khoảng 3,5%
Biểu đồ 3.2	Kim ngạch xuất khẩu ngành CNVH (tầng hạt nhân) Trung Quốc	Giai đoạn 2006 - 2011
Biểu đồ 3.3	Sự tăng trưởng của ngành xuất bản Trung Quốc	Giai đoạn 2010 - 2015
Biểu đồ 3.4	Tổng doanh thu ngành phát thanh – truyền hình Trung Quốc	Diễn biến doanh thu qua các năm
Biểu đồ 3.5	Tình hình phát triển ngành điện ảnh Trung Quốc	Giai đoạn 2007 - 2015
Biểu đồ 3.6	Quy mô phát triển của thị trường điện ảnh thế giới	So sánh thị phần toàn cầu
Biểu đồ 3.7	Quy mô doanh thu thị trường hải ngoại của điện ảnh Trung Quốc	Giai đoạn 2003 - 2012
Biểu đồ 3.8	Quy mô doanh thu của ngành game Trung Quốc	Giai đoạn 2008 - 2016
Biểu đồ 3.9	5 quốc gia/vùng lãnh thổ có doanh thu ngành game lớn nhất Châu Á - Thái Bình Dương	Xếp hạng năm 2016

Chương 4: Triển vọng phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc và gợi mở cho Việt Nam

Chương 4 nhận định triển vọng phát triển của công nghiệp văn hóa Trung Quốc thông qua thời cơ (chiến lược Vành đai và Con đường, chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo trạng thái bình thường mới) và thách thức (sự khác biệt giá trị quan với các nước tiếp nhận, cạnh tranh quốc tế, rào cản kiểm duyệt). Tác giả chỉ ra trọng tâm phát triển thời gian tới của Trung Quốc là nâng cao chuỗi giá trị nội dung và tăng cường bảo hộ bản quyền.

Phần gợi mở cho Việt Nam phân tích thực trạng ngành công nghiệp văn hóa trong nước: giàu tiềm năng về tài nguyên văn hóa truyền thống nhưng năng lực sản xuất còn hạn chế, thị trường nội địa chịu sự cạnh tranh lấn lướt của sản phẩm nước ngoài. Luận án đề xuất hai nhóm nội dung tham khảo:

• Nhóm gợi mở phát triển ngành: Hoàn thiện thể chế quản lý, ban hành chính sách ưu đãi vốn và thuế, quy hoạch phát triển nguồn nhân lực sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường.
• Nhóm gợi mở ứng xử: Nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm nội địa, chủ động kiểm soát nội dung nhập khẩu nhằm ứng phó với tác động từ sức mạnh mềm của sản phẩm văn hóa Trung Quốc, đồng thời tiếp thu có chọn lọc các giá trị phù hợp.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án cung cấp một công trình nghiên cứu tương đối toàn diện và có hệ thống về sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc từ năm 2002 đến năm 2018 tại Việt Nam.
• Góp phần làm rõ thêm nhận thức lý luận về nội hàm "công nghiệp văn hóa" trong bối cảnh các nước đang phát triển.
• Xác định và làm rõ ranh giới khu biệt giữa hai khái niệm: "sự nghiệp văn hóa" (dịch vụ công, nhà nước đầu tư nhằm đảm bảo quyền thụ hưởng văn hóa cơ bản của người dân) và "công nghiệp văn hóa" (sản xuất kinh doanh hàng hóa văn hóa theo cơ chế thị trường).
• Hệ thống hóa các giai đoạn và nội dung chính sách phát triển công nghiệp văn hóa của Nhà nước Trung Quốc.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành Trung Quốc học, văn hóa học và kinh tế học văn hóa.
• Cung cấp luận cứ thực tiễn và bài học kinh nghiệm cho các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam trong việc thực thi "Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030".
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, vốn, nhân lực cho công nghiệp văn hóa Việt Nam, cùng phương thức quản lý và định hướng thị hiếu trước sự gia tăng của các sản phẩm văn hóa ngoại nhập.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình được xác định rõ qua phạm vi và đối tượng nghiên cứu đã công bố:

• Giới hạn không gian chỉ tập trung vào Trung Quốc đại lục, chưa nghiên cứu so sánh mối tương quan và dòng lưu chuyển sản phẩm văn hóa với các trung tâm công nghiệp văn hóa phát triển của người Hoa như Hồng Kông và Đài Loan.
• Mốc thời gian nghiên cứu dừng lại ở năm 2018, chưa phản ánh được các biến chuyển chính sách và sự thay đổi của thị trường văn hóa số Trung Quốc trong giai đoạn sau năm 2018.
• Phạm vi nội dung tập trung chủ yếu vào bốn ngành công nghiệp văn hóa mang tính nội dung (nghệ thuật biểu diễn, xuất bản, phát thanh - truyền hình - điện ảnh, trò chơi điện tử), chưa bao quát toàn diện các phân ngành phụ trợ như thiết bị văn hóa, phần cứng công nghệ hay dịch vụ du lịch văn hóa.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng nghiên cứu sang các ngành dịch vụ văn hóa số mới nổi, khảo sát chi tiết hơn cơ chế phối hợp giữa các doanh nghiệp văn hóa nhà nước và doanh nghiệp tư nhân, hoặc cập nhật tác động đa chiều của công nghiệp văn hóa Trung Quốc đối với khu vực Đông Nam Á trong giai đoạn mới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên thuộc các chuyên ngành Trung Quốc học, Văn hóa học, Quản lý văn hóa, Quan hệ quốc tế và Kinh tế văn hóa.
• Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các viện nghiên cứu chính sách) trong quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ chế tài chính và chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia.
• Các nhà quản lý doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, truyền thông, điện ảnh và trò chơi điện tử đang tìm kiếm giải pháp nâng cao tính cạnh tranh và định hướng xuất khẩu sản phẩm nội dung.

Các nội dung đáng tham khảo nhất bao gồm: chương tổng quan tài liệu đa ngữ phong phú; các bảng và biểu đồ số liệu thực tế về doanh thu, thị phần và đóng góp GDP của từng ngành nội dung Trung Quốc; cùng hệ thống luận giải về cải cách thể chế chuyển đổi doanh nghiệp văn hóa nhà nước sang doanh nghiệp thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án giải thích thế nào về việc lựa chọn mốc thời gian nghiên cứu từ năm 2002?
Năm 2002 diễn ra Đại hội XVI của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Đây là mốc lịch sử quan trọng khi Đảng Cộng sản Trung Quốc lần đầu tiên chính thức đưa ra sự phân định rạch ròi giữa "sự nghiệp văn hóa" và "công nghiệp văn hóa" trong văn kiện chính trị, đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn phát triển tự phát sang giai đoạn phát triển tự giác, có định hướng và quy hoạch từ phía nhà nước.

2. Điểm khác biệt căn bản giữa "sự nghiệp văn hóa" và "công nghiệp văn hóa" theo văn bản luận án là gì?
"Sự nghiệp văn hóa" là các hoạt động văn hóa phi lợi nhuận do nhà nước đầu tư ngân sách nhằm cung cấp các dịch vụ công và bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa cơ bản của người dân. Trong khi đó, "công nghiệp văn hóa" là hoạt động sản xuất, kinh doanh các sản phẩm và dịch vụ văn hóa theo quy luật giá trị và cơ chế thị trường, hướng tới mục tiêu sinh lời kinh tế bên cạnh giá trị tư tưởng.

3. Luận án khảo sát sâu những ngành công nghiệp văn hóa cụ thể nào của Trung Quốc?
Luận án tập trung vào các ngành mang tính nội dung gồm: ngành nghệ thuật biểu diễn, ngành xuất bản, ngành phát thanh - truyền hình và điện ảnh, và ngành sản xuất trò chơi điện tử (game online). Đây là các ngành trực tiếp sản sinh nội dung văn hóa, giữ vai trò chuyển tải giá trị tinh thần ra thế giới.

4. Đóng góp về tỷ lệ GDP của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc đạt mức nào theo số liệu trong luận án?
Theo số liệu phân tích trong luận án, ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc có quy mô tăng trưởng liên tục và đến năm 2016 đã đạt mức đóng góp khoảng 3,5% tổng GDP cả nước, từng bước hướng tới mục tiêu trở thành ngành kinh tế trụ cột (đóng góp khoảng 5% GDP).

5. Những tồn tại lớn nhất của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc được luận án chỉ ra là gì?
Luận án chỉ ra ba vấn đề tồn tại lớn: (1) Quy mô doanh nghiệp phần lớn còn nhỏ yếu, phân tán và phát triển thiếu đồng đều giữa các vùng miền; (2) Cán cân xuất nhập khẩu sản phẩm văn hóa mất cân đối (nhập siêu văn hóa, hiện tượng "sấm to mưa nhỏ" khi đưa văn hóa ra nước ngoài); (3) Công tác bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và xử lý vi phạm bản quyền vẫn là một khâu yếu kém.

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Thị Thủy là công trình nghiên cứu chuyên khảo về sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Trung Quốc trong giai đoạn 2002 - 2018 dưới góc độ liên ngành văn hóa học, kinh tế học văn hóa và Trung Quốc học. Luận án đã làm rõ cơ sở lý thuyết, quá trình thể chế hóa khái niệm, hệ thống chính sách cùng thực trạng phát triển của bốn ngành công nghiệp nội dung chủ chốt gắn với chiến lược mở rộng sức mạnh mềm của Trung Quốc. Các thành tựu tăng trưởng, tồn tại thể chế và bài học kinh nghiệm được tổng kết trong công trình mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu học thuật cũng như quá trình hoạch định chính sách phát triển ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA HỌC GIẢ NƯỚC NGOÀI 1. Học giả Trung Quốc Bắt đầu từ năm 2000, sau khi Cục công nghiệp văn hoá trực thuộc Bộ Văn hoá Trung Quốc được thành lập, ngành công nghiệp văn hoá nước này đã chuyển từ giai đoạn phát triển tự phát sang giai đoạn phát triển tự giác, có sự định hướng và quy hoạch từ phía Chính phủ. Đến nay, ngành công nghiệp văn hoá Trung Quốc đã và đang được đẩy lên nấc thang phát triển mới “từng bước trở thành ngành kinh tế trụ cột” (tức là ngành đóng góp khoảng 5% trong tổng GDP của cả nước).[146] Cùng với “sức nóng” đó, các nghiên cứu về ngành công nghiệp văn hoá được các học giả Trung Quốc đặc biệt quan tâm.

Có thể nhìn nhận một cách tổng quan rằng, việc nghiên cứu chủ đề công nghiệp văn hoá Trung Quốc có một số đặc điểm nổi bật sau: Thứ nhất, trào lưu nghiên cứu vấn đề này bắt đầu nở rộ từ năm đầu thế kỷ XXI – trùng khớp với giai đoạn phát triển của ngành công nghiệp văn hóa. Thứ hai, phạm vi và chủ đề nghiên cứu tương đối phong phú, đa dạng. Qua các tài liệu tham khảo có thể thấy, việc nghiên cứu vấn đề này tại Trung Quốc có thể được phân chia thành các hướng nghiên cứu chính sau: Thứ nhất, hướng nghiên cứu mang tính lý luận về công nghiệp văn hóa của các học giả Trung Quốc. Trong hướng này, các nhà nghiên cứu chủ yếu đi sâu lý giải nội hàm “công nghiệp văn hóa”, chú trọng phân tích quan niệm của thế giới, quan niệm của Trung Quốc, cũng như đặt nó trong tương quan so sánh với những khái niệm khác như “sự nghiệp văn hóa”, “văn hóa đại chúng” để làm rõ những tính chất đặc biệt của ngành này.

Điển hình cho xu hướng này là các tác giả như Lý Tư Khuất, Hồ Huệ Lâm, Hàn Tuấn Vĩ. Trong công trình “Khái luận công nghiệp văn hóa” (文化产业概论) (2007) [96], tác giả Lí Tư Khuất – Đại học Chiết Giang đã cho rằng, muốn phát triển mạnh mẽ ngành công nghiệp văn hóa, nâng cao sức cạnh tranh tổng thể và tố chất văn hóa của người dân cần 14 (LUAN.mem TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phải nắm vững các cơ sở lý luận liên quan, bao gồm việc nghiên cứu thảo luận khái niệm, đặc điểm bản chất, phát hiện tính quy luật của vấn đề. Theo đó, tác giả đã chỉ ra các góc nhìn khác nhau khi lý giải nội hàm khái niệm “công nghiệp văn hóa”. Cụ thể như: Góc nhìn từ “sản phẩm và dịch vụ tinh thần”, góc nhìn từ “nội dung, ý nghĩa”, góc nhìn từ “tiêu chuẩn ngành nghề”, góc nhìn từ “hạt nhân bản quyền” và góc nhìn “kết hợp giữa văn hóa và giải trí”.

Tác giả cho rằng cách định nghĩa và phân loại mà Cục Thống kê Trung Quốc đưa ra năm 2004 là góc nhìn từ sự kết hợp giữa văn hóa và giải trí. Nằm trong hệ thống các cuốn sách về lý luận công nghiệp văn hóa, còn phải kể đến cuốn “Khái luận công nghiệp văn hóa” (文化产业概论, 2005) [88] của tác giả Hồ Huệ Lâm; công trình “Công nghiệp văn hóa học” (文化产业学) (2005) [97] của các tác giả Lưu Cát Pha, Nhạc Hồng Kỳ, Trần Hoài Bình hay cuốn “Khái quát về công nghiệp văn hóa” (文化产业概论) (2014) [87] của nhóm tác giả Hàn Tuấn Vĩ, Hồ Hiểu Minh - Đại học Trung Sơn. Ngoài ra, liên quan đến hướng nghiên cứu mang tính lý luận về công nghiệp văn hóa còn có một số bài viết của các học giả trên các website. Như bài viết “Nhận rõ những khó khăn trong nghiên cứu lý luận công nghiệp văn hóa Trung Quốc” (梦想照进现实：中 国文化产业理论研究困局之辨) (2009) [164] trên website www.cn và bài viết “Công nghiệp văn hoá Trung Quốc: Lý luận và kiến nghị chính sách” (中 国文化产业及其理论与政策建设) [142] trên www.

Hầu hết các bài viết đều trình bày khái quát những điểm lớn về công nghiệp văn hóa như khái niệm, lịch sử phát triển, những khó khăn còn tồn tại trong quá trình nghiên cứu lý luận. Mặc dù các bài viết mới chỉ dừng lại ở những bài nghiên cứu ngắn song cơ bản đã phác họa những nét nổi bật của tình hình nghiên cứu mang tính lý luận về công nghiệp văn hóa ở Trung Quốc. Nhìn chung, trong hướng nghiên cứu thứ nhất này mặc dù số lượng chưa phong phú song chất lượng các công trình, bài viết tương đối sâu sắc, đề cập nhiều khía cạnh về công nghiệp văn hóa. Tác giả cho rằng, những nghiên cứu này 15 (LUAN.mem TIEU LUAN MOI download : [e-mail] có giá trị lớn trong việc xây dựng nền tảng lý luận về công nghiệp văn hóa của Trung Quốc.

Thứ hai, hướng nghiên cứu về chính sách phát triển công nghiệp văn hóa Trung Quốc. Đây là góc tiếp cận mang tính truyền thống, được nhiều học giả tập trung khai thác với hai khía cạnh chính: Một là, những công trình chủ yếu phân tích chính sách vĩ mô của Nhà nước; Hai là, những công trình đi sâu vào chính sách một ngành, một lĩnh vực cụ thể bên trong. Tiêu biểu cho khía cạnh thứ nhất, nghiên cứu chính sách tổng thể có các công trình như: Công trình “Chính sách công nghiệp văn hóa và nghiên cứu sự phát triển của công nghiệp văn hóa” (文化产业政策与文化产业发展研究) (2011) [98] do tác giả Âu Dương Kiên chủ biên; cuốn “Nghiên cứu chính sách công nghiệp văn hóa sáng tạo Trung Quốc” (中国文化产业创新政策研究) (2012) [82] của tác giả Trần Hồng Ngọc, Viện Khoa học Xã hội Bắc Kinh.và một số bài viết liên quan như: Chính sách công nghiệp văn hóa của Trung Quốc (我国文化产业政策) (2006) [181] của tác giả Chu Hoà Quân, Thái độ và chính sách của Chính phủ Trung Quốc đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa (中国政府对发展文化产业的态度和政策) (2008) [147] của tác giả Vương Vĩnh Chương, Những sự kiện lớn về chính sách công nghiệp văn hóa Trung Quốc (中 国文化产业政策大事记) (2009) [124] của tác giả Tào Dương. Trong đó, cuốn “Nghiên cứu chính sách công nghiệp văn hóa sáng tạo Trung Quốc” (中国文化产业创新政策研究) (2012) [82] của tác giả Trần Hồng Ngọc đã đi sâu phân tích về bối cảnh, nội hàm, đặc trưng, chủ thể, cơ cấu, hạn chế của công nghiệp văn hóa sáng tạo; đồng thời, tác giả tổng kết những thành tựu bước đầu trên phương diện chính sách cổ vũ sáng tạo của Trung Quốc.

Tác giả cho rằng, hiện nay, công nghiệp văn hóa Trung Quốc đang ở vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ và giai đoạn then chốt của quá trình chuyển đổi. Từ bài học kinh nghiệm về chính sách sáng tạo công nghiệp văn hóa của các nước, tác giả đã phân tích nội dung và các tầng bậc về chính sách sáng tạo liên quan, qua đó kiến nghị về việc xây dựng hệ thống chính sách phát triển công nghiệp văn hóa lấy sáng tạo làm linh hồn. Theo tác giả, người Trung Quốc không thiếu tinh thần sáng tạo, cái thiếu là môi trường sáng tạo, thể chế sáng tạo. Và sáng tạo phải bắt đầu từ việc 16 (LUAN.mem TIEU LUAN MOI download : [e-mail] giải quyết những mâu thuẫn và vấn đề tồn đọng ảnh hưởng và trói buộc sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Đây là một công trình có giá trị lý luận học thuật và tham khảo thực tiễn hữu ích. Còn tác giả Âu Dương Kiên trong công trình “Chính sách công nghiệp văn hóa và nghiên cứu sự phát triển của công nghiệp văn hóa” (文化产业政策与 文化产业发展研究) (2011) [98] đã khái quát tương đối đầy đủ và sâu sắc về chính sách phát triển nhóm ngành này của Chính phủ Trung Quốc. Đặc biệt, tác giả còn chú trọng đến việc phân tích thuộc tính kinh tế và văn hóa của công nghiệp văn hóa cũng như nhấn mạnh đến tác động của những nhóm thuộc tính này đối với việc hoạch định chính sách. Công trình cũng đưa ra những kiến nghị của tác giả trong việc xây dựng và thực thi các chính sách phát triển công nghiệp văn hóa.

Ngoài ra, bài viết Nghiên cứu chính sách công nghiệp văn hóa Trung Quốc (中国文化产业政策研究) (2006) [121] của tác giả Bạch Trọng Nghiêu cho rằng hiện nay công nghiệp văn hóa Trung Quốc chỉ mới ở giai đoạn đầu của quá trình phát triển, vẫn còn gặp phải nhiều khó khăn và tồn tại nhiều vấn đề. Do vậy, cần phải xây dựng hệ thống chính sách công nghiệp văn hóa có hiệu quả từ đó thúc đẩy công nghiệp này phát triển hơn nữa. Trong khía cạnh thứ hai, các nghiên cứu tập trung phân tích một chính sách cụ thể đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa Trung Quốc. Tiêu biểu có bài Vai trò của nhân tài trong việc thúc đẩy công nghiệp văn hoá phát triển (加快文化产业发展的人才支撑) [159] của hai tác giả Hình Quân và Phạm Lệ Quyên.

Bài viết cho rằng “nhân tài là tài nguyên thứ nhất đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa”. Tuy nhiên, hiện nay do nhiều nguyên nhân mà nhân tài công nghiệp văn hóa vẫn còn thiếu hụt. Từ đó, bài viết đưa ra hai biện pháp nhằm nâng cao vai trò của nhân tài trong sự phát triển của công nghiệp văn hóa: Thứ nhất là đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng toàn diện tố chất nhân tài; thứ hai là tăng cường quản lý, tối ưu hóa môi trường trưởng thành của công nghiệp văn hóa. Cũng trong khía cạnh này, chúng ta còn phải kể đến bài viết Nghiên cứu chính sách thuế để thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa (促进文化产业发展 的财税政策研究) (2011) [126] trên website www.cn, bài Chính sách hỗ trợ của ngành bảo hiểm đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa (保险业支 持文化产业发展政策出台) (2011) [151] trên website www.

Như vậy, trong hướng nghiên cứu thứ hai này bao gồm hai khía cạnh cụ thể: Thứ nhất, các nghiên cứu về chính sách phát triển của công nghiệp văn hóa 17 (LUAN.mem TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mang tầm vĩ mô của Chính phủ Trung Quốc; thứ hai, các bài viết đi sâu tìm hiểu những chính sách cụ thể hỗ trợ cho sự phát triển công nghiệp văn hóa. Hướng nghiên cứu thứ ba là các công trình, bài viết về hiện trạng phát triển của công nghiệp văn hóa Trung Quốc. Trong hướng nghiên cứu này, các học giả Trung Quốc tập trung vào hai khía cạnh chủ yếu gồm: Thứ nhất, tổng kết quá trình phát triển của công nghiệp văn hóa trong gần 40 năm cải cách mở cửa; thứ hai, đi sâu vào thực trạng trong từng giai đoạn và từng năm cụ thể. Trong khía cạnh thứ nhất, các tác giả chủ yếu tập trung khái quát lại những thành tựu, hạn chế của công nghiệp văn hóa Trung Quốc trong chặng đường từ năm 1978 đến nay.

Đa số các học giả đều thừa nhận sự phát triển của công nghiệp văn hóa là một điểm nhấn quan trọng trong sự nghiệp xây dựng văn hóa những năm qua của Trung Quốc.