Luận văn thạc sĩ vnu ued sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh

Luận văn thạc sĩ VNU UED khám phá việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hiđrocacbon nhằm nâng cao năng lực tự học cho học sinh THPT.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Bích
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Thị Sửu
• Trường học: Trường đại học giáo dục - Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm hóa học
• Đề tài: Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• THUẬT NGỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Đổi mới giáo dục trung học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
• 1.2. Một số quan điểm định hướng đổi mới giáo dục trung học
• 2. CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON HÓA HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH
• 2.1. Phân tích nội dung và cấu trúc chương trình phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT
• 2.2. Mục tiêu phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT
• 2.3. Cấu trúc nội dung chương trình phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT
• 2.4. Những chú ý về nội dung và phương pháp dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT
• 2.5. Thiết kế sơ đồ tư duy bài học phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT
• 2.5.1. Nguyên tắc thiết kế sơ đồ tư duy
• 2.5.2. Quy trình thiết kế sơ đồ tư duy cho bài dạy hóa học
• 2.5.3. Thiết kế sơ đồ tư duy nội dung kiến thức một số bài dạy nghiên cứu kiến thức mới
• 2.5.4. Thiết kế sơ đồ tư duy nội dung kiến thức một số bài luyện tập
• 2.6. Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT để phát triển năng lực tự học của học sinh
• 2.6.1. Sử dụng sơ đồ tư duy hướng dẫn học sinh tự học trong bài dạy nghiên cứu kiến thức mới
• 2.6.2. Sử dụng sơ đồ tư duy hướng dẫn học sinh tự ôn tập hệ thống kiến thức trong bài luyện tập
• 2.6.3. Sử dụng sơ đồ tư duy hướng dẫn học sinh lập kế hoạch giải bài tập để phát triển năng lực tự học
• 2.6.4. Sử dụng sơ đồ tư duy hướng dẫn học sinh lập kế hoạch học tập của nhóm (thực hiện trong dạy học dự án)
• 2.7. Thiết kế một số giáo án bài dạy và công cụ đánh giá năng lực tự học của học sinh
• 2.7.1. Thiết kế giáo án bài 29: Anken (tiết 2)
• 2.7.2. Thiết kế giáo án bài 31: Luyện tập anken và ankađien
• 2.7.3. Thiết kế giáo án bài 37: Nguồn hiđrocacbon thiên nhiên
• 2.7.4. Thiết kế công cụ đánh giá năng lực tự học của học sinh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương pháp và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Lựa chọn đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Kết quả và xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.7.1. Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm
• 3.7.2. Lập bảng phân phối tần số, tần suất lũy tích
• 3.7.3. Vẽ đồ thị đường lũy tích theo bảng phân phối tần suất tích lũy
• 3.7.4. Tính các tham số đặc trưng thống kê
• 3.7.5. Kết quả bài kiểm tra và xử lí kết quả
• 3.7.5.1. Kết quả bài kiểm tra
• 3.7.5.2. Xử lí kết quả bài kiểm tra
• 3.7.6. Kết quả đánh giá sự phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua bảng kiểm quan sát
• 3.7.7. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.7.7.1. Phân tích định tính
• 3.7.7.2. Phân tích định lượng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hiđrocacbon

Sơ đồ tư duy (SĐTD) là một công cụ mạnh mẽ trong việc tổ chức và hệ thống hóa kiến thức. Trong dạy học phần hiđrocacbon lớp 11, SĐTD không chỉ giúp học sinh (HS) ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển năng lực tự học. Việc áp dụng SĐTD trong giảng dạy hóa học không chỉ mang lại hiệu quả trong việc truyền đạt kiến thức mà còn khuyến khích HS chủ động tìm tòi, khám phá. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng SĐTD có thể cải thiện khả năng tư duy và sáng tạo của HS, từ đó nâng cao chất lượng học tập.

1.1. Khái niệm và lợi ích của sơ đồ tư duy trong dạy học

SĐTD là một phương pháp ghi chép hình ảnh, giúp tổ chức thông tin một cách trực quan. Lợi ích của SĐTD bao gồm việc tăng cường khả năng ghi nhớ, phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo. Nghiên cứu cho thấy HS sử dụng SĐTD có khả năng tiếp thu kiến thức tốt hơn so với phương pháp truyền thống.

1.2. Vai trò của sơ đồ tư duy trong dạy học hiđrocacbon

Trong dạy học hiđrocacbon, SĐTD giúp HS hình dung rõ ràng các khái niệm phức tạp như cấu trúc phân tử, tính chất hóa học và phản ứng của hiđrocacbon. Việc sử dụng SĐTD không chỉ giúp HS nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng tự học, tự nghiên cứu.

II. Thách thức trong việc áp dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

Mặc dù SĐTD mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học cũng gặp phải một số thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hiểu biết và kỹ năng sử dụng SĐTD của giáo viên và HS. Ngoài ra, việc tích hợp SĐTD vào chương trình học cũng cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để đảm bảo hiệu quả.

2.1. Thiếu kỹ năng sử dụng sơ đồ tư duy của giáo viên

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về cách sử dụng SĐTD trong giảng dạy. Điều này dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả, làm giảm giá trị của SĐTD trong quá trình học tập.

2.2. Khó khăn trong việc tích hợp vào chương trình học

Việc tích hợp SĐTD vào chương trình học hiện tại đòi hỏi sự thay đổi trong phương pháp giảng dạy. Điều này có thể gây khó khăn cho giáo viên trong việc điều chỉnh nội dung và phương pháp dạy học.

III. Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hiđrocacbon

Để sử dụng SĐTD hiệu quả trong dạy học hiđrocacbon, giáo viên cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Việc thiết kế SĐTD cho từng bài học, hướng dẫn HS tự lập SĐTD và sử dụng SĐTD trong các hoạt động nhóm là những phương pháp quan trọng.

3.1. Thiết kế sơ đồ tư duy cho từng bài học

Giáo viên cần thiết kế SĐTD cho từng bài học hiđrocacbon, giúp HS dễ dàng hình dung và ghi nhớ kiến thức. SĐTD nên được xây dựng dựa trên các khái niệm chính và mối quan hệ giữa chúng.

3.2. Hướng dẫn học sinh tự lập sơ đồ tư duy

Giáo viên nên hướng dẫn HS cách tự lập SĐTD, từ việc chọn chủ đề, xác định các ý chính đến việc sắp xếp thông tin một cách hợp lý. Điều này giúp HS phát triển kỹ năng tự học và tư duy sáng tạo.

IV. Ứng dụng thực tiễn của sơ đồ tư duy trong dạy học hiđrocacbon

Việc áp dụng SĐTD trong dạy học hiđrocacbon đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều trường học đã áp dụng SĐTD trong giảng dạy và nhận thấy sự cải thiện rõ rệt trong khả năng tiếp thu kiến thức của HS. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy HS sử dụng SĐTD có kết quả học tập cao hơn so với các phương pháp truyền thống.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của sơ đồ tư duy

Nghiên cứu cho thấy HS sử dụng SĐTD có khả năng ghi nhớ và áp dụng kiến thức tốt hơn. Các bài kiểm tra cho thấy điểm số của HS sử dụng SĐTD cao hơn đáng kể so với nhóm không sử dụng.

4.2. Phản hồi từ học sinh về sơ đồ tư duy

HS cho biết việc sử dụng SĐTD giúp họ cảm thấy hứng thú hơn trong học tập. Họ cũng cảm thấy tự tin hơn khi giải quyết các bài tập và vấn đề liên quan đến hiđrocacbon.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của sơ đồ tư duy trong dạy học

SĐTD là một công cụ hữu ích trong dạy học hiđrocacbon, giúp phát triển năng lực tự học cho HS. Trong tương lai, việc áp dụng SĐTD cần được mở rộng và cải tiến để đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của HS. Cần có sự đầu tư vào đào tạo giáo viên và phát triển tài liệu hỗ trợ để nâng cao hiệu quả sử dụng SĐTD.

5.1. Tầm quan trọng của việc phát triển năng lực tự học

Năng lực tự học là yếu tố quan trọng giúp HS thành công trong học tập và cuộc sống. Việc phát triển năng lực này thông qua SĐTD sẽ giúp HS tự tin hơn trong việc tiếp cận kiến thức mới.

5.2. Định hướng phát triển sơ đồ tư duy trong giáo dục

Trong tương lai, cần có các chương trình đào tạo và hội thảo về SĐTD cho giáo viên. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng SĐTD trong dạy học, từ đó cải thiện chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông, có tới 70% học sinh nhận thức được tầm quan trọng của việc tự học nhưng chỉ khoảng 35% duy trì thói quen tự học thường xuyên. Đồng thời, 100% giáo viên được khảo sát đánh giá năng lực tự học của học sinh hiện nay chỉ dừng lại ở mức trung bình. Thực trạng này bắt nguồn từ phương pháp dạy học truyền thống mang tính truyền thụ một chiều, khiến học sinh ghi nhớ thụ động và gặp nhiều khó khăn khi hệ thống hóa khối lượng kiến thức phức tạp của môn Hóa học.

Nhằm giải quyết vấn đề trên, đề tài tập trung nghiên cứu giải pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần Hiđrocacbon Hóa học 11 nhằm phát triển toàn diện năng lực tự học cho học sinh. Mục tiêu cụ thể là xây dựng quy trình thiết kế sơ đồ tư duy khoa học, biên soạn hệ thống giáo án thực nghiệm và đề xuất các biện pháp sư phạm giúp người học chủ động chiếm lĩnh tri thức. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại trường Trung học phổ thông Thuận Thành số 2 và trường Trung học phổ thông Thuận Thành số 3 thuộc tỉnh Bắc Ninh trong khung thời gian từ tháng 12/2014 đến tháng 12/2015. Nội dung nghiên cứu bao quát toàn bộ chương trình Hiđrocacbon lớp 11 gồm 3 chương, 12 bài học với dung lượng 19 tiết, trong đó có 11 tiết lý thuyết, 6 tiết luyện tập và 2 tiết thực hành.

Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp quy trình 5 bước thiết kế sơ đồ tư duy chuẩn mực, hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy và nâng cao chất lượng học tập. Kết quả thực nghiệm minh chứng phương pháp này giúp học sinh cải thiện rõ rệt điểm số kiểm tra, nâng tỷ lệ đạt loại khá giỏi lên thêm khoảng 18% đến 22% so với phương pháp truyền thống, đồng thời trang bị kỹ năng tự học bền vững cho học sinh trong thời kỳ hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài được xây dựng dựa trên các căn cứ pháp lý vững chắc của giáo dục Việt Nam, tiêu biểu là Điều 28 Luật Giáo dục số 38/2005/QH11 quy định phương pháp giáo dục phổ thông phải bồi dưỡng phương pháp tự học và rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức. Đồng thời, nghiên cứu bám sát tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI với định hướng: "Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học" cùng Quyết định số 711/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chiến lược phát triển giáo dục.

Về cơ sở khoa học, đề tài vận dụng lý thuyết tâm lý học nhận thức và sinh lý thần kinh của Tony Buzan về cơ chế hoạt động của hai bán cầu não. Sơ đồ tư duy là công cụ trực quan kết hợp hài hòa từ khóa, đường nét, màu sắc và hình ảnh, giúp kích hoạt đồng thời bán cầu não trái phụ trách tư duy logic và bán cầu não phải phụ trách hình ảnh sáng tạo. Nghiên cứu cũng ứng dụng mô hình cấu trúc năng lực 4 thành phần tương ứng với 4 trụ cột giáo dục của UNESCO, bao gồm: năng lực chuyên môn (học để biết), năng lực phương pháp (học để làm), năng lực xã hội (học để cùng chung sống) và năng lực cá thể (học để tự khẳng định).

Đặc biệt, quá trình hình thành năng lực tự học được vận hành theo chu trình 3 giai đoạn của Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn:

1. Giai đoạn 1: Tự nghiên cứu để tạo ra sản phẩm thô ban đầu.
2. Giai đoạn 2: Tự thể hiện thông qua trao đổi, thảo luận nhóm và trình bày.
3. Giai đoạn 3: Tự kiểm tra, tự điều chỉnh để chuẩn hóa tri thức khoa học.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ cuộc khảo sát thực trạng trên quy mô 20 giáo viên và 175 học sinh khối 11 tại 2 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Phương pháp chọn mẫu được tiến hành theo hình thức chọn mẫu tương đương, ghép cặp giữa các lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng có trình độ học lực tương đương nhau ở đầu vào.

Phương pháp phân tích kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng:

• Phân tích định tính: Sử dụng bảng kiểm quan sát với các tiêu chí hành vi rõ ràng, phiếu tự đánh giá của học sinh và hồ sơ học tập.
• Phân tích định lượng: Ứng dụng phương pháp thống kê toán học trong nghiên cứu khoa học giáo dục để xử lý kết quả các bài kiểm tra định kỳ. Các tham số được tính toán bao gồm bảng phân phối tần số, tần suất tích lũy, điểm trung bình cộng, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên và kiểm định sai số.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê toán học kết hợp bảng kiểm quan sát là nhằm lượng hóa chính xác mức độ tiến bộ của học sinh, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học của giả thuyết sư phạm. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu và thực nghiệm được tiến hành liên tục trong 12 tháng (12/2014 - 12/2015).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng và tiến hành thực nghiệm sư phạm đã mang lại những phát hiện quan trọng:

• Thực trạng nhận thức và thói quen: 100% học sinh đã từng biết đến sơ đồ tư duy, tuy nhiên chỉ có 30% học sinh từng ứng dụng vào học tập môn Hóa học và phạm vi sử dụng chủ yếu dừng lại ở việc tóm tắt lý thuyết cuối chương.
• Nâng cao chất lượng học tập: Kết quả phân tích qua 2 bài kiểm tra định kỳ cho thấy điểm trung bình của các lớp thực nghiệm luôn cao hơn các lớp đối chứng từ 0.8 đến 1.2 điểm. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt trên 72%, cao hơn nhóm đối chứng từ 18% đến 22%.
• Phát triển kỹ năng tự học: Tỷ lệ học sinh đạt mức độ tốt về kỹ năng lập kế hoạch giải bài tập và tự hệ thống hóa bài học tăng mạnh từ 25% ở giai đoạn đầu lên hơn 68% sau giai đoạn thực nghiệm.
• Đánh giá từ giáo viên: 100% giáo viên tham gia đánh giá nhận định việc sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp phần mềm Mindjet 14 giúp tiết kiệm 30% thời gian ghi chép bài giảng truyền thống, tạo điều kiện cho học sinh thảo luận và tự lực chiếm lĩnh kiến thức.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc sơ đồ tư duy đã phá vỡ lối mòn học thuộc lòng máy móc. Khi tiếp cận 12 bài học phần Hiđrocacbon (Ankan, Anken, Ankin, Benzen), cấu trúc phân nhánh đa chiều giúp học sinh dễ dàng liên kết đặc điểm cấu tạo phân tử với tính chất hóa học đặc trưng và quy luật chuyển hóa giữa các chất.

Dữ liệu thực nghiệm được minh chứng rõ nét khi biểu diễn qua đồ thị đường phân phối tần suất tích lũy. Đường lũy tích của các lớp thực nghiệm luôn nằm lệch hẳn về phía bên phải và phía dưới so với các lớp đối chứng, chứng minh tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi chiếm ưu thế tuyệt đối. Đồng thời, bảng phân loại kết quả học tập ghi nhận tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm xuống dưới 3%, trong khi nhóm đối chứng vẫn duy trì ở mức 8% đến 12%.

So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của Bùi Phương Thanh Huấn hay Đoàn Thị Hòa, luận văn này có bước tiến vượt bậc khi không chỉ dừng lại ở việc giáo viên vẽ sơ đồ để giảng bài, mà tập trung hướng dẫn học sinh tự thiết kế sơ đồ tư duy câm, sơ đồ kế hoạch giải bài tập nhận biết và sơ đồ quản lý dự án học tập. Điều này khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết khoa học đã đề ra.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng hiệu quả của mô hình dạy học tích cực, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Chuẩn hóa quy trình thiết kế bài học: Tổ chuyên môn Hóa học tại các trường trung học phổ thông cần áp dụng quy trình 5 bước thiết kế sơ đồ tư duy vào toàn bộ 11 tiết lý thuyết và 6 tiết luyện tập phần Hóa hữu cơ. Mục tiêu phấn đấu 100% giáo viên trong tổ bộ môn thành thạo kỹ thuật xây dựng sơ đồ dạy học trong học kỳ 1.
2. Tổ chức chuyên đề rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh: Giáo viên bộ môn cần triển khai các buổi hướng dẫn học sinh phương pháp ghi chép bằng từ khóa, cách thiết lập sơ đồ kế hoạch giải bài toán hóa học và sử dụng sơ đồ câm. Mục tiêu đạt 85% học sinh có khả năng tự tóm tắt bài học trong thời gian dưới 15 phút sau 4 tuần đầu năm học.
3. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin: Ban Giám hiệu nhà trường cần trang bị và hướng dẫn sử dụng các phần mềm chuyên dụng như Mindjet 14, iMindMap tại phòng máy vi tính. Chỉ tiêu đặt ra là tối thiểu 50% các tiết luyện tập và báo cáo dự án học tập được học sinh thực hiện trực tiếp trên phần mềm trong vòng 6 tháng.
4. Đổi mới công cụ kiểm tra và đánh giá: Cán bộ quản lý và giáo viên cần tích hợp bảng kiểm quan sát năng lực tự học cùng phiếu tự đánh giá đồng đẳng vào quy trình đánh giá thường xuyên. Đảm bảo 100% học sinh được theo dõi sự tiến bộ thông qua hồ sơ học tập định kỳ sau mỗi chương học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng:

• Giáo viên Hóa học cấp trung học phổ thông: Khai thác trọn bộ giáo án thực nghiệm mẫu bài 29 (Anken), bài 31 (Luyện tập Anken và Ankađien), bài 37 (Nguồn hiđrocacbon thiên nhiên) để trực tiếp ứng dụng vào các tiết dạy trên lớp.
• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Hóa học: Sử dụng nguồn tài liệu tham khảo phong phú về khung lý thuyết năng lực tự học, bộ tiêu chí bảng kiểm quan sát và quy trình xử lý số liệu thống kê toán học để phục vụ công tác nghiên cứu khoa học.
• Học sinh trung học phổ thông lớp 11 và lớp 12: Tham khảo hệ thống sơ đồ tư duy tóm tắt các bài học Ankan, Ankin, Benzen và sơ đồ phân loại dạng bài tập để phục vụ quá trình tự ôn tập, củng cố kiến thức thi tốt nghiệp và đại học.
• Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng cơ sở lý luận và các giải pháp đề xuất để xây dựng kế hoạch tập huấn, bồi dưỡng giáo viên về đổi mới phương pháp giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực người học.

Câu hỏi thường gặp

Sơ đồ tư duy giúp phát triển năng lực tự học của học sinh như thế nào?

Sơ đồ tư duy thúc đẩy học sinh chủ động xử lý thông tin thông qua chu trình 3 giai đoạn: tự nghiên cứu, tự thể hiện và tự kiểm tra điều chỉnh. Thay vì ghi chép máy móc, học sinh phải tự chọn lọc từ khóa, xác định cấu trúc phân nhánh và tạo mối liên hệ kiến thức, giúp gia tăng hơn 40% khả năng ghi nhớ bền vững.

Luận văn đã thiết kế những dạng sơ đồ tư duy nào cho chương trình Hóa học 11?

Luận văn cung cấp đa dạng các mẫu sơ đồ cho 12 bài học phần Hiđrocacbon, bao gồm: sơ đồ hình thành kiến thức mới, sơ đồ củng cố bài học, sơ đồ hệ thống hóa bài luyện tập, sơ đồ kế hoạch giải bài tập nhận biết chất, sơ đồ giải bài toán hóa học và sơ đồ thực hiện dự án học tập.

Nghiên cứu sử dụng công cụ gì để đo lường sự tiến bộ về năng lực tự học?

Nghiên cứu kết hợp 4 công cụ đo lường toàn diện: hệ thống 2 bài kiểm tra định lượng kiến thức, bảng kiểm quan sát hành vi của giáo viên dựa trên các tiêu chí năng lực, phiếu học sinh tự đánh giá và hồ sơ học tập lưu giữ các sản phẩm sơ đồ tư duy trong suốt 19 tiết học.

Việc sử dụng sơ đồ tư duy có làm mất nhiều thời gian trong tiết học trên lớp không?

Phương pháp không gây tốn thời gian nếu giáo viên tổ chức linh hoạt bằng cách sử dụng sơ đồ câm hoặc phân công nhiệm vụ nhóm hoàn thành từng nhánh trong 5 đến 7 phút. Cách làm này giúp tinh gọn thời gian giảng lý thuyết và tăng thêm 35% thời lượng tương tác thảo luận trên lớp.

Học sinh có thể dùng công cụ nào để tự thiết lập sơ đồ tư duy tại nhà?

Học sinh có thể vẽ thủ công trên giấy A4 bằng bút màu hoặc sử dụng các phần mềm máy tính như Mindjet 14, iMindMap, EdrawMindMap. Việc tự thiết kế giúp các em nâng cao đồng thời năng lực tự học môn Hóa học và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về đổi mới phương pháp dạy học và phát triển năng lực tự học cho học sinh trung học phổ thông.
• Xây dựng thành công quy trình 5 bước thiết kế sơ đồ tư duy và hoàn thiện hệ thống giáo án mẫu cho toàn bộ 19 tiết học phần Hiđrocacbon Hóa học 11.
• Thiết lập bộ công cụ đánh giá năng lực tự học chuẩn hóa, kết hợp hiệu quả giữa quan sát định tính và đo lường định lượng.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt trội qua thực nghiệm trên 175 học sinh, giúp nâng cao điểm số kiểm tra và thúc đẩy tinh thần học tập độc lập sáng tạo.
• Khẳng định tính khả thi cao, có thể áp dụng rộng rãi cho các môn khoa học tự nhiên tại các trường phổ thông trên toàn quốc.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp một giải pháp sư phạm hoàn chỉnh, kết nối chặt chẽ giữa lý thuyết tâm lý nhận thức và thực tiễn giảng dạy bộ môn Hóa học. Trong giai đoạn 6 đến 12 tháng tiếp theo, mô hình này cần được mở rộng nghiên cứu cho các chương Dẫn xuất hiđrocacbon và toàn bộ chương trình Hóa học lớp 12. Quý thầy cô, học viên và học sinh hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để ứng dụng hiệu quả hệ thống sơ đồ tư duy vào quá trình dạy và học ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận nội dung của luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2. Sử dụng sơ đồ tƣ duy trong dạy học phần hiđrocacbon hoá học lớp 11 Trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực tự học củahọc sinh Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.

Đổi mới giáo dục trung học theo định hƣớng phát triển năng lực học sinh 1. Một số quan điểm định hướng đổi mới giáo dục trung học[1] Việc đổi mới giáo dục trung học dựa trên những đƣờng lối, quan điểm chỉ đ o giáo dục của nhà nƣớc, đó là những định hƣớng quan trọng về chính sách và quan điểm trong việc phát triển và đổi mới giáo dục trung học. Những quan điểm và đƣờng lối chỉ đ o của nhà nƣớc về đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục trung học nói riêng đƣợc thể hiện trong nhiều văn bản, đặc biệt trong các văn bản sau đây: Luật Giáo dục số 38/2005/Q 11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh". Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào t o “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc.

Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”. Chiến lƣợc phát triển giáo dục giai đo n 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tƣớng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học".

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Những quan điểm, định hƣớng nêu trên t o tiền đề, cơ sở và môi trƣờng pháp lý thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới đồng bộ PPDH kiểm tra đánh giá theo định hƣớng năng lực ngƣời học. Đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT 1. Đổi mới phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển năng lực của HS [1] Những định hƣớng chung, tổng quát về đổi mới PPDH các môn học thuộc chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực là:  Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của ngƣời học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin,.), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh ho t, độc lập, sáng t o của tƣ duy.  Có thể chọn lựa một cách linh ho t các phƣơng pháp chung và phƣơng pháp đặc thù của môn học để thực hiện.

Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phƣơng pháp nào cũng phải đảm bảo đƣợc nguyên tắc “ ọc sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hƣớng dẫn của giáo viên”.  Việc sử dụng PPDH gắn chặt với các hình thức tổ chức d y học. Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tƣợng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp nhƣ học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp. Cần chuẩn bị tốt về phƣơng pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho ngƣời học.

 Cần sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị d y học môn học tối thiểu đã qui định. Có thể sử dụng các đồ dùng d y học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tƣợng học sinh. Tích cực vận dụng công nghệ thông tin trong d y học. Việc đổi mới PPDH của GV đƣợc thể hiện qua bốn đặc trƣng cơ bản sau:  D y học thông qua tổ chức liên tiếp các ho t động học tập, từ đó giúp S tự khám phá những điều chƣa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đƣợc sắp đặt sẵn.

Theo tinh thần này, GV là ngƣời tổ chức và chỉ đ o HS tiến hành các ho t 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động học tập nhƣ nhớ l i kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng t o kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn,.  Chú trọng rèn luyện cho HS những tri thức phƣơng pháp để họ biết cách đọc sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm l i những kiến thức đã có, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới,. Các tri thức phƣơng pháp thƣờng là những quy tắc, quy trình, phƣơng thức hành động, tuy nhiên cũng cần coi trọng cả các phƣơng pháp có tính chất dự đoán, giả định (ví dụ: các bƣớc cân bằng phƣơng trình phản ứng hóa học, phƣơng pháp giải bài tập toán học,. Cần rèn luyện cho HS các thao tác tƣ duy nhƣ phân tích, tổng hợp, đặc biệt hoá, khái quát hoá, tƣơng tự, quy l về quen… để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng t o của họ.

 Tăng cƣờng phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phƣơng châm “t o điều kiện cho HS nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận nhiều hơn”. Điều đó có nghĩa, mỗi HS vừa cố gắng tự lực một cách độc lập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiến thức mới. Lớp học trở thành môi trƣờng giao tiếp thầy – trò và trò – trò nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung.  Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình d y học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học).

Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của HS với nhiều hình thức nhƣ theo lời giải/đáp án mẫu, theo hƣớng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm đƣợc nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót. Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học [1] Việc đổi mới PPD đƣợc thực hiện bằng các biện pháp sau:  Cải tiến các PPDH truyền thống và kết hợp đa d ng các PPDH.  Vận dụng d y học giải quyết vấn đề, d y học theo tình huống, d y học địn hƣớng hành động.  Tăng cƣờng sử dụng phƣơng tiện d y học và công nghệ thông tin hợp lý hỗ trợ d y học 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Sử dụng các kỹ thuật d y học phát huy tính tích cực và sáng t o của HS.

 Chú trọng sử dụng các PPDH đặc thù bộ môn  Bồi dƣỡng phƣơng pháp học tập tích cực cho học sinh 1. Năng lực và phát triển năng lực học sinh trong dạy học 1. Khái niệm năng lực[2], [5], [11] Năng lực là một ph m trù trung tâm của tâm lý học và đã đƣợc nhiều tác giả tiến hành nghiên cứu. Tuy nhiên hiện nay vẫn chƣa có một khái niệm nhất quán về năng lực.

Nhìn khái quát chúng ta thấy có hai quan điểm chung về năng lực: Quan điểm thứ nhất: Năng lực là một điều kiện tâm lý của cá nhân để hoàn thành có kết quả một ho t động nào đó. Điển hình cho quan điểm này là N. Quan điểm thứ hai: Năng lực là những thuộc tính của cá nhân gồm cả những thuộc tính tâm lý và cả những thuộc tính giải phẫu sinh lý. Điển hình cho quan điểm này là A.

Khái niệm năng lực đƣợc hiểu nhƣ sự thành th o, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc. Theo Weinert (2001): “Năng lực là những khả năng và kĩ xảo học đƣợc hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng nhƣ sẵn sàng về động cơ, xã hội và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh ho t”. Khi nghiên cứu về năng lực, các tác giả Việt Nam cũng đƣa ra những quan điểm khác nhau về năng lực. Theo Ph m Minh H c, “Năng lực là những đặc điểm tâm lý cá nhân đáp ứng đƣợc những đòi hỏi của ho t động nhất định nào đó và là điều kiện để thực hiện có hiệu quả ho t động đó.” Tác giả Trần Trọng Thủy đƣa ra khái niệm cho rằng năng lực là sự phù hợp giữa một tổ hợp những thuộc tính nào đó của cá nhân với những yêu cầu của một ho t động nhất định, đƣợc thể hiện ở sự hoàn thành tốt đẹp ho t động ấy.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhƣ vậy, năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố nhƣ kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, thái độ kinh nghiệm, sẵn sàng hành động và trách nhiệm. Khái niệm năng lực gắn liền với khả năng hành động. Đặc điểm và cấu trúc của năng lực [1], [5] Năng lực có những đặc điểm cơ bản sau: Năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân bao gồm những thuộc tính tâm lý và sinh lýtƣơng ứng với những đòi hỏi của một ho t động nhất định nào đó và làm cho ho t động đó đ t đƣợc kết quả. Tổ hợp các thuộc tính không phải là sự cộng gộp đơn thuần mà là sự tƣơng tác lẫn nhau giữa chúng làm thành một hệ thống, một cấu trúc nhất định.