Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan về giá trị nhân văn quân sự Việt Nam Giá trị nhân văn quân sự là một trong những nội dung cấu thành văn hóa Việt Nam nói chung cũng như văn hóa quân sự Việt Nam nói riêng. Là một trong những giá trị tinh thần truyền thống quý báu, phản ánh đặc trưng tính chất hoạt động quân sự của dân tộc Việt Nam trong lịch sử.
Lĩnh vực này đã và đang thu hút được nhiều sự quan tâm của các tác giả với nhiều công trình khoa học đặc sắc, luận giải từ nhiều phương diện khác nhau làm nổi bật tính đặc thù của văn hóa quân sự Việt Nam với tính nhân văn sâu sắc. Tiếp cận tổng quan những phạm trù, khái niệm chung trong các công trình khoa học đã nghiên cứu là cơ sở, công cụ luận giải bản chất khái niệm giá trị nhân văn quân sự Việt Nam cũng như luận giải các thuộc tính nhân văn quân sự độc đáo, đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Nguyễn Thế Vị (2004), Nhân tố văn hóa trong truyền thống quân sự Việt Nam [159]. Nhấn mạnh đến giá trị nhân văn quân sự Việt Nam, tác giả tác giả đã dành một chương luận giải về giá trị nhân văn quân sự Việt Nam, theo tác giả giá trị nhân văn quân sự Việt Nam là “Đấu tranh cùng tồn tại - một kế sách giữ nước lâu dài”, là “Thấm nhuần tư tưởng nhân nghĩa, lòng khao khát yêu hòa bình, đấu tranh giữ mối giao hảo, cùng tồn tại và mở rộng bang giao thân thiện với các nước láng giềng, được coi là kế sách giữ nước lâu dài của dân tộc Việt Nam” [159, tr.
Giá trị nhân văn quân sự Việt Nam thể hiện “không những bằng đấu tranh vũ trang mà còn kết hợp chặt chẽ với đấu tranh ngoại giao để mở đường cho kẻ thù rút ra khỏi cuộc chiến tranh mà không bị bẽ mặt; trong những điều kiện nhất định thì đấu tranh ngoại giao là phương thức đấu tranh chủ yếu” [159, tr. 10 Lê Văn Quang (2005), Tính nhân văn trong tư tưởng bạo lực cách mạng của Hồ Chí Minh [119] đã chỉ rõ nguồn gốc tính nhân văn trong tư tưởng sử dụng bạo lực cách mạng của Hồ Chí Minh, tác giả nhấn mạnh đến một trong những ngọn nguồn của tính nhân văn trong bạo lực cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh đó là từ văn hóa giữ nước và văn hiến của dân tộc Việt Nam, tác giả luận giải “Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát huy truyền thống: lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo; cả nước chung sức, toàn dân đánh giặc; thà hy sinh tất cả chứ không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ” [119, tr. 2] Đồng Anh Dũng (2005), Tư tưởng Hồ Chí Minh về mục đích sử dụng bạo lực cách mạng [18] có cách luận giải sâu sắc về giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về mục đích sử dụng bạo lực cách mạng, theo tác giả “Tiến hành đấu tranh bằng bạo lực cách mạng, chống lại hành động xâm lược, nô dịch, là lấy nhân văn để chống lại phản nhân văn, chống lại dã man và tàn bạo. Đây là chủ nghĩa nhân văn cách mạng, nhân văn trên lập trường mácxít nhằm: giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người” [18, tr.
Trên cơ sở luận giải nhân văn quân sự Việt Nam như một thành tố tạo nên tính đặc thù của văn hóa quân sự Việt Nam, tác giả đã khái quát các đặc điểm quá trình hình thành phát triển văn hóa quân sự Việt Nam, và cho rằng: Một trong những đặc điểm nổi bật đó là văn hóa quân sự Việt Nam hình thành, phát triển trên nền tảng truyền thống yêu nước và tư tưởng nhân văn Việt Nam. Tác giả khẳng định tư tưởng nhân văn là điểm tựa, là lý tưởng, bao trùm lên toàn bộ cuộc sống của cộng đồng quốc gia - dân tộc trở thành chủ nghĩa nhân văn Việt Nam. Tác giả nhấn mạnh “Chủ nghĩa nhân văn Việt Nam là một hệ thống giá trị văn hóa chi phối trực tiếp đến sự hình thành, phát triển các giá trị văn hóa quân sự Việt Nam, chứa đầy bản chất nhân văn - từ con người, vì con người, do con người” [61, tr. 11 Nguyễn Văn Tài, Văn Đức Thanh (2009), Hệ giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội trong lịch sử giữ nước của dân tộc [127] khẳng định “Truyền thống nhân đạo, nhân văn thấm sâu vào tất cả các mối quan hệ trong lĩnh vực tổ chức và hoạt động quân sự, trở thành một trong những nhân tố tạo nên sức mạnh quân sự, chiến thắng các kẻ thù to lớn và hung tàn” [127, tr.
Như vậy, giá trị nhân văn quân sự Việt Nam là đặc trưng tiêu biểu tạo nên sức mạnh chiến đấu và chiến thắng mọi kẻ thù xâm lược trong truyền thống dựng nước và giữ nước của người Việt Nam. Ngô Đức Thịnh (Chủ biên, 2010), Những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam [152], coi “khoan dung” là một trong những đặc trưng hoạt động quân sự của Việt Nam. Tác giả đã nhấn mạnh “khoan dung” là biểu hiện của tình yêu thương con người, hướng thiện và yêu chuộng hòa bình. Trong lĩnh vực quân sự, khoan dung là rộng lượng tha thứ cho những thế lực ngoại xâm bị bại trận, kết thúc chiến tranh bằng con đường hòa bình, thiết lập giao hảo lâu dài.
Trần Văn Giàu (2011), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam [44], đã luận giải sâu sắc và chỉ rõ đặc trưng cơ bản về giá trị tinh thần truyền thống dân tộc Việt Nam, tác giả khẳng định “Thương người” là một giá trị nhân văn tiêu biểu nhất thuộc truyền thống của dân tộc Việt Nam, là một đức tính lớn thuộc truyền thống của dân tộc Việt Nam, chính giá trị nhân văn tiêu biểu đó (thương người) đã tạo nên sức mạnh “thống nhất lòng người” từ thuở khai sơ lập quốc như “suối chảy thuận về sông, như sông chảy thuận về biển” [44, tr. Tác giả cho rằng “nước Văn Lang cổ đại được dựng lên từ thuở bình minh của dân tộc trên cơ sở vững chắc của tình thương, thương người, thương dân, thương nhau trong cuộc đấu tranh chống thiên tai, địch họa” [44, tr. 382 - 383], khác xa với truyện Tần Thủy Hoàng thôn tính sáu nước thống nhất Trung Quốc bằng một loạt cuộc chiến tranh dữ dội phi nhân tính, nhân văn. Đây là công trình khoa học với sự tham gia của nhiều nhà khoa học có uy tín nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa quân sự Việt Nam.
Trên cơ sở lý luận Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, và quan 12 điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam cùng với các cứ liệu lịch sử, các tác giả trong công trình khoa học này đã luận giải sâu sắc về văn hóa quân sự Việt Nam truyền thống và hiện đại cả lý luận và thực tiễn. Các tác giả nhấn mạnh “cùng với truyền thống yêu nước và truyền thống kiên cường, bất khuất trong sự nghiệp chống ngoại xâm, mọi phương diện tổ chức và hoạt động quân sự của dân tộc ta còn thấm đậm truyền thống nhân đạo, nhân văn và đây cũng là hệ giá trị nền tảng của văn hóa quân sự Việt Nam” [149, tr. Hà Thị Thùy Dương (2014), Bàn thêm về các giá trị văn hóa tinh thần truyền thống của Việt Nam [24], đã trình bày một cách có hệ thống khái niệm, những yếu tố chi phối, cơ sở hình thành và chỉ ra những giá trị văn hóa tinh thần của dân tộc Việt Nam trong truyền thống, coi giá trị nhân văn của một dân tộc là những nguyên lý đạo đức lớn; khẳng định Việt Nam đánh thắng các thế lực ngoại xâm mạnh hơn mình gấp nhiều lần vì Việt Nam luôn đặt giá trị con người ở vị trí trung tâm, lấy con người làm mục đích của cuộc chiến đấu. Đậu Văn Minh (Chủ biên, 2015), Giá trị văn hóa quân sự Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ (1945 - 1975) [87], khẳng định nội dung quan trọng cấu thành văn hóa quân sự Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ 1945 - 1975 đó là tư tưởng nhân đạo, nhân văn cao cả, đồng thời nhấn mạnh: “giá trị văn hóa quân sự về tư tưởng nhân đạo, nhân văn cao cả của dân tộc Việt Nam là giá trị phản ánh bản chất cao thượng, vị tha của dân tộc Việt Nam, đồng thời là giá trị về phương pháp luận ứng xử trong đấu tranh vũ trang trong quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc” [87, tr.
Nhà xuất bản Quân đội nhân dân (2015), Bản sắc văn hóa Việt Nam - nền tảng của những chiến thắng quân sự [105]. Đây là công trình tập hợp gồm nhiều bài viết của nhiều nhà khoa học, tướng lĩnh trong và ngoài quân đội (31 bài) luận giải về nhân văn quân sự trong nền văn hóa quân sự Việt Nam. Các bài viết trong công trình này có những cách tiếp cận, luận giải khác nhau nhưng đều nhấn mạnh đến tính chất nhân văn trong lĩnh vực hoạt động quân sự của dân tộc Việt Nam. Tiêu biểu phải kể đến bài “Chân - thiện - mĩ trong văn hóa quân sự Việt Nam” của tác giả Dương Xuân Đống.
Tác giả cho rằng “Hoạt động đấu tranh vũ trang chống ngoại xâm ở Việt Nam mang tính 13 nhân văn rõ rệt vì nó luôn luôn hướng tới “chân - thiện - mĩ”. Nội dung đó được thể hiện rõ rệt trong nghệ thuật quân sự, bộ mặt rực rỡ nhất của văn hóa quân sự Việt Nam và cũng là nơi tập trung mọi sáng tạo cao nhất về trí tuệ của con người trong chiến tranh chống ngoại xâm” [105, tr. Nguyễn Bá Dương (Tổng chủ biên, 2017), Tư tưởng nhân văn quân sự Việt Nam [26]; công trình này bao gồm 6 tập. Đây là công trình khoa học nghiên cứu công phu với sự tham gia của nhiều nhà khoa học có uy tín, công trình này luận giải sâu sắc tư tưởng nhân văn quân sự Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.
Bằng phương pháp lịch đại và đồng đại, công trình khoa học Tư tưởng nhân văn quân sự Việt Nam lần đầu tiên đã nghiên cứu một cách có hệ thống về tư tưởng nhân văn quân sự Việt Nam.
