Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM BẬC THPT 1. Một số khái niệm Chủ đề Chủ đề (theme) là vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâm được tác giả nêu lên, đặt ra qua nội dung cụ thể của tác phẩm văn học.Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, chủ đề là vấn đề chủ yếu được quán triệt trong nội dung một tác phẩm văn học nghệ thuật, theo một khuynh hướng tư tưởng nhất định [50, tr174]. Trong văn bản chương trình giáo dục, chủ đề là những vấn đề học tập lớn, được lựa chọn làm cơ sở, tiêu chuẩn cho việc phát triển chương trình. Chương trình giáo dục được thiết kế theo các mạch nội dung với hệ thống các chủ đề từ lớn tới nhỏ.
Qua đó, học viên xác định trong dạy học, chủ đề là một đơn vị nội dung kiến thức tương đối trọn vẹn mà khi học xong người học có thể vận dụng kiến thức đã học được để giải quyết một vấn đề thực tiễn hoặc giải quyết một vấn đề trong bối cảnh mới và giá trị của chủ đề phụ thuộc vào mức độ phạm vi mà chủ đề đề cập tới. Dạy học theo chủ đề Theo tác giả Nguyễn Thị Bích trong bài viết “Tổ chức hiệu quả việc dạy học chủ đề lịch sử ở trường THPT” cho rằng “Dạy học theo chủ đề thực chất là cách tiếp cận dạy học theo hướng liên ngành có sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại”. Trong đó, “nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, tích hợp những vấn đề gắn liền với thực tiễn”[15, tr 272]. Tác giả Đỗ Hương Trà cho rằng DH theo chủ để được hiểu là mô hình DH mà nội dung được xây dựng thành các chủ đề có ý nghĩa thực tiễn và thể hiện mối quan hệ liên môn, liên lĩnh vực (chủ đề tích hợp) để HS có thể phát triển các ý tưởng một cách toàn diện [45].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Như vậy, có thể thấy DH theo chủ đề là hình thức tìm tòi khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề.có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc trong các học phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp từ những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung bài học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó HS có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Thay cho việc DH đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề DH phù hợp với việc sử dụng phương pháp DH tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường. Nguồn gốc, bản chất của dạy học theo chủ đề Trong tiếng Anh, tích hợp được viết là “intergration” một từ có gốc Latin (interger) nghĩa là “whole” hay “toàn bộ, toàn thể”. Tức là sự phối hợp, liên kết một cách hữu cơ, hệ thống các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo đảm được sự hài hòa, cân đối chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy.
Theo từ điển tiếng Việt, tích hợp là “Lắp ráp, nối kết các thành phần của một hệ thống theo quan điểm tạo nên một hệ thống toàn bộ” [50; tr. Trong Giáo dục học, tích hợp là “hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học” [25; tr. Kế hoạch DH ở đây được hiểu là một phạm vi rộng, từ kế hoạch dạy học của một chương trình cho tới kế hoạch DH của một môn học, bài học. Từ định nghĩa như vậy, nhiều chuyên gia, nhà giáo dục đã đưa ra các nội dung/phương pháp tích hợp.
Tích hợp dọc - “dựa trên cơ sở liên kết hai hoặc nhiều môn học thuộc một số lĩnh vực gần nhau (ví dụ tích hợp các môn vật lí học, hóa học, sinh học và sinh thái học; tích hợp các môn hình học, đại số học và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn lí thuyết tập hợp) [25; tr. Tích hợp ngang - “dựa trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau” [25; tr. Ví dụ tích hợp các kiến thức tiếng Việt, sử học, Địa lí học, giáo dục công dân, kinh tế học, văn hóa nghệ thuật của Việt Nam xung quanh chủ đề “Đất nước tôi”; hoặc tích hợp các kĩ năng nhận thức, cảm xúc, vận động và ứng xử trong khi tiến hành DH về vấn đề ô nhiễm môi trường). Tích hợp giảng dạy là sự tiến hành quá trình DH theo hướng liên kết, lồng ghép những tri thức khoa học, những quy luật chung, gần gũi nhau nhằm đạt yêu cầu trang bị cho người học có cách nhìn bao quát đối với nhiều lĩnh vực khoa học có chung đối tượng nghiên cứu, đồng thời nắm được phương pháp xem xét vấn đề một cách logic, biện chứng.
Tích hợp học tập là hành động liên kết học tập cùng một lần những kiến thức khác nhau và những kĩ năng khác nhau về cùng một chủ đề giáo dục. Tích hợp kiến thức: Là hành động liên kết, nối liền các tri thức khoa học khác nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất. Ví dụ: Tích hợp kiến thức sử học và sự hình thành nhân cách, hoặc tích hợp kiến thức toán học và các khoa học tự nhiên xung quanh vấn đề bảo toàn năng lượng. Tích hợp kĩ năng: Là hành động liên kết rèn luyện hai hoặc nhiều kĩ năng thuộc cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực gần nhau để nắm vững một thể.
Ví dụ: Tích hợp các kĩ năng lĩnh hội, vận dụng, phân tích tổng hợp một kiến thức nào đó. Theo Dương Tiến Sỹ: “Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức (khái niệm) thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối quan hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó” [38; tr. Như vậy, tích hợp trong DH có thể coi như “hành động liên kết các đối tượng học tập, giảng dạy trong cùng một kế hoạch hoạt động để bảo đảm tính tống nhất, trọn vẹn, hài hòa của hệ thống dạy học nhằm đạt tới mục tiêu dạy học hiệu quả nhất” [38; tr. Theo Xavier Roegiers “Khoa sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn những điều cần thiết cho học sinh nhằm phục vụ cho quá trình học tập tương lai, hoặc hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động.
Khoa sư phạm tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa” [52; tr. Theo Nguyễn Văn Khải: “Dạy học tích hợp tạo ra các tình huống liên kết tri thức các môn học, đó là cơ hội phát triển các năng lực của học sinh. Khi xây dựng các tình huống vận dụng kiến thức, học sinh sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo. Trong Chương trình giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, DH tích hợp được định nghĩa “là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng.
thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng. Từ các quan điểm trên, mục đích nổi bật của DH tích hợp là hình thành và phát triển năng lực của người học. Bên cạnh đó, các thành phần tham gia vào tích hợp là các tri thức hoặc các thành tố của quá trình DH. Như vậy, chúng ta có thể định nghĩa được DH tích hợp là “quá trình dạy học mà ở đó các thành phần năng lực được tích hợp với nhau trên cơ sở các tình huống cụ thể trong thực tiễn để hình thành năng lực cho người học”.
DH tích hợp xuất phát từ việc đổi mới giáo dục tập trung phát triển phẩm chất và năng lực người học. Kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn ở Việt Nam đã chứng minh, DH tích hợp hỗ trợ cho việc quá trình, kết quả học tập của HS gắn liền với thực tiễn hơn, giúp học sinh hình thành, phát triển các phẩm chất và năng lực cần thiết. Tích hợp môn học có những mức độ khác nhau từ đơn giản cho tới phức tạp. Nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những quan điểm khác nhau về mức độ tích hợp trong DH, nhưng tựu chung lại DH tích hợp có 4 mức độ.
Chủ đề tích hợp nội môn: Ưu tiên các nội dung khái quát cốt lõi của môn học. Quan điểm này nhằm duy trì các môn học riêng rẽ. Chủ đề tích hợp đa môn (liên hệ/lồng ghép): Đưa các nội dung gắn với thực tiễn, với các môn học khác vào tiến trình nội dung Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn của một môn học. Giáo viên là người xác định mối quan hệ giữa kiến thức chuyên môn với nội dung các môn học khác và thực hiện lồng ghép các kiến thức đó ở các thời điểm thích hợp.
Chủ đề tích hợp liên môn: Đề xuất những tình huống chỉ có thể được tiếp cận một cách hợp lí qua sự soi sáng của nhiều môn học. Hoạt động học tập diễn ra xung quanh các vấn đề, người học cần vận dụng kiến thức của nhiều môn học để giải quyết vấn đề đặt ra. Chủ đề tích hợp xuyên môn (Hòa trộn): Đây là mức độ cao nhất trong DH tích hợp. Ở mức độ này, tiến trình DH mang tính chất “không môn học”.
Tức là kiến thức không thuộc về một môn mà là nhiều môn học khác nhau. Các nội dung đã dạy sẽ không cần dạy ở các môn riêng rẽ.
