NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA NHO GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM Những nội dung cơ bản của tư tưởng Nho giáo 1. Cơ sở hình thành Nho giáo 2. Các trường phái Nho gia Những ảnh hưởng của Nho giáo đến đời sống văn hóa, tinh thần của dân tộc Việt Nam 1. Quá trình du nhập và tiếp biến Nho giáo ở Việt Nam NỘI DUNG 2.
Những ảnh hưởng cơ bản của Nho giáo đến đời sống văn hóa, tinh thần của dân tộc Việt Nam 01 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG NHO GIÁO 4 1. Cơ sở hình thành Nho giáo • Nguồn gốc kinh tế, chính trị - xã hội: - Đầu thời Tây Chu: thịnh vượng về kinh tế, ổn định về chính trị - xã hội, đạo đức, kỷ cương được giữ vững. - Cuối thời Tây Chu: đất nước suy vi, các nước xung quanh thường xâm chiếm bờ cõi. - Đông Chu (Xuân Thu - Chiến Quốc): xã hội chiếm hữu nô lệ theo kiểu phương Đông bắt đầu suy tàn và chế độ phong kiến sơ kỳ đang hình thành.
Cơ sở hình thành Nho giáo • Nguồn gốc kinh tế, chính trị - xã hội: ➢ Về lĩnh vực kinh tế: - Nền kinh tế chuyển từ đồ đồng sang đồ sắt, đem lại nhiều tiến bộ trong việc cải tiến công cụ, kỹ thuật sản xuất. ➔ Nông nghiệp và thủ công nghiệp phát triển. ➔ Phân công lao động xã hội phát triển. - Thương nghiệp ra đời.
Cơ sở hình thành Nho giáo • Nguồn gốc kinh tế, chính trị - xã hội: ➢ Về lĩnh vực chính trị - xã hội: - Thời Đông Chu, đất đai thuộc về địa chủ mới lên và chế độ sở hữu tư nhân về ruộng đất ra đời. ➔ Chế độ tư hữu xuất hiện. - Thiên hạ trở nên “vô đạo”, trật tự lễ nghĩa, cương thường của xã hội bị đảo lộn. Cơ sở hình thành Nho giáo • Nguồn gốc tư tưởng: • Về tôn giáo: “trời” lực lượng có nhân cách, có ý chí và uy quyền tuyệt đối.
• Về chính trị: triều đại nhà Chu do biết làm theo “mệnh trời” ➔ Vua nhà Chu là thiên tử, thay trời thống trị thiên hạ, cai trị dân. • Về đạo đức: các nhà tư tưởng Tây Chu lấy hai chữ “đức” và “hiếu” làm cốt để tuyên truyền, củng cố sự tồn tại vĩnh viễn địa vị thống trị của tầng lớp quý tộc thời Tây Chu. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ -Khổng tử Quan điểm của Khổng Tử về thế giới: - Thứ nhất, “vạn vật trong vũ trụ luôn sinh thành, biến hóa không ngừng theo đạo của nó” → yếu tố duy tâm khách quan trong quan niệm của Khổng Tử - Thứ hai, Trời là giới tự nhiên không có lý trí. → yếu tố duy vật chất phác và từ tưởng biện chứng tự phát của ông 1.
Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ -Khổng tử Quan điểm của Khổng Tử về chính trị – xã hội: Chính nhân lễ danh 1. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ -Khổng tử Quan điểm của Khổng Tử về chính trị – xã hội: Các phạm trù đạo đức trong triết học Khổng Tử như những vòng tròn đồng tâm, mà nhân như là Nhân tâm điểm. Chữ Nhân là một khái niệm biểu hiện thông qua mối quan hệ giữa người và người, dùng để chỉ đức hạnh của một con người. Theo ông, người quân cần phải có ba điều: - Có đức Nhân thì chẳng việc gì lo buồn.
- Có đức Trí thì chẳng bao giờ lầm lẫn. - Có đức Dũng thì chẳng bao giờ khiếp sợ. Các trường phái Nho Gia Nho giáo Nho giáo nguyên thuỷ -Khổng tử Quan điểm của Khổng Tử về chính trị – xã hội: - Trước hết, Lễ ở Khổng Tử là lễ nghi, cách thờ cúng, tế lễ là những phong tục, tập quán của xã Lễ hội. - Thứ hai, Lễ còn là kỷ cương, trật tự xã hội, là những quy định đời hỏi mọi người phải tuân theo.
- Thứ ba, Lễ là những những quy tắc, chuẩn mực đạo đức, ai làm trái những chuẩn mực đạo đức đó là trái với Lễ. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ -Khổng tử Quan điểm của Khổng Tử về chính trị – xã hội: Trong xã hội, theo Khổng Tử, có 5 mối quan hệ Chính chính là: danh 1) Quân minh - Thần trung 2) Phụ từ – Từ hiếu 3) Phu nghĩa - Phụ kính 4) Huynh lương – Đệ dễ 5) Bằng hữu – Hữu tín 1. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ -Khổng tử Quan điểm của Khổng Tử về xây dựng đất nước: 1) Túc thực: sản xuất ra của cải vật chất. 2) Túc binh: quốc phòng hùng hậu.
3) Thành tín: giữ vững lòng tin của dân sao cho dân tin, dân phục. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ -Khổng tử Quan điểm của Khổng Tử về bản chất con người: - Thứ nhất, con đường mà con người ấy lựa chọn. - Thứ hai, lý tưởng mà con người ấy tôn thờ. - Thứ ba, sự hiểu biết của người ấy.
Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ - Mạnh Tử Quan điểm của Mạnh Tử về thế giới: - "vạn vật đều có đủ trong ta” - Nếu Khổng Tử dạy người xưa phải lấy sách đời xưa làm quý trọng với câu nói "tín nhi hiếu cổ", tức là tôn trọng những giá trị ngàn xưa, thì Mạnh Tử lại mở rộng thêm rằng "tân tín thư, tắc bất nhu vô thư 1. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ - Mạnh Tử Quan điểm của Mạnh Tử về bản chất con người: - "Nhân chi sơ tính bản thiện” - Mỗi cá nhân đều sinh ra với tiềm năng về đức hạnh, cho rằng một hệ thống chính trị nên nuôi dưỡng bản chất tốt đẹp vốn có này thay vì kìm hãm nó. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ - Mạnh Tử Quan điểm của Mạnh Tử về chính trị - xã hội: - “Dân vi quí, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”; “lấy dân làm gốc” - Nội dung của đường lối này là: Chú trọng vì lợi công mà ghét lợi tư; Chú trọng hòa bình mà ghét chiến tranh; không bao giờ chia rẽ chính trị với nhân nghĩa. → Tạo tiền đề cho nhiều lý thuyết chính trị sau này, đặc biệt là những lý thuyết đề cao quyền lợi của nhân dân và chế độ cai trị nhân ái, làm cho Mạnh Tử trở thành một trong những nhà tư tưởng nổi bật của Nho giáo.
Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ - Tuân Tử Quan điểm của Tuân Tử về thế giới: - Con người có khả năng tự quyết định cuộc đời, số phận của mình. → Quan điểm này đã góp phần to lớn trong việc hoàn chỉnh học thuyết Nho giáo, hướng con người đến sự tự chủ, độc lập, bản lĩnh, không quá tin vào Thiên mệnh mà bỏ qua sự nỗ lực từ chính bản thân mình. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ - Tuân Tử Quan điểm của Tuân Tử về bản tính con người: - Các tư tưởng của Tuân Tử đưa ra rất đề cao pháp lý trong tổ chức đất nước, xã hội, răn và phạt để nhằm chấn chỉnh con người, hướng thiện và giáo hóa con người theo Nhân (yêu thương lẫn nhau), Nghĩa (tuân theo phép tắc, quy định), Lễ (kính trọng, hiếu thảo, hành thiện), Nhạc (điều hòa khí tính). Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ - Tuân Tử Quan điểm của Tuân Tử về nhận thức luận: - Chữ “Tâm” được nhấn mạnh và trở thành quan điểm có vai trò then chốt trong hệ thống học thuyết.
Bất kể khi tiếp xúc với các sự vật bên ngoài bằng giác quan nào đi chăng nữa, thì cuối cùng cũng phải dùng tâm để hiểu được trọn vẹn 1. Các trường phái Nho Gia Nho giáo nguyên thuỷ - Tuân Tử Quan điểm của Tuân Tử về giáo dục: - Quay về cái “ác” trong bản tính con người, Tuân Tử đặt ra cho người dạy và người học những vai trò cơ bản. Giáo dục ở đây được ví như việc uốn nắn con người từ ác sang hướng thiện, có sai phải phạt, có loạn phải dẹp. Từ đó đề cao vai trò của người thầy, của sự giáo dục trong cuộc đời mỗi con người.
Các trường phái Nho Gia Hán Nho và tư tưởng của Đổng Trọng Thư Quan điểm của Đổng Trọng Thư về thế giới: - Kết hợp quan niệm "Thiên mệnh" của Khổng - Mạnh với thuyết Âm - Dương, Ngũ hành để sáng tạo ra một vị thần có nhân cách đứng trên cả vũ trụ, có ý thức, có đạo đức, đó là Trời. Các trường phái Nho Gia Hán Nho và tư tưởng của Đổng Trọng Thư Quan điểm của Đổng Trọng Thư về thế giới: - Con người là sáng tạo đặc biệt của Trời, vượt lên trên vạn vật, tương hợp với Trời. Trời, Đất sinh ra vạn vật là để nuôi sống con người. → Đổng Trọng Thư thể hiện lập trường của chủ nghĩa duy tâm.
Các trường phái Nho Gia Hán Nho và tư tưởng của Đổng Trọng Thư Quan điểm của Đổng Trọng Thư về chính trị - xã hội: - Trời là vị chúa tể tối cao với quyền uy linh thiêng, có thể cai quản tất cả. Vua nhận mệnh Trời, thừa ý Trời mà gánh vác việc trị nước. Các trường phái Nho Gia Hán Nho và tư tưởng của Đổng Trọng Thư Quan điểm của Đổng Trọng Thư về chính trị - xã hội: - Đưa ra vũ trụ quan siêu hình: "Trời không đổi, đạo cũng không đổi", phủ nhận sự phát triển và biến đổi của thế giới khách quan để bênh vực cho sự tồn tại vĩnh viễn của chế độ phong kiến 1. Các trường phái Nho Gia Hán Nho và tư tưởng của Đổng Trọng Thư Quan điểm của Đổng Trọng Thư về luân lý xã hội: - Ông hệ thống hóa triết lý đạo đức của Khổng Tử và Mạnh Tử trong Tam cương và Ngũ thường.
Các trường phái Nho Gia Hán Nho và tư tưởng của Đổng Trọng Thư nhân nghĩa lễ trí tín - Thuyết Ngũ thường chính thức được Đổng Trọng Thư (179 - 104 TCN) đời Hán khái quát lại, cùng với Tam cương trở thành nguyên tắc đạo đức chính trị của chế độ phong kiến và được các nhà Nho về sau hệ thống lại thành “Tam cương, ngũ thường“ (Còn gọi là cương – thường). Các trường phái Nho Gia Tống Nho và tư tưởng của Chu Hi Quan điểm của Chu Hi về thế giới: - Thái Cực là căn bản và là toàn thể của vũ trụ. Thái Cực bao gồm: LÝ và KHÍ. - LÝ là cái có trước, KHÍ là cái có sau.
- Quan điểm về Lý của Chu Hy chính là tuyệt đối hoá cái chung, cái phổ biến và ông rơi vào chủ nghĩa duy tâm khách quan.