Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hội An với diện tích tự nhiên 63,55 km² và quy mô dân số trên 93.000 người (mật độ dân cư khu vực đô thị lên tới 2.536 người/km²) là trung tâm văn hóa, du lịch trọng điểm của tỉnh Quảng Nam cũng như khu vực miền Trung. Quá trình đô thị hóa mạnh mẽ cùng mức tăng dân số cơ học từ 6% đến 7% mỗi năm đã kéo theo làn sóng di biến động dân cư phức tạp. Thành phố hiện có 1.180 cơ sở kinh doanh cho thuê lưu trú, 3 trường đại học, cao đẳng và đón nhận hơn 16.855 nhân khẩu tạm trú có thời hạn cùng trên 1.000 lượt khách vãng lai mỗi ngày. Thực trạng này tạo ra áp lực nặng nề lên công tác quản lý cư trú và an ninh trật tự khi trong giai đoạn 2014 - 2018 đã ghi nhận 2.512 vụ phạm pháp hình sự, trong đó có 155 đối tượng ngoại tỉnh đến tạm trú gây án (chiếm gần 30% tổng số đối tượng bị bắt giữ).

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý nhà nước về tạm trú, tạm vắng trên địa bàn thành phố Hội An giai đoạn 2014 - 2018, làm rõ những vướng mắc, bất cập trong khâu thực thi pháp luật và tổ chức bộ máy, từ đó xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý hành chính và phòng ngừa tội phạm. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian hành chính gồm 9 phường nội thị và 4 xã ngoại thành, với chủ thể thực hiện chính là Ủy ban nhân dân thành phố Hội An, Công an thành phố Hội An và lực lượng Công an cấp xã, phường. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế quản lý dân cư tại các đô thị di sản đặc thù.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý luận về quản lý hành chính nhà nước, lý thuyết kiểm soát xã hội và bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội dựa trên nền tảng Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh. Khung phân tích được xây dựng trên cơ sở các văn bản quy phạm pháp luật thực định như Luật Cư trú năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2013), Nghị định số 31/2014/NĐ-CP, Thông tư số 35/2014/TT-BCA và Thông tư số 09/2015/TT-BCA quy định về Điều lệnh Cảnh sát khu vực. Các khái niệm nền tảng bao gồm:

  • Quản lý nhà nước về cư trú: Hoạt động chấp hành, điều hành của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm thu thập, quản lý thông tin cư trú của công dân, bảo đảm quyền tự do cư trú gắn liền với giữ vững kỷ cương xã hội.
  • Đăng ký tạm trú: Quy trình công dân đăng ký nơi sinh sống tạm thời ngoài nơi thường trú trong thời hạn 30 ngày kể từ khi chuyển đến, được cấp sổ tạm trú với thời hạn tối đa 24 tháng theo quy định tại Điều 30 Luật Cư trú.
  • Khai báo tạm vắng: Nghĩa vụ của công dân thuộc các diện quản lý tư pháp hoặc trong độ tuổi nghĩa vụ quân sự khi rời khỏi nơi cư trú theo quy định tại Điều 32 Luật Cư trú.
  • Địa bàn quản lý an ninh trật tự: Sự phân chia 425 ô khu vực tại 9 phường để bố trí lực lượng Cảnh sát khu vực trực tiếp thực hiện công tác quản lý nhân hộ khẩu và nắm tình hình đối tượng.
  • Cơ sở ngành nghề kinh doanh có điều kiện: Hệ thống 1.180 cơ sở khách sạn, nhà nghỉ, hộ ngăn phòng cho thuê chịu sự quản lý chặt chẽ về an ninh trật tự.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ hệ thống báo cáo tổng kết của Công an thành phố Hội An, Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06) Công an tỉnh Quảng Nam và số liệu thống kê dân số của Ủy ban nhân dân thành phố Hội An trong chuỗi thời gian 5 năm liên tục (2014 - 2018). Cỡ mẫu khảo sát thực chứng bao gồm 38.329 lượt hộ và cơ sở lưu trú được kiểm tra (trong đó có 6.327 hộ gia đình, 1.965 nhà tập thể, 17.786 cơ sở lưu trú và 12.251 nhà cho thuê) cùng toàn bộ 339 cán bộ Cảnh sát khu vực đang công tác tại 9 phường.

Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ kết hợp chọn mẫu phân tầng có chủ đích đối với 4 phường trọng điểm nội thành (Minh An, Cẩm Phô, Sơn Phong, Cẩm Nam) - nơi có mật độ di biến động dân cư và cơ sở lưu trú cao nhất thành phố.

Phương pháp phân tích: Kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thống kê mô tả, phân tích định lượng di biến động cơ học, phương pháp so sánh tổng hợp và tọa đàm chuyên gia. Việc lựa chọn phương pháp này xuất phát từ bản chất chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, đòi hỏi sự đối chiếu liên tục giữa quy định pháp luật với dữ liệu thực tế tại cơ sở nhằm phát hiện chính xác các lỗ hổng quản lý và nguy cơ tiềm ẩn về an ninh trật tự.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, lượng nhân khẩu tạm trú tăng nhanh và phân bố tập trung cao ở các cơ sở cho thuê: Giai đoạn 2014 - 2018 ghi nhận 80.650 lượt nhân khẩu tạm trú (bình quân 16.130 lượt/năm). Trong đó, nhân khẩu tạm trú tại các cơ sở lưu trú và hộ ngăn phòng cho thuê chiếm tỷ trọng áp đảo với 60,10% (48.700 lượt), tạm trú tại hộ gia đình chiếm 38,00% (30.247 lượt) và tạm trú tại các phương tiện thủy, cơ sở thờ tự chiếm 1,90% (1.703 lượt).

Thứ hai, ý thức chấp hành quy định pháp luật về cư trú của người dân và chủ cơ sở còn hạn chế: Qua kiểm tra hành chính 38.329 lượt cơ sở, lực lượng chức năng phát hiện 916 lượt nhân khẩu không khai báo tạm trú và 215 lượt nhân khẩu không khai báo tạm vắng. Cơ quan công an đã xử phạt tiền 984 trường hợp vi phạm và nhắc nhở 147 trường hợp, bình quân mỗi năm có 183 trường hợp vi phạm tạm trú và 43 trường hợp vi phạm tạm vắng.

Thứ ba, tội phạm lợi dụng địa bàn tạm trú diễn biến phức tạp: Trong tổng số 518 đối tượng hình sự bị bắt giữ, có tới 155 đối tượng là người ngoại tỉnh đến Hội An tạm trú để hoạt động phạm tội (chiếm tỷ lệ 29,92%). Tỷ lệ này đạt mức đỉnh điểm 38,55% vào năm 2017 (32/83 đối tượng) và ở mức 30,21% vào năm 2018. Bên cạnh đó, công tác xác minh đã phát hiện 1.025 đối tượng có tiền án, tiền sự, trong đó có 67 đối tượng truy nã và 415 đối tượng hình sự nguy hiểm.

Thứ tư, tình trạng quá tải và mất cân đối biên chế lực lượng thực thi cơ sở: Năm 2018, thành phố có 425 ô khu vực nhưng chỉ bố trí được 339 Cảnh sát khu vực, thiếu hụt 86 cán bộ (tương đương thiếu 20,24%). Có tới 34,21% cán bộ (116 đồng chí) phải quản lý trên 600 hộ dân, vượt quá định mức quy định của Bộ Công an, cá biệt tại Công an phường Minh An có 5 trên 9 cán bộ phải phụ trách trên 1.000 hộ.

Thảo luận kết quả

Diễn biến tội phạm hình sự tại Hội An cho thấy xu hướng gia tăng đáng lo ngại: năm 2018 tăng 42 vụ (tăng 7,6% so với năm 2014), trong đó tội phạm giết người tăng 60% (tăng 6 vụ) và cướp tài sản tăng 52,3% (tăng 11 vụ). Các số liệu này khi được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ tội phạm ngoại tỉnh (dao động từ 20,16% đến 38,55%) và bảng phân tích cơ cấu lưu trú sẽ làm nổi bật mối tương quan nhân quả giữa sự buông lỏng quản lý tại 1.180 cơ sở lưu trú với nguy cơ phát sinh tội phạm ẩn náu.

Về nguyên nhân chủ quan, đội ngũ cán bộ cơ sở còn nhiều bất cập về cơ cấu và trình độ: 74,92% cán bộ Cảnh sát khu vực có độ tuổi dưới 30, tỷ lệ có trình độ Cao đẳng, Đại học chỉ đạt 3,53% (12 đồng chí), và có tới 26,55% cán bộ chưa qua đào tạo đúng chuyên ngành Quản lý hành chính. Ngoài ra, tỷ lệ nhận phản hồi phiếu xác minh nhân khẩu giữa Công an Hội An và các địa phương khác chỉ đạt trung bình 32% (277/872 phiếu mỗi năm), tạo ra khoảng trống quản lý lớn. So sánh với các nghiên cứu quản lý cư trú tại các đô thị lớn, Hội An mang đặc thù không gian mở với hơn 93.000 dân và lượng khách du lịch đông đúc, đòi hỏi phải chuyển đổi căn bản từ mô hình quản lý sổ sách giấy tờ sang quản trị dữ liệu điện tử liên thông.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn cơ cấu tổ chức và bổ sung biên chế lực lượng Cảnh sát khu vực: Công an tỉnh Quảng Nam và Công an thành phố Hội An cần khẩn trương điều động, bổ sung đủ 86 cán bộ Cảnh sát khu vực trước quý IV/2020 nhằm bảo đảm 100% ô khu vực có cán bộ phụ trách chuyên trách. Đồng thời, tiến hành chia tách các ô khu vực quá tải để kéo giảm tỷ lệ cán bộ quản lý trên 600 hộ từ 34,21% xuống dưới 10% trong năm 2021.

Thứ hai, nâng cao chất lượng đào tạo và chuẩn hóa nghiệp vụ hành chính: Tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ định kỳ hàng năm cho 100% Cảnh sát khu vực, phấn đấu nâng tỷ lệ cán bộ có trình độ Đại học chuyên ngành Quản lý hành chính từ 3,53% lên trên 30% trong giai đoạn 2020 - 2023. Công an 9 phường cần rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục đăng ký tạm trú xuống còn tối đa 2 ngày làm việc theo đúng Thông tư số 35/2014/TT-BCA.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa dữ liệu cư trú: Ủy ban nhân dân thành phố Hội An chủ trì đầu tư hạ tầng phần mềm quản lý lưu trú trực tuyến, kết nối bắt buộc 1.180 cơ sở cho thuê lưu trú với hệ thống dữ liệu của Công an thành phố trong năm 2020. Mục tiêu nâng tỷ lệ trao đổi và phản hồi thông tin xác minh nhân khẩu nghi vấn giữa các địa phương từ 32% lên trên 85% trước năm 2022.

Thứ tư, tăng cường công tác kiểm tra hành chính và phát động phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc: Ban Chỉ đạo phòng chống tội phạm thành phố duy trì kiểm tra định kỳ và đột xuất tối thiểu 8.000 lượt cơ sở lưu trú mỗi năm; xử lý nghiêm 100% các vi phạm không khai báo tạm trú, tạm vắng; gắn chặt trách nhiệm quản lý nhân hộ khẩu với chủ cơ sở kinh doanh và người đứng đầu tổ dân phố.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lực lượng Công an nhân dân và cơ quan quản lý hành chính cấp cơ sở: Lãnh đạo Công an thành phố, chỉ huy Công an 9 phường và 4 xã sử dụng tài liệu làm cơ sở khoa học để tái cơ cấu phân công 425 ô khu vực, xây dựng kế hoạch nghiệp vụ kiểm tra 1.180 cơ sở lưu trú và nâng cao năng lực cho 339 Cảnh sát khu vực.

Thứ hai, cơ quan chính quyền địa phương và nhà hoạch định chính sách: Ủy ban nhân dân thành phố Hội An và các đô thị du lịch trên cả nước khai thác các dữ liệu về tốc độ tăng dân số cơ học 6% - 7%/năm để hoạch định quy hoạch an sinh xã hội, y tế, giáo dục gắn liền với phương án bảo đảm an ninh trật tự.

Thứ ba, giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Luật học: Các cơ sở đào tạo luật và khoa học công an sử dụng hệ thống lý luận, văn bản pháp lý cùng bộ số liệu thực chứng 5 năm (2014 - 2018) với 80.650 lượt tạm trú để làm tài liệu tham khảo giảng dạy môn Luật Hành chính và Tội phạm học.

Thứ tư, tổ chức, doanh nghiệp và hộ gia đình kinh doanh dịch vụ lưu trú: Chủ các khách sạn, homestay, nhà trọ nắm rõ trách nhiệm pháp lý theo Luật Cư trú và các biểu mẫu quy định tại Thông tư số 36/2014/TT-BCA để thực hiện đúng quy trình khai báo tạm trú cho khách, tránh bị xử phạt hành chính.

Câu hỏi thường gặp

Thủ tục đăng ký tạm trú cho công dân tại thành phố Hội An được quy định cụ thể như thế nào? Theo Điều 16 Thông tư số 35/2014/TT-BCA, người đăng ký tạm trú nộp hồ sơ gồm phiếu báo thay đổi hộ khẩu nhân khẩu, bản khai nhân khẩu và tài liệu chứng minh chỗ ở hợp pháp tại Công an xã, phường. Trong thời hạn 2 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ, cơ quan Công an tiến hành cấp sổ tạm trú có thời hạn tối đa 24 tháng cho cá nhân hoặc hộ gia đình.

Tại sao tỷ lệ tội phạm ngoại tỉnh tạm trú tại Hội An lại chiếm tới gần 30% tổng số đối tượng gây án? Do Hội An là trung tâm du lịch lớn với 1.180 cơ sở lưu trú và trên 16.855 nhân khẩu tạm trú, tạo môi trường thuận lợi cho đối tượng ngoại tỉnh trà trộn lẩn trốn. Trong giai đoạn 2014 - 2018 có 155/518 đối tượng bị bắt là người từ địa phương khác đến lợi dụng sự thiếu kiểm tra của chủ nhà trọ để gây án.

Tình trạng thiếu hụt 86 Cảnh sát khu vực gây ra những khó khăn gì trong quản lý địa bàn? Việc thiếu hụt 86 cán bộ khiến 34,21% Cảnh sát khu vực phải quản lý trên 600 hộ dân, cá biệt có cán bộ phụ trách hơn 1.000 hộ. Khối lượng công việc quá tải làm cho cán bộ không thể nắm vững 4 nội dung thông thuộc nhân khẩu, dẫn đến việc bỏ sót các di biến động của đối tượng nghi vấn.

Tỷ lệ trả lời xác minh nhân khẩu nghi vấn chỉ đạt 32% phản ánh bất cập gì trong công tác phối hợp? Tỷ lệ nhận phản hồi thấp (chỉ 277/872 phiếu/năm) cho thấy sự phối hợp trao đổi thông tin nghiệp vụ giữa Công an Hội An và công an các địa phương ngoài tỉnh còn mang tính thủ công, thiếu liên thông dữ liệu. Đây là kẽ hở để 67 đối tượng truy nã và 415 đối tượng hình sự lẩn trốn trên địa bàn.

Mức xử phạt đối với hành vi không đăng ký tạm trú hoặc không thông báo lưu trú được quy định ra sao? Căn cứ Nghị định số 167/2013/NĐ-CP và Luật Cư trú, cá nhân, chủ hộ gia đình hoặc cơ sở kinh doanh lưu trú không thực hiện đúng quy định về đăng ký tạm trú, thông báo lưu trú sẽ bị phạt tiền từ 100.000 đồng đến 2.000.000 đồng. Thực tế giai đoạn 2014 - 2018, Công an Hội An đã xử phạt 984 trường hợp vi phạm.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thể chế pháp luật về quản lý nhà nước đối với tạm trú, tạm vắng tại các đô thị phát triển du lịch.
  • Phân tích bức tranh thực tiễn quản lý dân cư tại thành phố Hội An giai đoạn 2014 - 2018 với quy mô 80.650 lượt tạm trú và 1.180 cơ sở lưu trú.
  • Làm rõ các điểm nghẽn thực thi khi thiếu hụt 86 Cảnh sát khu vực, 34,21% cán bộ quá tải và tỷ lệ phản hồi xác minh đối tượng chỉ đạt 32%.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ kiện toàn biên chế, nâng cao trình độ nghiệp vụ đến số hóa dữ liệu quản lý cư trú trực tuyến.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn của luận văn trong việc bảo đảm an ninh trật tự, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.

Lộ trình triển khai khuyến nghị cần tập trung hoàn thành bổ sung đủ biên chế cho 425 ô khu vực trước năm 2021 và đồng bộ hóa phần mềm quản lý lưu trú trực tuyến trước năm 2023. Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp lưu trú hãy áp dụng ngay các luận cứ khoa học từ luận văn để tối ưu hóa hiệu quả quản trị dân cư và bảo đảm an toàn trật tự xã hội.