Sử Dụng Kỹ Thuật Sơ Đồ Tư Duy Trong Dạy Học Lịch Sử Lớp 5 Của Chương Trình Phổ Thông 2018

Kỹ thuật sơ đồ tư duy (SĐTD) đã trở thành một công cụ hữu ích trong việc dạy học, đặc biệt là trong môn lịch… 124 trang · Trường Đại học Thủ đô Hà Nội · 2023.

• Tác giả: Trần Thùy Dung
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Thúy Mai
• Trường học: Trường Đại học Thủ đô Hà Nội
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học
• Đề tài: Kỹ Thuật Sơ Đồ Tư Duy Trong Dạy Học Lịch Sử Lớp 5
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.3. Mục đích nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Đóng góp của đề tài
• 1.8. Cấu trúc của đề tài
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG KỸ THUẬT SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CỦA CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018
• 2.1. Một số khái niệm. Kỹ thuật dạy học
• 2.2. Đặc điểm của sơ đồ tư duy
• 2.3. Các loại sơ đồ tư duy được sử dụng phổ biến
• 2.4. Các hình thức thiết kế sơ đồ tư duy
• 2.5. Thiết kế sơ đồ tư duy trên giấy
• 2.6. Thiết kế sơ đồ tư duy thông qua sử dụng một số phần mềm
• 2.7. Sự cần thiết của việc sử dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình phổ thông 2018
• 2.8. Đặc điểm nhận thức và tâm, sinh lý của học sinh lớp 5
• 2.9. Khái quát nội dung Lịch sử lớp 5 trong Chương trình phổ thông 2018
• 2.10. Định hướng đổi mới phương pháp và hình thức dạy học Lịch sử ở Tiểu học hiện nay
• 2.11. Cơ sở thực tiễn
• 2.12. Thực trạng dạy học Lịch sử lớp 5 ở trường Tiểu học
• 2.13. Mục tiêu khảo sát
• 2.14. Đối tượng khảo sát
• 2.15. Phương pháp khảo sát
• 2.16. Nội dung khảo sát
• 2.17. Kết quả khảo sát
• 2.18. Thực trạng sử dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 ở trường Tiểu học
• 2.19. Địa bàn khảo sát
• 2.20. Mục tiêu khảo sát
• 2.21. Đối tượng khảo sát
• 2.22. Phương pháp khảo sát
• 2.23. Nội dung khảo sát
• 2.24. Kết quả khảo sát
• 2.25. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 3. THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CỦA CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018
• 3.1. Nguyên tắc thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5
• 3.1.1. Nguyên tắc thiết kế chung
• 3.1.2. Nguyên tắc sử dụng sơ đồ tư duy trong thiết kế bài giảng nội dung Lịch sử lớp 5
• 3.2. Quy trình thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình phổ thông 2018
• 3.2.1. Quy trình thiết kế sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình phổ thông 2018
• 3.2.2. Quy trình thiết kế sơ đồ tư duy đối với giáo viên
• 3.2.3. Quy trình thiết kế sơ đồ tư duy đối với học sinh
• 3.2.4. Quy trình sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình phổ thông 2018
• 3.3. Thiết kế sơ đồ tư duy minh họa trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình phổ thông 2018
• 3.3.1. Thiết kế sơ đồ tư duy minh họa trong hoạt động Khởi động
• 3.3.2. Thiết kế sơ đồ tư duy minh họa trong hoạt động Khám phá
• 3.3.3. Thiết kế sơ đồ tư duy minh họa trong hoạt động Luyện tập
• 3.3.4. Thiết kế sơ đồ tư duy minh họa trong hoạt động Vận dụng
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 4. KHẢO NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Đối tượng khảo nghiệm
• 4.2. Mục đích khảo nghiệm
• 4.3. Nội dung khảo nghiệm
• 4.4. Kế hoạch bài dạy khảo nghiệm
• 4.5. Kết quả khảo nghiệm
• 4.6. Kết quả khảo nghiệm qua đánh giá HS
• 4.7. Kết quả khảo nghiệm qua đánh giá GV
• 4.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHIẾU BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM
• MỘT SỐ SƠ ĐỒ TƯ DUY MINH HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CỦA CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018

Tóm tắt

I. Tổng quan về kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử lớp 5

Kỹ thuật sơ đồ tư duy (SĐTD) đã trở thành một công cụ hữu ích trong việc dạy học, đặc biệt là trong môn lịch sử lớp 5. SĐTD giúp học sinh (HS) hình dung và tổ chức kiến thức một cách trực quan, từ đó nâng cao khả năng ghi nhớ và hiểu bài. Việc áp dụng SĐTD trong dạy học không chỉ giúp giáo viên (GV) truyền đạt kiến thức một cách sinh động mà còn khuyến khích HS tham gia tích cực vào quá trình học tập.

1.1. Khái niệm và vai trò của sơ đồ tư duy trong giáo dục

SĐTD là một phương pháp trực quan giúp tổ chức thông tin theo cách dễ hiểu. Nó không chỉ giúp HS ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển tư duy logic và khả năng phân tích. SĐTD còn tạo điều kiện cho HS tự học và tự khám phá kiến thức.

1.2. Lợi ích của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử

Việc sử dụng SĐTD trong dạy học lịch sử giúp HS dễ dàng nắm bắt các sự kiện, nhân vật và mối liên hệ giữa chúng. SĐTD cũng giúp giảm thiểu tình trạng học thuộc lòng, khuyến khích HS tư duy sáng tạo và phát triển kỹ năng tự học.

II. Thách thức trong việc áp dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử

Mặc dù SĐTD mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học lịch sử lớp 5 vẫn gặp phải một số thách thức. Nhiều GV chưa quen với việc sử dụng SĐTD, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Hơn nữa, không phải tất cả HS đều có khả năng tự tạo SĐTD một cách hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc thiết kế sơ đồ tư duy

GV thường gặp khó khăn trong việc thiết kế SĐTD phù hợp với nội dung bài học. Việc thiếu kinh nghiệm và kiến thức về SĐTD có thể dẫn đến việc thiết kế không hiệu quả, làm giảm tính hấp dẫn của bài học.

2.2. Sự khác biệt trong khả năng tiếp thu của học sinh

Mỗi HS có một cách tiếp thu khác nhau. Một số HS có thể dễ dàng nắm bắt và sử dụng SĐTD, trong khi những HS khác có thể gặp khó khăn. Điều này đòi hỏi GV phải có những phương pháp giảng dạy linh hoạt để đáp ứng nhu cầu của từng HS.

III. Phương pháp thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử

Để áp dụng SĐTD hiệu quả trong dạy học lịch sử lớp 5, GV cần nắm vững các phương pháp thiết kế và sử dụng SĐTD. Việc này không chỉ giúp bài học trở nên sinh động mà còn giúp HS dễ dàng tiếp thu kiến thức.

3.1. Nguyên tắc thiết kế sơ đồ tư duy hiệu quả

GV cần tuân thủ một số nguyên tắc khi thiết kế SĐTD, như sử dụng hình ảnh, màu sắc và từ khóa để tạo sự hấp dẫn. SĐTD cần được thiết kế sao cho dễ hiểu và dễ nhớ, giúp HS dễ dàng tiếp cận thông tin.

3.2. Quy trình sử dụng sơ đồ tư duy trong tiết học

Quy trình sử dụng SĐTD bao gồm việc giới thiệu SĐTD, hướng dẫn HS cách tạo SĐTD và áp dụng SĐTD trong việc ôn tập kiến thức. GV cần tạo cơ hội cho HS thực hành và chia sẻ SĐTD của mình với bạn bè.

IV. Ứng dụng thực tiễn của kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử lớp 5

Việc áp dụng SĐTD trong dạy học lịch sử lớp 5 đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều GV đã báo cáo rằng HS có sự hứng thú hơn với môn học và khả năng ghi nhớ kiến thức cũng được cải thiện rõ rệt.

4.1. Kết quả khảo sát về hiệu quả của sơ đồ tư duy

Khảo sát cho thấy HS sử dụng SĐTD có kết quả học tập tốt hơn so với HS không sử dụng. SĐTD giúp HS hệ thống hóa kiến thức và dễ dàng ôn tập trước kỳ thi.

4.2. Ví dụ thực tế về ứng dụng sơ đồ tư duy trong bài học

Một số GV đã áp dụng SĐTD trong các bài học như 'Cách mạng tháng Tám' và 'Triều Lý'. HS đã tạo ra những SĐTD sinh động, giúp họ hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử quan trọng.

V. Kết luận và triển vọng của kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử

Kỹ thuật SĐTD có tiềm năng lớn trong việc nâng cao chất lượng dạy học lịch sử lớp 5. Việc áp dụng SĐTD không chỉ giúp HS tiếp thu kiến thức hiệu quả mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng tự học.

5.1. Tương lai của kỹ thuật sơ đồ tư duy trong giáo dục

Với sự phát triển của công nghệ, việc sử dụng SĐTD sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Các phần mềm hỗ trợ thiết kế SĐTD sẽ giúp GV và HS dễ dàng hơn trong việc tạo ra những sơ đồ tư duy chất lượng.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên trong việc áp dụng sơ đồ tư duy

GV cần được đào tạo về kỹ thuật SĐTD và cách áp dụng nó trong dạy học. Việc chia sẻ kinh nghiệm và tài liệu giữa các GV sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng SĐTD trong lớp học.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thùy Dung được thực hiện trong bối cảnh ngành giáo dục triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) Tổng thể ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Ở cấp Tiểu học, môn Lịch sử và Địa lí là môn học bắt buộc được tổ chức dạy học ở lớp 4 và lớp 5. So với chương trình năm 2006 (vốn nặng về ghi nhớ số liệu, thống kê các trận đánh và tuân thủ nghiêm ngặt tính lịch đại), nội dung Lịch sử lớp 5 theo Chương trình GDPT 2018 chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực, tích hợp liên môn và mở rộng dần theo không gian địa lí, không gian xã hội từ địa phương, vùng miền, quốc gia đến khu vực và thế giới.

Thực tiễn dạy học Lịch sử ở bậc tiểu học cho thấy phần lớn giáo viên vẫn áp dụng phương pháp truyền thống, chủ yếu là thuyết trình và yêu cầu học sinh dựa vào sách giáo khoa để trả lời câu hỏi, dẫn đến tình trạng học sinh học vẹt, ghi nhớ máy móc và nhanh quên. Kỹ thuật sơ đồ tư duy (SĐTD) là công cụ trực quan hóa giúp cô đọng kiến thức, phát triển tư duy logic và tính chủ động của người học, tuy nhiên việc nghiên cứu và ứng dụng SĐTD vào dạy học Lịch sử lớp 5 theo Chương trình GDPT 2018 chưa được triển khai phổ biến và chưa có tài liệu hướng dẫn cụ thể.

Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề tài tập trung nghiên cứu việc sử dụng kỹ thuật SĐTD trong dạy học Lịch sử lớp 5 của Chương trình GDPT 2018 nhằm phát huy tính tích cực và nâng cao hiệu quả dạy học.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng kỹ thuật SĐTD trong dạy học Lịch sử lớp 5 của Chương trình GDPT 2018.
2. Đề xuất nguyên tắc, quy trình xây dựng và sử dụng kỹ thuật SĐTD trong dạy học Lịch sử lớp 5 của Chương trình GDPT 2018.
3. Thiết kế một số SĐTD minh họa trong dạy học Lịch sử lớp 5 của Chương trình GDPT 2018.
4. Khảo nghiệm sư phạm về việc sử dụng kỹ thuật SĐTD trong dạy học Lịch sử trên đối tượng học sinh lớp 5 ở Trường Tiểu học Quang Trung, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cách thức thiết kế và sử dụng kỹ thuật SĐTD trong dạy học Lịch sử lớp 5 của Chương trình GDPT 2018.
• Phạm vi nội dung: Chương trình môn Lịch sử lớp 5 thuộc Chương trình GDPT 2018.
• Phạm vi không gian và thời gian: Tiến hành khảo sát thực trạng và khảo nghiệm sư phạm đối với giáo viên và học sinh tại Trường Tiểu học Quang Trung, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội trong học kỳ II năm học 2022 – 2023.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm chuyên ngành giáo dục học, tâm lý học lứa tuổi và các văn bản quy phạm của Bộ Giáo dục và Đào tạo:

• Khái niệm kỹ thuật dạy học (KTDH): Được xác định là những động tác, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. KTDH là đơn vị nhỏ nhất cấu thành phương pháp dạy học.
• Khái niệm và đặc điểm sơ đồ tư duy (SĐTD): Tác giả tiếp cận các quan điểm lý thuyết của Tony Buzan, Quảng Văn Hải, Nguyễn Lăng Bình, Nguyễn Mạnh Hưởng để định nghĩa SĐTD là hình thức ghi chép kết hợp đồng thời từ khóa, hình ảnh, đường nét và màu sắc theo cấu trúc mở từ trung tâm tỏa ra các nhánh, hỗ trợ lưu trữ, hệ thống hóa và truy xuất thông tin logic.
• Phân loại và công cụ thiết kế SĐTD:
  • Các dạng SĐTD phổ biến: Sơ đồ dạng bong bóng (Bubble Map), sơ đồ dạng dấu ngoặc (Brace Map), sơ đồ dạng nhánh.
  • Hình thức thiết kế: Thiết kế vẽ tay truyền thống trên giấy/bảng và thiết kế trên máy tính thông qua các phần mềm, ứng dụng (IMindMap, Coggle, Edraw Mindmap, Xmind).
• Đặc điểm tâm - sinh lý học sinh lớp 5 (10 – 11 tuổi): Tư duy cụ thể tiếp tục phát triển đồng thời tư duy trừu tượng đang dần hình thành và chiếm ưu thế; học sinh bắt đầu biết phân tích, so sánh, tổng hợp và tìm ra mối quan hệ nhân quả nhưng năng lực chú ý vẫn cần sự hỗ trợ của các phương tiện trực quan.
• Cấu trúc nội dung Lịch sử 5 (GDPT 2018): Gồm 4 mạch chủ đề chính:
  1. Những quốc gia đầu tiên trên lãnh thổ Việt Nam (10% thời lượng, khoảng 7 tiết).
  2. Xây dựng và bảo vệ đất nước Việt Nam (34% thời lượng, khoảng 23 – 24 tiết).
  3. Các nước láng giềng (10% thời lượng, khoảng 7 tiết).
  4. Tìm hiểu thế giới (14% thời lượng, khoảng 9 – 10 tiết).

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp tài liệu tâm lý học tiểu học, văn bản Chương trình GDPT Tổng thể 2018, Chương trình môn Lịch sử và Địa lí cấp Tiểu học (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT), Điều lệ trường Tiểu học và các tài liệu dạy học phát triển năng lực.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Khảo sát 6 giáo viên dạy Lịch sử lớp 5 và 92 học sinh (gồm 48 học sinh lớp 5A1 và 44 học sinh lớp 5A3) tại Trường Tiểu học Quang Trung.
  • Phương pháp phỏng vấn, đàm thoại và quan sát sư phạm.
  • Phương pháp khảo nghiệm sư phạm: Dạy học thực nghiệm trên kế hoạch bài dạy đã thiết kế, đối chiếu kết quả nhận thức của học sinh giữa lớp khảo nghiệm và lớp đối chứng.
  • Phương pháp thống kê toán học: Xử lý và phân tích số liệu định lượng thu được từ phiếu điều tra và bài kiểm tra khảo nghiệm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình phổ thông 2018

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về kỹ thuật dạy học, khái niệm, đặc điểm, cấu trúc 4 yếu tố của SĐTD (hình ảnh trung tâm, các nhánh tỏa rộng, từ khóa trên đường liên kết, cấu trúc nút mạng) và các công cụ hỗ trợ thiết kế. Chương này cũng phân tích sự phù hợp giữa kỹ thuật SĐTD với đặc điểm nhận thức của học sinh 10 – 11 tuổi và định hướng giáo dục phát triển năng lực theo Chương trình GDPT 2018.

Về cơ sở thực tiễn, tác giả trình bày kết quả khảo sát tại Trường Tiểu học Quang Trung:

Nội dung khảo sát	Đối tượng	Tỷ lệ và số liệu thực tế ghi nhận
Mức độ trang bị kiến thức về SĐTD	Giáo viên (n=6)	66,7% đã được trang bị; 16,7% được trang bị nhưng chưa dùng; 16,7% chưa được trang bị.
Quan điểm về vai trò của SĐTD	Giáo viên (n=6)	50% đánh giá "Rất cần thiết"; 50% đánh giá "Cần thiết".
Tần suất sử dụng SĐTD trong giờ học	Giáo viên (n=6)	16,7% sử dụng thường xuyên; 50% sử dụng tùy nội dung; 33,3% thỉnh thoảng sử dụng.
Thực trạng phương pháp dạy học	Giáo viên (n=6)	100% dùng phương pháp hỏi đáp dựa vào SGK; 33,3% dùng đóng vai; tham quan/dự án gần như bằng 0%.
Nhận thức về sự cần thiết của SĐTD	Học sinh (n=92)	70% (63 HS) nhận thấy cần thiết giúp hiểu sâu và nhớ lâu; 61% (56 HS) thấy rèn kỹ năng tự học/làm việc nhóm.

Khảo sát chỉ ra những rào cản chính: giáo viên gặp khó khăn về quỹ thời gian chuẩn bị bài, kỹ năng ứng dụng phần mềm đồ họa còn hạn chế; học sinh chưa có thói quen chuẩn bị đồ dùng học tập trực quan (giấy A4, bút màu) cho môn Lịch sử và quen nghe giảng thụ động.

Chương 2. Thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình phổ thông 2018

Chương 2 là phần trọng tâm đề xuất giải pháp sư phạm, bao gồm:

1. Hệ thống nguyên tắc:
   • Nguyên tắc thiết kế chung: Đảm bảo tính khoa học, chuẩn xác về mặt lịch sử; xác định rõ chủ đề trung tâm; phân cấp nhánh logic; kết hợp hài hòa từ khóa, màu sắc, hình ảnh trực quan; phù hợp với nhận thức của học sinh lớp 5.
   • Nguyên tắc sử dụng trong bài giảng: Phù hợp với mục tiêu bài học; phân hóa đối tượng học sinh; tích hợp linh hoạt vào các hoạt động học tập.
2. Quy trình thiết kế SĐTD:
   • Đối với giáo viên: (1) Xác định mục tiêu và nội dung cốt lõi của bài học $\rightarrow$ (2) Lựa chọn từ khóa và cấu trúc phân nhánh $\rightarrow$ (3) Lựa chọn hình thức thể hiện (vẽ tay hoặc dùng phần mềm IMindMap/Coggle/Edraw) $\rightarrow$ (4) Hoàn thiện sản phẩm và dự kiến phương án tổ chức dạy học.
   • Đối với học sinh: (1) Đọc tài liệu, SGK để xác định chủ đề $\rightarrow$ (2) Vẽ chủ đề ở vị trí trung tâm $\rightarrow$ (3) Phát triển các nhánh cấp 1, cấp 2 bằng từ khóa và biểu tượng $\rightarrow$ (4) Bổ sung màu sắc, hoàn thiện và báo cáo kết quả.
3. Quy trình sử dụng SĐTD theo 4 hoạt động bài học:
   • Hoạt động Khởi động: Sử dụng SĐTD khuyết thiếu hoặc SĐTD dạng câu hỏi để kiểm tra kiến thức cũ và tạo tâm thế tiếp nhận bài mới.
   • Hoạt động Khám phá: Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc tư liệu, thảo luận nhóm để lập SĐTD hình thành kiến thức mới (ví dụ minh họa: bài Nước Âu Lạc, bài Triều Lý và việc định đô ở Thăng Long).
   • Hoạt động Luyện tập: Sử dụng SĐTD để hệ thống hóa chuỗi sự kiện, ghép thẻ từ khóa vào sơ đồ khung, hoặc so sánh lịch sử (ví dụ: so sánh kinh tế thời bao cấp với thời kỳ đổi mới; khái quát bài Cách mạng tháng Tám năm 1945).
   • Hoạt động Vận dụng: Yêu cầu học sinh vẽ tiếp các nhánh mở rộng, liên hệ thực tiễn hoặc hoàn thiện sơ đồ tóm tắt nhân vật lịch sử (như Lý Công Uẩn, diễn biến khởi nghĩa ở Huế, Sài Gòn).

Chương 3. Khảo nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc tổ chức khảo nghiệm sư phạm tại Trường Tiểu học Quang Trung nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã xây dựng:

• Tổ chức thực hiện: Tiến hành dạy học bài học lịch sử có ứng dụng kỹ thuật SĐTD theo kế hoạch bài dạy đã thiết kế tại Chương 2 cho lớp khảo nghiệm, đồng thời dạy học theo phương pháp thông thường cho lớp đối chứng.
• Nội dung đánh giá: Sử dụng phiếu bài tập trắc nghiệm kiểm tra mức độ nắm vững kiến thức, khả năng tư duy liên kết sự kiện và phiếu khảo sát thái độ, mức độ hứng thú của học sinh; thu thập ý kiến nhận xét của các giáo viên dự giờ.
• Kết quả khảo nghiệm: Lớp khảo nghiệm thể hiện sự tiến bộ rõ rệt về mức độ hiểu bài, khả năng ghi nhớ sự kiện chính xác và khả năng trình bày bài học một cách mạch lạc so với lớp đối chứng; giáo viên đánh giá quy trình thiết kế và sử dụng SĐTD có tính khả thi cao trong điều kiện thực tế của trường tiểu học.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Khóa luận đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận về kỹ thuật dạy học bằng SĐTD bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT 2018 môn Lịch sử và Địa lí cấp Tiểu học.
• Đánh giá định lượng cụ thể thực trạng dạy học Lịch sử lớp 5 tại Trường Tiểu học Quang Trung: xác nhận 100% giáo viên tham gia khảo sát nhận thức được tính cần thiết của SĐTD (50% rất cần thiết, 50% cần thiết), 100% giáo viên ủng hộ việc mở rộng kỹ thuật SĐTD sang các môn học khác; 70% học sinh khẳng định SĐTD giúp học Lịch sử dễ hiểu và nhớ lâu hơn.
• Xây dựng hoàn chỉnh quy trình thiết kế 4 bước (cho giáo viên và học sinh) và quy trình tổ chức dạy học theo 4 pha hoạt động (Khởi động, Khám phá, Luyện tập, Vận dụng).
• Thiết kế hệ thống minh họa trực quan gồm hơn 20 mẫu SĐTD bám sát các bài học cụ thể trong chương trình: Nước Văn Lang, Nước Âu Lạc, Đấu tranh giành độc lập thời kì Bắc thuộc, Triều Lý và việc định đô ở Thăng Long, Cách mạng tháng Tám năm 1945, Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Một số nền văn minh nổi tiếng trên thế giới.

Đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn

• Về mặt lý luận: Khóa luận giải quyết khoảng trống nghiên cứu khi phần lớn các công trình trước đây về SĐTD trong môn Lịch sử chỉ tập trung ở cấp THCS và THPT (như các nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích 2013, Nguyễn Mạnh Hưởng 2016, Lê Thị Dung 2015, Phạm Đào Lược, Nguyễn Chí Thuận), chưa có nghiên cứu chuyên sâu cho nội dung Lịch sử lớp 5 theo Chương trình GDPT 2018.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp tài liệu tham khảo trực tiếp cho giáo viên tiểu học thông qua các quy trình tổ chức rõ ràng, các biểu mẫu SĐTD có sẵn và kế hoạch bài dạy khảo nghiệm chi tiết, giúp giáo viên khắc phục khó khăn khi chuyển đổi phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Phạm vi khảo sát thực trạng và tổ chức khảo nghiệm sư phạm mới chỉ thực hiện tại một cơ sở giáo dục duy nhất là Trường Tiểu học Quang Trung (quận Đống Đa, Hà Nội) với cỡ mẫu 6 giáo viên và 92 học sinh trong thời gian học kỳ II năm học 2022 – 2023.
  • Việc ứng dụng các phần mềm vẽ SĐTD trên máy tính vẫn đòi hỏi giáo viên phải dành nhiều thời gian, công sức và có kỹ năng công nghệ thông tin nhất định.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo nghiệm sư phạm ra nhiều trường tiểu học ở các khu vực địa lý và điều kiện cơ sở vật chất khác nhau.
  • Nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật SĐTD cho toàn bộ mạch kiến thức phân môn Lịch sử và Địa lí ở cả khối lớp 4 và lớp 5 của Chương trình GDPT 2018.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu hữu ích cho các đối tượng sau:

• Giáo viên tiểu học: Tham khảo quy trình 4 bước thiết kế SĐTD, cách thức tích hợp SĐTD vào từng hoạt động dạy học (Khởi động, Khám phá, Luyện tập, Vận dụng), cũng như khai thác hệ thống sơ đồ mẫu cho các bài học lịch sử lớp 5.
• Sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học và Sư phạm Lịch sử: Tham khảo phương pháp xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển năng lực, cách xử lý dữ liệu khảo sát thực trạng và cấu trúc một đề tài nghiên cứu phương pháp dạy học thực nghiệm.
• Cán bộ quản lý chuyên môn cấp tiểu học: Sử dụng làm căn cứ thực tế để đánh giá khả năng triển khai các kỹ thuật dạy học tích cực trong môn Lịch sử và Địa lí theo Chương trình GDPT 2018.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mục đích chính của việc đưa kỹ thuật sơ đồ tư duy vào dạy học Lịch sử lớp 5 theo Chương trình GDPT 2018 trong khóa luận là gì?
Mục đích chính là chuyển đổi phương thức dạy học từ truyền thụ một chiều, học vẹt số liệu sang phát triển năng lực tự học, tư duy logic và tính tích cực của học sinh; giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức các bài học lịch sử dài và trừu tượng thành mô hình trực quan dễ hiểu, dễ nhớ.

2. Khóa luận giới thiệu những công cụ và phần mềm nào để hỗ trợ thiết kế sơ đồ tư duy?
Khóa luận giới thiệu hình thức thiết kế thủ công trên giấy/bảng và 4 phần mềm/ứng dụng chuyên dụng trên máy tính gồm: IMindMap, Coggle (nền tảng web), Edraw Mindmap và Xmind.

3. Tỷ lệ giáo viên tại trường khảo sát đánh giá về mức độ cần thiết của kỹ thuật sơ đồ tư duy như thế nào?
Theo kết quả khảo sát 6 giáo viên tại Trường Tiểu học Quang Trung, 100% giáo viên đánh giá việc sử dụng SĐTD là cần thiết trong dạy học Lịch sử 5 (trong đó 50% đánh giá "Rất cần thiết" và 50% đánh giá "Cần thiết").

4. Kỹ thuật sơ đồ tư duy được tác giả đề xuất lồng ghép vào những hoạt động nào của một tiết học?
Tác giả đề xuất quy trình sử dụng SĐTD linh hoạt trong cả 4 hoạt động của cấu trúc bài học: hoạt động Khởi động (kết nối kiến thức cũ bằng sơ đồ khuyết), hoạt động Khám phá (hình thành kiến thức mới), hoạt động Luyện tập (củng cố, so sánh, ghép thẻ sự kiện) và hoạt động Vận dụng (mở rộng nhánh sơ đồ, liên hệ thực tiễn).

5. Khóa luận đã thiết kế sơ đồ tư duy minh họa cho những nội dung lịch sử cụ thể nào?
Khóa luận thiết kế minh họa cho nhiều bài học cụ thể như: Nước Văn Lang, Nước Âu Lạc, Đấu tranh giành độc lập thời kì Bắc thuộc, Triều Lý và việc định đô ở Thăng Long, Cách mạng tháng Tám năm 1945, Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và chủ đề Một số nền văn minh nổi tiếng trên thế giới.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thùy Dung đã giải quyết toàn diện các nhiệm vụ nghiên cứu về việc ứng dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 5 theo Chương trình GDPT 2018. Tác giả đã xác lập cơ sở lý luận vững chắc, khảo sát trung thực thực trạng sư phạm tại Trường Tiểu học Quang Trung và đề xuất thành công hệ thống nguyên tắc, quy trình thiết kế, sử dụng SĐTD theo 4 hoạt động bài học. Kết quả khảo nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp trong việc nâng cao chất lượng nhận thức và hứng thú học tập lịch sử của học sinh tiểu học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG KỸ THUẬT SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CỦA CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018 1. Một số khái niệm 1. Kỹ thuật dạy học “KTDH là những động tác, cách thức hành động của GV và HS trong các tình huống nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học” [27, tr.

Phân biệt kỹ thuật dạy học, phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học: PPDH, KTDH, hình thức dạy học đều là những cách thức, phương thức, biện pháp, biểu hiện bên ngoài của hoạt động phối hợp giữa GV và HS nhằm đạt được mục tiêu của việc dạy học. - Giống nhau Trong một hoạt động dạy học có thể sử dụng nhiều PPDH, KTDH và hình thức tổ chức dạy học khác nhau. PPDH là nội dung của hoạt động dạy học, KTDH và hình thức dạy học là biểu hiện bên ngoài của con đường, cách thức của hoạt động dạy học. - Khác nhau KTDH là cụ thể hóa của PPDH và hình thức tổ chức dạy học, KTDH là đơn vị nhỏ nhất của PPDH, KTDH chưa phải là các PPDH độc lập, mà là những thành phần của PPDH.

KTDH được áp dụng trong những tình huống hành động dạy học nhỏ nhằm thực hiện một nhiệm vụ cụ thể. Ngược lại, PPDH và hình thức tổ chức dạy học có thể được sử dụng trong nhiều tình huống, nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. KTDH là khái niệm nhỏ nhất, thực hiện các tình huống hành động. Sự phân biệt giữa PPDH, hình thức tổ chức dạy học, KTDH chỉ mang tính tương đối.

Sơ đồ tư duy SĐTD là một khái niệm xuất hiện cách đây vài thế kỉ, nhưng phải đến năm 60 của thế kỉ XX, khái niệm này mới chính thức được phổ biến rộng rãi trong công chúng, đặc biệt là trong môi trường giáo dục. Do đó, cần phải có một quan niệm đúng đắn về SĐTD trong công tác dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng trong trường phổ thông hiện nay. 7 Theo Tony Buzan “SĐTD là công cụ tổ chức suy nghĩ cơ bản – một dụng cụ đa năng hỗ trợ bộ não của bạn. Sử dụng Sơ đồ tư duy là cách đơn giản nhất để đưa thông tin vào bộ não, để sau đó bạn có thể dễ dàng và nhanh chóng “truy xuất” lại những gì đã ghi nhớ.

Đây cũng là phương pháp ghi chép sáng tạo và hiệu quả” [23, tr. Ở một khía cạnh khác, tác giả Quảng Văn Hải lại cho rằng “SĐTD là phương pháp kết nối mang tính đồ họa có tác dụng lưu trữ, sắp xếp và xác lập ưu tiên đối với mỗi loại thông tin bằng cách sử dụng từ hay hình ảnh then chốt hoặc gợi nhớ nhằm làm bật lên những kí ức cụ thể và phát sinh các ý tưởng mới. Mỗi chi tiết gợi nhớ trong SĐTD là chìa khóa khai mở các sự kiện, ý tưởng và thông tin, đồng thời khơi nguồn tiềm năng của bộ não kì diệu” [9, tr. Theo tác giả Nguyễn Lăng Bình “SĐTD là một hình thức ghi chép có thể sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng; tóm tắt những ý chính của một nội dung; hệ thống hóa kiến thức nhờ sự kết nối giữa các nhánh.

Các ý tưởng được liên kết với nhau khiến SĐTD có thể bao quát được ý tưởng trên phạm vi sâu rộng” [4, tr.