Tổng quan luận án
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Nghiên cứu được triển khai trong bối cảnh ngành giáo dục Việt Nam thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cùng Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội và Quyết định số 404/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn Lịch sử chuyển dịch căn bản từ định hướng tiếp cận nội dung (trang bị kiến thức) sang định hướng tiếp cận phẩm chất và năng lực người học. Trục phát triển chính của chương trình môn Lịch sử cấp Trung học phổ thông (THPT) được cấu trúc thành hệ thống các chủ đề và chuyên đề học tập mang tính mở, linh hoạt và tích hợp.
Mặc dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Hướng dẫn số 791/HD-BGDĐT (ngày 26/6/2013) về thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường và Công văn số 4612/BGDĐT-GDTrH (ngày 03/10/2017) về việc hướng dẫn thực hiện chương trình hiện hành theo định hướng phát triển năng lực, thực tiễn tại các trường THPT cho thấy đội ngũ giáo viên vẫn gặp nhiều lúng túng trong việc xác định chủ đề, thiết kế kế hoạch dạy học và lựa chọn biện pháp tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử. Khoảng trống nghiên cứu mà luận án tập trung giải quyết là việc thiếu vắng một hệ thống lý luận và quy trình thực hành sư phạm hoàn chỉnh về dạy học chủ đề môn Lịch sử lớp 10 theo Chương trình 2018 nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử, luận án xác định chủ đề và yêu cầu cần đạt của chủ đề; từ đó đề xuất các hình thức và biện pháp tổ chức dạy học có hiệu quả các chủ đề môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT (theo Chương trình 2018) nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Xác định cơ sở tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học lịch sử của việc tổ chức dạy học chủ đề; điều tra thực trạng dạy học lịch sử và tổ chức dạy học môn Lịch sử theo chương trình giáo dục phổ thông ở các trường THPT.
- Nghiên cứu chương trình tổng thể và chương trình môn Lịch sử lớp 10 (Chương trình 2018) làm căn cứ xác định các chủ đề, mô tả yêu cầu cần đạt và xác định các hình thức tổ chức dạy học chủ đề.
- Đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử trong giờ học nội khóa trên lớp và tiến hành thử nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khoa học, tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất.
Giả thuyết khoa học
Chất lượng dạy học môn Lịch sử theo tiếp cận hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực ở trường THPT (theo Chương trình 2018) sẽ được nâng cao nếu xác định được hệ thống các chủ đề với các tiêu chí đáp ứng yêu cầu cần đạt của chương trình môn học, đồng thời đề xuất được các hình thức, biện pháp tổ chức dạy học phù hợp với giáo viên, học sinh và điều kiện thực tiễn của nhà trường phổ thông.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Quá trình tổ chức dạy học các chủ đề môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT, trọng tâm là các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề lịch sử.
- Phạm vi lý luận dạy học bộ môn: Nghiên cứu tổ chức dạy học chủ đề cho học sinh trong môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT.
- Phạm vi nội dung: Các chủ đề môn Lịch sử lớp 10 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
- Phạm vi vận dụng: Tập trung nghiên cứu các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử lớp 10 trong giờ học nội khóa trên lớp.
- Phạm vi điều tra thực trạng: Khảo sát tại các trường THPT thuộc 30 tỉnh, thành phố đại diện cho 6 vùng kinh tế trên cả nước:
- Vùng 1 (Trung du và miền núi phía Bắc): Lai Châu, Điện Biên, Hòa Bình, Phú Thọ, Bắc Giang.
- Vùng 2 (Đồng bằng sông Hồng): Hà Nội, Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Hải Dương, Nam Định.
- Vùng 3 (Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung): Thanh Hóa, Nghệ An, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Phú Yên.
- Vùng 4 (Tây Nguyên): Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng.
- Vùng 5 (Đông Nam Bộ): Thành phố Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Bình Dương, Bình Phước, Đồng Nai.
- Vùng 6 (Đồng bằng sông Cửu Long): Long An, Bến Tre, Cần Thơ, Sóc Trăng, An Giang.
- Phạm vi thử nghiệm sư phạm: Tiến hành tại một số trường THPT gồm: THPT Đồng Đậu (Vĩnh Phúc), THPT Mê Linh (Hà Nội), Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh Bắc Giang, THPT Hồng Quang (Hải Dương) và THPT Trần Nguyên Hãn (Hải Phòng).
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai mạch nội dung chính:
Hướng nghiên cứu về chủ đề trong lý luận dạy học nói chung
- Công trình quốc tế:
- B.P. Êxipốp (1971): Nhấn mạnh tính hệ thống và tính vững chắc của tri thức; xem việc dạy học theo chủ đề là phương thức đào sâu, củng cố và hệ thống hóa nhận thức của người học.
- B.P. Ilinna (1973): Đề cao việc lĩnh hội toàn diện kiến thức, tăng cường vận dụng tri thức vào thực tiễn thông qua các phương pháp làm việc với sách giáo khoa, luyện tập.
- M. Vecxcle (1976) và M. Crugliăc: Nhấn mạnh phát triển tư duy, kích thích tính tích cực nhận thức của học sinh thông qua dạy học gợi mở vấn đề.
- Jerome S. Bruner (1977 - The Process of Education): Xây dựng mô hình chương trình đồng tâm xoắn ốc, cho phép học sinh quay lại một chủ đề nhiều lần với mức độ phức tạp tăng dần.
- I.F. Kharlamốp (1978): Khẳng định học tập là chu trình trí tuệ tự lĩnh hội, từ tri giác, thông hiểu, ghi nhớ đến khái quát hóa và hệ thống hóa kiến thức.
- N. SaVin (1983): Phân tích tính toàn diện của nội dung dạy học và vai trò điều khiển của giáo viên trên lớp.
- Mumford Diana (2000 - Planning a theme based unit): Trình bày cách lập kế hoạch đơn vị học tập theo chủ đề nhằm tích hợp các mạch kiến thức và phát triển kỹ năng.
- Susan Hart (2000 - Thinking Through Teaching): Đề xuất khung phân tích phản ánh "tư duy đổi mới", nâng cao sự tham gia của người học.
- H.D. Brown (2001 - Teaching by principles): Xác định vai trò của giáo viên là người điều phối khi tích hợp các đơn vị học tập xung quanh chủ đề.
- Pollock (2011), James H. Stronge (2011), Gisell O. Martin-Kniep (2011), Robert J. Marzano (2011): Tập trung vào các kỹ thuật dạy học hiệu quả, gắn lý thuyết với thực tiễn.
- John Dewey (2012), Maria Montessori (2016), Marjorie Schiering (2016): Khẳng định triết lý lấy người học làm trung tâm và phát triển tư duy tương tác.
- Công trình trong nước:
- Đặng Vũ Hoạt, Hà Thế Ngữ (1987), Thái Duy Tuyên (2001), Trần Thị Tuyết Oanh (2006), Phạm Viết Vượng (2008): Phân tích các nguyên tắc giáo dục gắn liền với thực tiễn, phân loại các hình thức tổ chức dạy học.
- Đặng Thành Hưng (2002), Nguyễn Thành Long (2002): Đưa ra khái niệm "học trình chủ đề", nhấn mạnh tính cởi mở, linh hoạt của hệ thống chủ đề so với kết cấu môn học truyền thống.
- Phạm Minh Hạc, Trần Kiều, Đặng Bá Lãm, Nghiêm Đình Vỳ (2002), Trần Bá Hoành (2007), Hồ Ngọc Đại (2010): Nghiên cứu phương pháp dạy học tích cực, cá thể hóa hoạt động học tập.
- Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường (2014): Hệ thống hóa lý thuyết học tập (hành vi, nhận thức, kiến tạo) và các kỹ thuật dạy học tích cực (khăn trải bàn, sơ đồ tư duy).
- Tôn Quang Cường, Phạm Kim Chung (2015): Phân tích mô hình dạy học hỗn hợp và việc đồng kiến tạo nội dung theo chủ đề.
- Các đề tài của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam: Đề tài năm 2009, đề tài Cao Thị Thặng (2010), đề tài Nguyễn Trọng Đức (2011 - mã số V2010-06), đề tài Đinh Ngọc Bích Khuyên (2014 - mã số V2014-06); các nghiên cứu của Đặng Tiên Dung, Lê Thanh Huy, Nguyễn Văn Điển, Nguyễn Phương Chi, Nguyễn Thị Hồng Phương, Nguyễn Đức Thành, Lê Thị Huyền, Lê Đình Trung, Nguyễn Thị Minh Nguyệt.
Hướng nghiên cứu về tổ chức dạy học chủ đề trong môn Lịch sử
- Nghiên cứu quốc tế: A.A. Vaghin (1972), N.G. Đai-ri (1973 - quy trình chuẩn bị giờ học lịch sử), A.I. Cu-La-Ghi-Na và Lương Ninh (1975 - trò chơi lịch sử), I.Ia. Lecne (1982 - phát triển tư duy qua tình huống có vấn đề), M.T. Stuđennhikin (1999, 2007 - sử dụng sơ đồ, bảng biểu và công nghệ), E. Strelôva (2001 - hình thức học tập nhóm và cá nhân), Vương Thừa Cát (2010 - kỹ năng sư phạm bộ môn), James W. Loewen (2010 - phương pháp "Doing History"), Terry Haydn và Christine Counsell, T. Mill Kelly (2013 - dạy học lịch sử trong thời đại kỹ thuật số).
- Nghiên cứu trong nước: Trần Văn Trị, Phan Ngọc Liên, Hoàng Trọng Hanh, Nguyễn Cao Lũy, Nguyễn Tiến Cường (1966); Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị (1976); Phan Ngọc Liên (1983, 2012); Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi; Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú (2014 - dạy học tích hợp môn Lịch sử).
Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết
Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở mức độ dạy học tích hợp nội dung liên môn đơn lẻ theo Chương trình 2006 ở cấp Tiểu học và THCS, hoặc nghiên cứu lý luận dạy học lịch sử chung. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về cơ sở lý luận, quy trình thiết kế và các biện pháp sư phạm tổ chức dạy học các chủ đề môn Lịch sử lớp 10 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 ở cấp THPT.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý thuyết và khung phân tích
- Quan điểm phương pháp luận: Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối đổi mới giáo dục của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục lịch sử.
- Lý thuyết tiếp cận năng lực: Luận án vận dụng quan điểm sư phạm tích hợp của Xavier Roegiers (1996), xem việc hình thành năng lực là mối quan hệ tương tác đa chiều. Năng lực không phải phép cộng đơn thuần mà là một cấu trúc tích hợp: $$\text{Năng lực} = [(\text{Kiến thức} \times \text{Kỹ năng} \times \text{Thái độ}) \times \text{Tình huống}]$$ Trong mối quan hệ phép nhân này, nếu thiếu một trong các thành tố hoặc không đặt vào bối cảnh tình huống nhận thức cụ thể thì năng lực không thể hình thành.
- Quan điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường: Căn cứ theo Hướng dẫn số 791/HD-BGDĐT và Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH của Bộ Giáo dục và Đào tạo về xây dựng và đánh giá kế hoạch bài dạy.
Phương pháp nghiên cứu thực tế
Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các văn bản chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo; chương trình tổng thể và chương trình môn Lịch sử 2018; giáo trình tâm lý học, giáo dục học và lý luận dạy học bộ môn.
- Nhóm phương pháp điều tra thực tiễn: Sử dụng phiếu hỏi kết hợp xin ý kiến chuyên gia, cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh; tổ chức dự giờ, quan sát hoạt động dạy học tại các trường THPT thuộc 30 tỉnh trên 6 vùng kinh tế.
- Nhóm phương pháp thử nghiệm sư phạm: Sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp/nghiên cứu điển hình, tiến hành đối chứng trước và sau tác động sư phạm tại 5 trường THPT trên địa bàn Hà Nội, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Hải Dương, Hải Phòng.
- Nhóm phương pháp thống kê toán học: Sử dụng các kỹ thuật thống kê để xử lý, định lượng dữ liệu điều tra thực trạng và kết quả kiểm tra đánh giá các lớp thử nghiệm.
Nguồn tư liệu và dữ liệu
- Văn bản quy phạm và chương trình: Nghị quyết 29-NQ/TW, Nghị quyết 88/2014/QH13, Quyết định 404/QĐ-TTg, Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH, Công văn 4612/BGDĐT-GDTrH, Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử 2018.
- Dữ liệu điều tra từ phiếu khảo sát thực trạng cán bộ quản lý và giáo viên lịch sử tại 30 tỉnh thành.
- Số liệu thực nghiệm thu được từ các bài kiểm tra đánh giá năng lực học sinh tại 5 trường THPT tham gia thử nghiệm.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Chương này hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước theo hai phân nhánh chính: lý luận dạy học về chủ đề và dạy học chủ đề môn Lịch sử. Tác giả chỉ ra rằng xu hướng dạy học theo chủ đề nhằm tích cực hóa người học đã phát triển mạnh mẽ trên thế giới từ giữa thế kỷ XX và chuyển trọng tâm sang phát triển phẩm chất, năng lực ở thế kỷ XXI. Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận theo hướng tích hợp liên môn ở cấp học dưới dựa trên chương trình 2006. Luận án xác định rõ việc kế thừa thành tựu về lý luận dạy học tích cực và xác lập vị trí của đề tài là xây dựng hệ thống biện pháp dạy học chủ đề môn Lịch sử lớp 10 theo Chương trình 2018.
Chương 2: Vấn đề tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông - Lý luận và thực tiễn
Chương 2 làm rõ các khái niệm công cụ, đặc trưng và bản chất của việc tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử. Luận án phân tích sự khác biệt căn bản giữa dạy học lịch sử truyền thống và dạy học theo chủ đề:
| Tiêu chí so sánh | Dạy học lịch sử truyền thống | Dạy học chủ đề lịch sử |
|---|---|---|
| Mục tiêu hướng tới | Chuẩn kiến thức, kĩ năng theo phân phối chương trình; chú trọng ghi nhớ sự kiện | Hình thành phẩm chất và năng lực; chú trọng giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào thực tiễn |
| Cấu trúc nội dung | Tuyến tính, bám sát từng bài riêng lẻ trong sách giáo khoa, kiến thức rời rạc | Cấu trúc thành các chủ đề tích hợp, có hệ thống logic xoay quanh các vấn đề cốt lõi |
| Mối quan hệ thành tố | Quan hệ phép cộng: $\text{Kiến thức} + \text{Kỹ năng} + \text{Thái độ}$ | Quan hệ phép nhân: $[(\text{Kiến thức} \times \text{Kỹ năng} \times \text{Thái độ}) \times \text{Tình huống}]$ |
| Phương thức học tập | Học sinh tiếp nhận thụ động, ghi nhớ máy móc | Học sinh chủ động thu thập, xử lý sử liệu, nghiên cứu và thảo luận |
| Vai trò của giáo viên | Truyền thụ kiến thức một chiều | Thiết kế, tổ chức, hướng dẫn và điều phối hoạt động học tập |
Luận án phân loại các chủ đề lịch sử ở trường phổ thông theo mục đích, yêu cầu và phạm vi kiến thức:
- Theo mạch nội dung: Chủ đề định hướng nghề nghiệp; Chủ đề nghiên cứu kiến thức mới; Chủ đề thực hành lịch sử.
- Theo phạm vi tích hợp: Chủ đề tích hợp nội môn; Chủ đề tích hợp đa môn; Chủ đề tích hợp liên môn.
Về mặt thực tiễn, số liệu khảo sát tại 30 tỉnh thành chỉ ra rằng cán bộ quản lý và giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới, song việc triển khai quy trình xây dựng kế hoạch bài dạy chủ đề còn gặp nhiều khó khăn, giáo viên còn thiếu các công cụ và biện pháp sư phạm đồng bộ.
Hệ thống các chủ đề môn Lịch sử cấp THPT (Chương trình 2018):
Chương 3: Xác định yêu cầu cần đạt và hình thức tổ chức dạy học các chủ đề môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT
Chương 3 trình bày căn cứ và quy trình xác định yêu cầu cần đạt (YCCĐ) cho các chủ đề môn Lịch sử lớp 10 theo Chương trình 2018. Luận án xây dựng ma trận yêu cầu cần đạt tích hợp giữa các mạch kiến thức chuyên biệt với các năng lực lịch sử cốt lõi (tìm hiểu lịch sử, nhận thức lịch sử, vận dụng kiến thức lịch sử vào đời sống) và phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm). Tác giả minh họa chi tiết ma trận và bản mô tả YCCĐ cho chủ đề cụ thể (như chủ đề Các nền văn minh thế giới thời cổ - trung đại). Đồng thời, chương này phân loại và xác định các hình thức tổ chức dạy học chủ đề phù hợp với điều kiện lớp học nội khóa tại trường THPT.
Chương 4: Các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử lớp 10 trường THPT. Thử nghiệm sư phạm
Luận án đề xuất hệ thống 4 nhóm biện pháp sư phạm:
- Nhóm các biện pháp chuẩn bị dạy học chủ đề: Xây dựng kế hoạch bài dạy theo định hướng Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH; xác định hệ thống câu hỏi cốt lõi; xây dựng học liệu và tài liệu hướng dẫn học tập.
- Nhóm các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề trong giờ nội khóa trên lớp: Tổ chức cho học sinh học tập theo phương pháp nêu và giải quyết vấn đề; tổ chức các hoạt động trải nghiệm lịch sử trong lớp học; khai thác sử liệu và công nghệ thông tin.
- Nhóm các biện pháp tăng cường hướng dẫn và khuyến khích học sinh tự học theo chủ đề: Hướng dẫn kỹ năng tự tìm kiếm, xử lý nguồn tư liệu trực tuyến; lập kế hoạch và báo cáo sản phẩm học tập cá nhân/nhóm.
- Nhóm các biện pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo chủ đề: Thiết lập thang đánh giá năng lực lịch sử, xây dựng bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm học tập (rubrics) và đánh giá quá trình.
Phần thử nghiệm sư phạm được tiến hành tại 5 trường THPT (Đồng Đậu, Mê Linh, DTNT Bắc Giang, Hồng Quang, Trần Nguyên Hãn). Luận án xây dựng thang tiêu chí đánh giá, kiểm tra năng lực đầu vào và kết quả kiểm tra sau hai chủ đề thử nghiệm, xử lý số liệu bằng thống kê toán học để kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp đề xuất.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận
- Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về dạy học chủ đề môn Lịch sử ở trường THPT theo định hướng tiếp cận năng lực, phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
- Làm rõ bản chất, đặc trưng và xác lập công thức tích hợp cấu trúc năng lực của Xavier Roegiers áp dụng trong môn Lịch sử.
- Xây dựng hệ thống phân loại chủ đề lịch sử cấp THPT (định hướng nghề nghiệp, nghiên cứu kiến thức mới, thực hành lịch sử) và quy trình xác định ma trận yêu cầu cần đạt cho từng chủ đề.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Đánh giá toàn diện thực trạng tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử tại 30 tỉnh thành trên phạm vi 6 vùng kinh tế của Việt Nam.
- Xác định cụ thể danh mục các chủ đề và mô tả chi tiết yêu cầu cần đạt của các chủ đề môn Lịch sử lớp 10.
- Đề xuất hệ thống 4 nhóm biện pháp tổ chức dạy học chủ đề trong giờ nội khóa, kèm theo các bộ công cụ kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo chuẩn năng lực.
- Cung cấp minh chứng thực nghiệm sư phạm tại 5 trường THPT khẳng định tính hiệu quả và khả thi của các biện pháp đề xuất.
Kiến nghị và giải pháp đề xuất
- Đối với cơ quan quản lý giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Sở GD&ĐT): Tăng cường bồi dưỡng, tập huấn cho giáo viên về quy trình thiết kế kế hoạch dạy học chủ đề theo Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH; đổi mới định dạng đề kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực.
- Đối với các trường THPT và tổ chuyên môn: Chủ động giao quyền tự chủ cho giáo viên trong việc phát triển chương trình giáo dục nhà trường; tăng cường trang bị cơ sở vật chất, thiết bị dạy học số và học liệu lịch sử.
- Đối với giáo viên Lịch sử: Chuyển đổi từ lối truyền thụ một chiều sang thiết kế chuỗi hoạt động học tập dựa trên tình huống có vấn đề; chú trọng rèn luyện kỹ năng tự học và xử lý sử liệu cho học sinh.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Theo giới hạn phạm vi nghiên cứu được tác giả xác định, luận án tập trung chủ yếu vào các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề trong các giờ học nội khóa trên lớp đối với môn Lịch sử lớp 10, chưa đi sâu vào toàn bộ hệ thống chuyên đề học tập lựa chọn chuyên sâu cũng như các hình thức tổ chức dạy học ngoại khóa ngoài thực địa (di tích lịch sử, bảo tàng).
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu và thử nghiệm hệ thống biện pháp tổ chức dạy học chủ đề cho các khối lớp 11 và 12 theo Chương trình 2018; đi sâu nghiên cứu các hình thức tổ chức dạy học thực hành di sản, trải nghiệm thực tế và dạy học tích hợp liên môn ở quy mô toàn cấp học.
Giá trị tham khảo
- Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử: Tham khảo khung lý luận, quy trình thiết kế chủ đề dạy học và hệ thống phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát diện rộng và thử nghiệm sư phạm.
- Giáo viên Lịch sử tại các trường THPT: Trực tiếp sử dụng ma trận yêu cầu cần đạt, các bước thiết kế kế hoạch bài dạy theo Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH, hệ thống câu hỏi cốt lõi và các bộ tiêu chí đánh giá năng lực trong giảng dạy chương trình Lịch sử 10.
- Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách bộ môn: Sử dụng dữ liệu thực trạng tại 30 tỉnh thành làm cơ sở định hướng các chuyên đề sinh hoạt chuyên môn, xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực sư phạm cho giáo viên đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án vận dụng công thức cấu trúc năng lực của Xavier Roegiers như thế nào?
Luận án vận dụng công thức: $\text{Năng lực} = [(\text{Kiến thức} \times \text{Kỹ năng} \times \text{Thái độ}) \times \text{Tình huống}]$. Tác giả phân tích rằng khác với dạy học truyền thống mang tính chất phép cộng, dạy học tiếp cận năng lực đòi hỏi mối quan hệ phép nhân giữa 4 yếu tố. Nếu thiếu một trong 4 yếu tố (giá trị bằng 0), năng lực sẽ không được hình thành. Do đó, việc tổ chức dạy học chủ đề phải luôn đặt học sinh vào các tình huống học tập cụ thể để kết nối kiến thức, rèn luyện kỹ năng và hình thành thái độ.
2. Chương trình môn Lịch sử lớp 10 (Chương trình 2018) gồm những chủ đề cụ thể nào?
Theo kết quả phân loại của luận án, chương trình Lịch sử lớp 10 gồm các chủ đề:
- Chủ đề định hướng nghề nghiệp: (1) Lịch sử và Sử học, (2) Vai trò của Sử học.
- Chủ đề nghiên cứu kiến thức mới:
- Mạch Lịch sử thế giới và khu vực: (1) Những nền văn minh thế giới thời kì cổ - trung đại, (2) Các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới, (3) Văn minh Đông Nam Á.
- Mạch Lịch sử Việt Nam: (1) Một số nền văn minh trên đất nước Việt Nam (trước năm 1858), (2) Lịch sử cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
- Chủ đề thực hành lịch sử: Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Việt Nam.
3. Hệ thống biện pháp sư phạm mà luận án đề xuất gồm những nhóm nào?
Luận án đề xuất 4 nhóm biện pháp:
- Nhóm biện pháp chuẩn bị dạy học chủ đề (xây dựng kế hoạch bài dạy, xác định câu hỏi cốt lõi).
- Nhóm biện pháp tổ chức dạy học chủ đề trong giờ nội khóa trên lớp (dạy học nêu và giải quyết vấn đề, trải nghiệm lịch sử).
- Nhóm biện pháp tăng cường hướng dẫn và khuyến khích học sinh tự học theo chủ đề.
- Nhóm biện pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo chủ đề.
4. Địa bàn điều tra thực trạng và thử nghiệm sư phạm của đề tài được triển khai ở đâu?
- Điều tra thực trạng: Tiến hành tại 30 tỉnh thành thuộc 6 vùng kinh tế (mỗi vùng 5 tỉnh), bao gồm: Lai Châu, Điện Biên, Hòa Bình, Phú Thọ, Bắc Giang, Hà Nội, Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Hải Dương, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Phú Yên, Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng, TP. Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Bình Dương, Bình Phước, Đồng Nai, Long An, Bến Tre, Cần Thơ, Sóc Trăng, An Giang.
- Thử nghiệm sư phạm: Thực hiện tại 5 trường THPT: THPT Đồng Đậu (Vĩnh Phúc), THPT Mê Linh (Hà Nội), Trường Phổ thông DTNT tỉnh Bắc Giang, THPT Hồng Quang (Hải Dương) và THPT Trần Nguyên Hãn (Hải Phòng).
Kết luận
Luận án đã giải quyết đồng bộ các vấn đề lý luận và thực tiễn về tổ chức dạy học chủ đề môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Thông qua việc làm rõ công thức cấu trúc năng lực và phân loại hệ thống chủ đề, nghiên cứu đã xây dựng quy trình xác định yêu cầu cần đạt cùng 4 nhóm biện pháp sư phạm tổ chức dạy học nội khóa và kiểm tra đánh giá. Kết quả điều tra thực trạng trên 30 tỉnh thành cùng dữ liệu thử nghiệm tại 5 trường THPT đã chứng minh tính khoa học, tính khả thi của các giải pháp đề xuất. Luận án cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho công tác nghiên cứu, quản lý và giảng dạy môn Lịch sử trong giai đoạn đổi mới giáo dục hiện nay.