Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN THAM GIA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC Ở CẤP XÃ 1. Những vấn đề cơ bản về quản lý nhà nước ở cấp xã. Chính quyền cấp xã-bộ phận quan trọng của chính quyền địa phương. Hiến pháp năm 2013 xác định cấp xã là đơn vị hành chính-lãnh thổ cấp nhỏ nhất và cuối cùng trong hệ thống tổ chức hành chính Nhà nước (Trung ương, tỉnh, huyện, xã).
Chính quyền cấp xã có vị trí, vai trò rất quan trọng trong công cuộc phát triển Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Bởi vì: Thứ nhất, chính quyền cấp xã là cấp chính quyền tiếp xúc trực tiếp với dân, gần dân, sát dân nhất trong bốn cấp hành chính. Có chức năng, nhiệm vụ giải quyết và chăm lo mọi mặt đời sống Nhân dân, nắm bắt tâm tư, tình cảm, ý chí nguyện vọng của Nhân dân để phản ảnh với các cấp liên quan. Thứ hai, chính quyền cấp xã là cấp quản lý tổ chức thực hiện toàn diện các lĩnh vực: Chính trị, kinh tế, văn hoá-xã hội, an ninh quốc phòng.
trên địa bàn cơ sở. Hiệu quả hoạt động của chính quyền cấp xã là căn cứ quan trọng để đánh giá hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cả bộ máy Nhà nước từ Trung ương đến địa phương. Thứ ba, chính quyền cấp xã là bộ máy mang tính quyền lực Nhà nước có chức năng, nhiệm vụ điều hành, quản lý hành chính Nhà nước ở cơ sở. Chính quyền cấp xã bao gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân (sau đây viết tắt là HĐND và UBND) cấp xã.
Thứ tư, chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức và thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống. Thực tiễn cho thấy có đường lối, chính sách, pháp luật đúng đắn, khoa học nhưng ở đó chính quyền cấp xã hoạt động yếu kém thì đường lối, chính sách, pháp luật chưa thực sự phát huy tác dụng tích cực trong cuộc sống, ở đâu chính quyền cấp xã hoạt động có hiệu quả thì ở đó đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước được thực thi nghiêm minh, đạt hiệu quả cao, chính trị ổn định, kinh tế phát triển, đời sống Nhân dân ngày càng được cải thiện. Niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà 8 nước được củng cố, bền chặt. Cấp xã là nơi thể nghiệm chính xác nhất đường lối, của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Thứ năm, chính quyền cấp xã là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, trực tiếp tuyên truyền, phổ biến giáo dục đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước cho Nhân dân hiểu để thực hiện đường lối, chính sách, pháp luật đó. Đồng thời hướng dẫn, giám sát các hoạt động tự quản của Nhân dân nhằm tạo điều kiện cho Nhân dân huy động mọi khả năng phát triển kinh tế - xã hội. Thứ sáu, chính quyền cấp xã là nơi lưu giữ các giá trị văn hoá truyền thống, phong tục tập quán tiến bộ của dân tộc Việt Nam. Có vai trò rất quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, xây dựng đời sống văn hoá mới, đặc biệt là ở vùng nông thôn.
Tóm lại, chính quyền cấp xã là cấp thấp nhất, gần dân nhất trong hệ thống chính quyền bốn cấp của Nhà nước ta, bao gồm HĐND và UBND, thực hiện quyền lực Nhà nước và đại diện cho ý chí nguyện vọng, quyền làm chủ của Nhân dân ở cơ sở, quyết định và thực hiện những chủ trương, biện pháp phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng an ninh trên địa bàn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, các quyết định, sự uỷ quyền của cấp trên, đồng thời tổ chức phát huy tính tự quản của Nhân dân tại cơ sở. Đặc điểm của chính quyền cấp xã: Một là, chính quyền cấp xã gồm HĐND và UBND. HĐND là cơ quan quyền lực Nhà nước đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân ở cơ sở. UBND là cơ quan chấp hành, cơ quan quản lý hành chính nhà nước ở cơ sở trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá-xã hội, an ninh, quốc phòng.
Hai là, chính quyền cấp xã là cấp thấp nhất trong hệ thống chính quyền bốn cấp của Nhà nước ta, là cấp trực tiếp thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, là cấp gần gũi dân nhất, là nơi trực tiếp đáp ứng và giải quyết các yêu cầu chính đáng và hợp pháp của Nhân dân. 9 Ba là, chính quyền cấp xã là nơi phát huy tính tự quản của cộng đồng dân cư, là nơi trực tiếp vận động và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, góp phần quan trọng tạo nên sức mạnh của cả hệ thống chính trị ngay tại cơ sở. Chính quyền cấp xã có vai trò rất quan trọng đối với quản lý nhà nước, là cầu nối giữa nhà nước với các tổ chức và cá nhân trên địa bàn, đại diện cho nhà nước, để thực thi quyền lực nhà nước, triển khai, tổ chức thực hiện những chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nước ở cấp xã. Quản lý nhà nước ở cấp xã.
Khái niệm quản lý Mỗi lĩnh vực khoa học có định nghĩa về quản lý dưới góc độ riêng của mình và nó phát triển ngày càng sâu rộng trong mọi hoạt động của đời sống xã hội. Quản lý là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và khoa học tự nhiên. Xét ở góc độ chung nhất, có thể thấy quản lý thực chất là quan hệ giữa các giai cấp, trong đó chủ yếu là quan hệ giữa “giai cấp cầm quyền” với “các giai cấp khác” trong xã hội mà nội dung của quan hệ đó là vấn đề chính quyền thuộc về ai, của ai và vì ai. Xét ở góc độ riêng, quản lý chỉ thực sự có nghĩa khi nó được hiện thực hóa gắn với chủ thể là con người, là giai cấp cụ thể.
Và khi nói đến con người thì không thể không gắn đến quyền; Quyền ở đây là quyền vốn có và tự nhiên của mỗi con người, không phải do bất kỳ ai hoặc thế lực nào ban phát. Sự kết hợp giữa nội dung của quản lý với bản chất của quyền con người chính là cơ sở dẫn đến sự thừa nhận về quyền chính trị - Quyền tham gia quản lý nhà nước. Để hiểu rõ về khái niệm “quyền tham gia quản lý nhà nước” thì trước hết ta phải hiểu rõ được hai khái niệm: “quản lý”, “quản lý nhà nước” là gì. Có rất nhiều quan niệm khác nhau về quản lý, ví dụ như: - Harol Koontz: “Quản lý là một nghệ thuật nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra thông qua việc điều khiển, chỉ huy, phối hợp, hướng dẫn hoạt động của những người khác” [44,tr 17].
- Nguyễn Minh Đạo: “Quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người nhằm đạt tới mục tiêu đã 10 đề ra” [21,tr 28]. Từ những quan niệm này cho thấy, quản lý là một hoạt động liên tục và cần thiết khi con người kết hợp với nhau trong tổ chức. Đó là quá trình tạo nên sức mạnh gắn liền các hoạt động của các cá nhân với nhau trong một tổ chức nhằm đạt được mục tiêu chung. Tóm lại “Quản lý” là sự tác động chỉ huy, điều khiển các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để chúng phát triển phù hợp với quy luật, đạt tới mục đích đề ra và đúng với ý chí của người quản lý.
Theo cách hiểu này thì quản lý là việc tổ chức, chỉ đạo các hoạt động xã hội nhằm đạt được mục đích của người quản lý. Như vậy theo cách hiểu chung nhất thì quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản lý. Việc tác động theo cách nào còn tuỳ thuộc vào góc độ khoa học khác nhau, các lĩnh vực khác nhau cũng như cách tiếp cận của người nghiên cứu. Khái niệm quản lý nhà nước Khái niệm quản lý nhà nước chỉ xuất hiện và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của nhà nước.
Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước là hoạt động tổ chức, điều hành của cả bộ máy nhà nước, là sự tác động, tổ chức của quyền lực nhà nước trên các phương diện lập pháp, hành pháp và tư pháp. Theo cách hiểu này, quản lý nhà nước là hoạt động của cả ba hệ thống cơ quan nhà nước: cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơ quan tư pháp. Quản lý nhà nước có các đặc điểm sau đây: - Chủ thể quản lý nhà nước là các cơ quan, công chức trong bộ máy nhà nước được trao quyền lực công gồm: quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. - Đối tượng quản lý của nhà nước là tất cả các cá nhân, tổ chức sinh sống và hoạt động trong phạm vi lãnh thổ quốc gia.
- Quản lý nhà nước có tính toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng, ngoại giao… Mục tiêu của quản lý nhà nước là phục vụ Nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển bền vững trong xã hội. 11 Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước chủ yếu là quá trình tổ chức, điều hành của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người theo pháp luật nhằm đạt được những mục tiêu yêu cầu nhiệm vụ quản lý nhà nước. Đồng thời, các cơ quan nhà nước nói chung thực hiện các hoạt động có tính chất chấp hành, điều hành, tính chất hành chính nhà nước nhằm xây dựng tổ chức bộ máy và củng cố chế độ công tác nội bộ của mình, chẳng hạn ra quyết định thành lập, chia tách, sát nhập các đơn vị tổ chức thuộc bộ máy của mình; đề bạt, khen thưởng, kỷ luật cán bộ, công chức, ban hành quy chế làm việc nội bộ… Quản lý nhà nước theo nghĩa hẹp còn đồng nghĩa với khái niệm quản lý hành chính nhà nước với các đặc điểm sau đây: Thứ nhất, quản lý hành chính nhà nước là hoạt động mang quyền lực nhà nước. Quyền lực nhà nước trong quản lý hành chính nhà nước trước hết thể hiện ở việc các chủ thể có thẩm quyền thể hiện ý chí nhà nước thông qua phương tiện nhất định, trong đó phương tiện cơ bản và đặc biệt quan trọng được sử dụng là văn bản quản lý hành chính nhà nước.