Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC PHÂN HÓA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Một số khái niệm, quan niệm cơ bản liên quan đến đề tài. * Khái niệm tổ chức: Thuật ngữ “tổ chức” được nhiều ngành khoa học sử dụng với ý nghĩa không giống nhau: Triết học định nghĩa Tổ chức, nói rộng là cơ cấu tồn tại của sự vật. Sự vật không thể tồn tại mà không có một hình thức liên kết nhất định các yếu tố thuộc nội dung. Tổ chức vì vậy là thuộc tính của bản thân các sự vật.28] Nhân loại học khẳng định từ khi xuất hiện loài người, tổ chức xã hội loài người cũng đồng thời xuất hiện.
Tổ chức ấy không ngừng hoàn thiện và phát triển cùng với sự phát triển của nhân loại. Theo nghĩa hẹp đó, tổ chức là một tập thể của con người tập hợp nhau lại để thực hiện một nhiệm vụ chung hoặc nhằm đạt tới một mục tiêu xác định của tập thể đó. Như vậy, tổ chức là tập thể, có mục tiêu, nhiệm vụ chung. Ngay trong những chuyên ngành khoa học có giao thoa về đối tượng, phạm vi nghiên cứu cũng có những cách tiếp cận, cắt nghĩa khác nhau về tổ chức, cụ thể là: Theo Chester I.
Barnard, thì tổ chức là một hệ thống những hoạt động hay nỗ lực của hai hay nhiều người được kết hợp với nhau một cách có ý thức. Theo Đào Duy Hinh (2006), Trong tác phẩm Phân hóa dạy học ở bậc trung học cơ sở trên thế giới đã đưa ra quan điểm của mình về tổ chức (Organization) là để nói đến một tập hợp của nhiều cá nhân cùng làm việc vì một mục đích chung nào đó trong hình thái cơ cấu ổn định của xã hội. Hiện nay, có các tổ chức khác nhau xuất hiện và hoạt động với nhiều mục đích khác nhau, họ cùng hướng đến một mục tiêu chung cụ thể nào đó khi đi vào hoạt động. Theo Glints, tổ chức được hiểu là khái niệm dùng để đề cập đến tập hợp một nhóm người cùng theo đuổi các mục tiêu xác định.
Nó có thể được hiểu là một hệ thống xã hội bao gồm tất cả các mối quan hệ chính thức giữa người với người. Tổ chức bao gồm sự phân chia công việc và sắp xếp các nhiệm vụ để hướng tới một mục tiêu cuối cùng. Hay trong luật học (khoa học luật dân sự) gọi tổ chức là pháp nhân để phân biệt với thể nhân (con người) là các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự. Nhìn chung, định nghĩa về thuật ngữ “tổ chức” được nhiều ngành khoa học sử dụng đa dạng và với ý nghĩa không giống nhau.
Do vậy, để hiểu đúng và vận dụng đúng thuật ngữ “tổ chức” vào trong hoạt động GD, chúng ta cần xem xét, đối chiếu nội hàm của khái niệm tổ chức với mục tiêu, yêu cầu nhiệm vụ mà hoạt động GD đặt ra. Trên cơ sở đó, chúng ta có thể hiểu một cách khái quát trong dạy học ở trường PT, tổ chức thường được hiểu là sự sắp xếp, phối hợp hoạt động dạy của thầy với hoạt động học của trò. * Khái niệm dạy học Theo quan điểm của Khoa học giáo dục, các nhà nghiên cứu giáo dục cho rằng: Dạy học là toàn bộ các thao tác có mục đích nhằm chuyển các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được hoặc cộng đồng đã đạt được vào bên trong một con người. Một số khác dựa trên quan điểm phát triển, nhất là phát triển về khoa học, công nghệ, Nguyễn Thị Thu Hiền (2017) với tác phẩm Khái niệm “Hoạt động dạy học” trong đổi mới giáo dục hiện nay, cho rằng: Dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kĩ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học.
Theo triết học, dạy học là sự tương tác của các chức năng này làm cho hoạt động dạy và hoạt động học có mối quan hệ tác động biện chứng trong một hệ toàn vẹn, thống nhất và làm xuất hiện khái niệm dạy học: Dạy học là quá trình cộng tác giữa thầy và trò luôn tác động qua lại, bổ sung cho nhau để truyền đạt – điều khiển và lĩnh hội – tự điều khiển tri thức nhằm tạo cho người học khả năng phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách. Những quan điểm nêu trên nặc dù có những cách định nghĩa hác nhau về khái niệm dạy học, nhưng nhièn chung đều nhìn nhận và đánh giá DH là một quá trình. Đó 10 là một quá trình nhận thức đặc thù, trong đó thầy giáo, tổ chức, dẫn dắt học sinh một cách có mục đích, có kế hoạch để các em nắm vững những tri thức cơ sở về văn hóa, khoa học và kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực nhận thức và thực hành, dần dần hình thành cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng và nhân cách, đạo đức. Trong thực tế, quá trình dạy học ở trường phổ thông, rất phức tạp, có nhiều hình thức.
Song, quá trình hoạt động chung, thống nhất giữa thầy và trò đều nhằm làm cho học sinh nắm vững hệ thống tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, hình thành nhân cách. Trong quá trình hoạt động chung đó, mọi sự tác động đều được phát huy thông qua nội dung giảng dạy nhất định (trong một môi trường giáo dục). Hoạt động của thầy giáo, học sinh, nội dung và phương pháp dạy học, tạo thành những nhân tố cơ bản của quá trình dạy học. Mối liên hệ và tác động qua lại giữa các nhân tố cơ bản đó tạo thành một hệ thống dạy và học hoàn chỉnh.
Trong những nhân tố đó, thầy giáo đóng vai trò chủ đạo, đảm bảo cho việc dạy học được tiến hành theo những mục đích và nội dung quy định. Học sinh là chủ thể của quá trình dạy học. Nội dung dạy học là những thông tin chủ yếu mà người thầy đưa đến cho học sinh. Môi trường, hoàn cảnh giảng dạy là điều kiện để thầy giáo có thể cung cấp một cách hữu hiệu những thông tin cho học sinh, nâng cao hiệu quả giảng dạy.
Trong quá trình dạy học, các nhân tố đó đều có vị trí và vai trò riêng của mình, đồng thời chúng phát huy tác dụng với tư cách một bộ phận của chỉnh thể. Từ nhữnng định nghĩa nêu trên, chúng ta có thể hiểu một cách khái quát dạy học chính là một chuỗi liên tiếp các hành động dạy. Lúc này, hoạt động của người dạy và người học sẽ được diễn ra đan xen, tương tác xuyên suốt với nhau trong một khoảng không gian và thời gian nhất định. Thông qua đó, sẽ thực hiện được các nhiệm vụ dạy học.
* Quan niệm về dạy học phân hóa. DHPH là một trong những định hướng dạy học nhận được nhiều sự quan tâm của nhiều nhà giáo dục học trên thế giới và Việt Nam. Đặc biệt trong quá trình đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam hiện nay, với quan điểm xây dựng chương trình “tích hợp cao ở bậc học dưới và phân hoá dần ở bậc học trên” đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết cho việc tổ chức DHPH ở Việt Nam. Cụ thể là: Trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, Ban hành kèm theo Thông tư 11 số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, đã nêu rõ: Chương trình giáo dục phổ thông đảm bảo phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực, hiện đại; hài hòa đức, trí, thể, mĩ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề phát sinh trong học tập và xoay quanh đời sống của người học; tích hợp cao ở các lớp học dưới, phân hóa dần ở các lớp học trên; thông qua các phương pháp, hình thức tổ chức đa dạng và khác nhau trong giáo dục nhằm phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗi học sinh.
[6, tr58] và DHPH là định hướng dạy học phù hợp với các đối tượng HS khác nhau, nhằm phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi bản thân mình dựa trên những đặc điểm của cơ thể từ tâm-sinh lí, khả năng, nhu cầu, hứng thú và định hướng nghề nghiệp khác nhau của mỗi bản thân HS. Hiện nay, nhiều định nghĩ về dạy DHPH đã được nhiều nhà giáo dục học trên thế giới và Việt Nam đưa ra. Tiêu biểu như: Theo Tomlinson (2001) một nhà giáo dục học người Mỹ với tác phẩm How to differentiate instruction in mixed-ability classroom (Làm thế nào để phân biệt hướng dẫn trong lớp học khả năng hỗn hợp). Người đã có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu về mô hình DHPH, cho rằng: DHPH là một chiến lược giảng dạy phù hợp với các nhu cầu khác biệt của từng cá nhân người học.
Chiến lược DHPH đòi hỏi giáo viên phải làm rõ mục đích học tập bắt nguồn từ các tiêu chuẩn về nội dung, nhưng được thực hiện một cách linh hoạt để đảm bảo cho mọi HS tham gia và hiểu bài. Tomlinson còn nhấn mạnh, Chương trình dạy học có thể phân hóa 3 yếu tố: Phân hóa về nội dung, phân hóa về quy trình, phân hóa về sản phẩm học tập. Trong tác phầm “Universal Design for Learning in the Classroom” (Thiết kế phổ quát cho việc học trong lớp học: Ứng dụng thực tế), Tracey Hall (2019) đã đưa ra định nghĩa về DHPH như sau: DHPH là cách tiếp cận dạy và học đáp ứng những đối tượng HS khác nhau trong cùng một lớp nhằm mục đích tối đa hóa năng lực của mỗi cá nhân bằng cách tạo ra cho người học quá trình dạy học phù hợp nhất với họ. [36, tr167] Tại Việt Nam, một số định nghĩa về DHPH đã được đề xuất như sau: Năm 1994, trong tác phẩm “Những vấn đề về phương pháp luận của giờ học 12 phân hóa theo nhịp độ ở bậc Tiểu học” tác giả Đặng Thành Hưng, cho rằng: DHPH thực chất là tạo ra những khác biệt nhất định trong nội dung và phương thức hoạt động của HS bằng cách thiết kế và thực hiện quá trình dạy học theo nhiều hướng khác nhau dựa vào nhóm năng lực, hứng thú hoặc nhu cầu học tập của người học và mục tiêu giáo dục.