Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Cẩm Phả là trung tâm công nghiệp khai thác than trọng điểm của tỉnh Quảng Ninh và cả nước, đóng góp khoảng 65% đến 70% tổng sản lượng than toàn quốc. Đi cùng tốc độ đô thị hóa và phát triển kinh tế nhanh chóng, hệ thống giáo dục địa phương đang đứng trước sức ép lớn về việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Trong giai đoạn 5 năm gần đây, thành phố đã dành nguồn ngân sách trên 560 tỷ đồng để đầu tư xây dựng, nâng cấp cơ sở hạ tầng trường học, đưa tỷ lệ phòng học cao tầng hóa đạt 96,77% và tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia lên 80,64% tại 50 trên tổng số 62 cơ sở giáo dục.

Mặc dù quy mô trường lớp và cơ sở vật chất phát triển mạnh, chất lượng đội ngũ giáo viên trung học cơ sở tại Cẩm Phả vẫn còn những điểm nghẽn nhất định trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW. Số liệu thống kê năm học 2017-2018 cho thấy toàn thành phố có 17 trường trung học cơ sở với 273 lớp học và 503 giáo viên đang trực tiếp công tác. Đối chiếu với định mức 1,9 giáo viên trên một lớp theo quy định của Thông tư liên tịch số 35/2006/TTLT-BGDĐT-BNV, địa phương đang thiếu hụt cục bộ 33 giáo viên, tạo ra áp lực giảng dạy lớn tại các trường trọng điểm.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ thực trạng năng lực nghề nghiệp và công tác quản lý phát triển năng lực giáo viên tại 17 trường trung học cơ sở công lập trên địa bàn thành phố Cẩm Phả trong giai đoạn 2017-2018. Trên cơ sở đó, đề tài xây dựng hệ thống biện pháp quản lý khoa học, đồng bộ nhằm tối ưu hóa năng lực dạy học tích hợp, đổi mới kiểm tra đánh giá và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, góp phần duy trì tỷ lệ tốt nghiệp trung học cơ sở đạt trên 99,76% một cách bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý tổ chức theo 4 chức năng cốt lõi bao gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Khung lý thuyết này khẳng định vai trò quyết định của người hiệu trưởng trong việc kiến tạo môi trường học tập suốt đời, thúc đẩy động lực làm việc và định hình các giá trị văn hóa sư phạm trong nhà trường.

Bên cạnh lý thuyết quản trị chức năng, đề tài vận dụng sâu sắc mô hình phát triển năng lực nghề nghiệp liên tục của các nhà giáo dục học quốc tế và trong nước. Mô hình tiếp cận năng lực của giáo viên trung học cơ sở được phân loại thành 5 nhóm cấu trúc chính: phẩm chất chính trị và đạo đức nghề nghiệp; năng lực tìm hiểu đối tượng và môi trường giáo dục; năng lực dạy học; năng lực giáo dục toàn diện; năng lực phát triển nghề nghiệp và nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng. Hệ thống khái niệm này bám sát chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học cơ sở ban hành theo Thông tư số 30/2009/TT-BGDĐT và các nhiệm vụ trọng tâm của nhà giáo quy định tại Điều lệ trường trung học cơ sở theo Thông tư số 12/2011/TT-BGDĐT.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập thông qua khảo sát thực tiễn diện rộng tại 17 trường trung học cơ sở công lập trên địa bàn thành phố Cẩm Phả trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 3 năm 2018. Khách thể khảo sát bao gồm 160 người, trong đó có 60 cán bộ quản lý (gồm 10 hiệu trưởng, 20 phó hiệu trưởng, 20 tổ trưởng và tổ phó chuyên môn, 10 chuyên viên phụ trách chuyên môn của Phòng Giáo dục và Đào tạo) cùng với 100 giáo viên đang trực tiếp giảng dạy.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện được áp dụng nhằm bảo đảm cơ cấu mẫu có tính đại diện cao cho cả khu vực trung tâm đô thị và các xã, phường ven vùng công nghiệp than. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học kết hợp nghiên cứu định tính (phỏng vấn sâu, quan sát giờ dạy và phân tích sản phẩm quản lý) cho phép lượng hóa chính xác mức độ nhận thức, đánh giá tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp. Cách tiếp cận này giúp kiểm soát sai số, bảo đảm độ tin cậy khoa học của kết quả khảo sát thực trạng năng lực đội ngũ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 17 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Cẩm Phả ghi nhận những kết quả nổi bật sau:

Cơ cấu và số lượng đội ngũ còn tình trạng thừa thiếu cục bộ giữa các địa bàn. Tổng số giáo viên hiện có là 503 người trên quy mô 273 lớp học, thiếu 33 giáo viên so với định mức quy định là 536 người. Có 3 trường xảy ra tình trạng dôi dư từ 1 đến 3 giáo viên, trong khi nhiều trường thiếu hụt nghiêm trọng như trường Trung học cơ sở Bái Tử Long thiếu 8 giáo viên, trường Trung học cơ sở Trọng Điểm thiếu 7 giáo viên và trường Trung học cơ sở Cẩm Bình thiếu 5 giáo viên.

Phẩm chất chính trị, đạo đức và lối sống của giáo viên được đánh giá rất cao. Kết quả khảo sát 8 tiêu chí đạo đức nghề nghiệp cho thấy tỷ lệ đánh giá ở mức tốt đều đạt từ 64,0% trở lên. Tiêu chí chấp hành pháp luật và quy định của ngành đạt mức cao nhất với 90,0% cán bộ quản lý và 87,0% giáo viên đánh giá ở mức tốt. Tiêu chí tôn trọng và không phân biệt đối xử với học sinh đạt mức tốt lần lượt là 83,3% ở nhóm cán bộ quản lý và 67,0% ở nhóm giáo viên.

Năng lực chuyên môn đáp ứng đổi mới giáo dục còn bộc lộ nhiều khoảng trống. Mặc dù 100% cán bộ quản lý đạt chuẩn đào tạo và trên 50% giáo viên đạt danh hiệu dạy giỏi các cấp, các kỹ năng then chốt như dạy học tích hợp liên môn, thiết kế bài dạy theo chủ đề dự án và nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng chỉ được đánh giá ở mức trung bình khá. Năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp dạy học phân hóa chưa đồng đều giữa các đơn vị.

Công tác quản lý phát triển năng lực của hiệu trưởng đã thực hiện đầy đủ 4 khâu nhưng chưa thực sự theo kịp yêu cầu đổi mới. Việc lập kế hoạch còn mang tính hành chính, hoạt động bồi dưỡng chủ yếu dựa vào các đợt tập huấn ngắn hạn, thiếu cơ chế tạo động lực tài chính và phi tài chính để khuyến khích tinh thần tự học tự rèn luyện thường xuyên của nhà giáo.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân bố nhân sự không đồng đều bắt nguồn từ sự biến động dân cư cơ học tại các phường trung tâm khai thác than, trong khi cơ chế tuyển dụng, điều chuyển giáo viên giữa các trường chưa thực sự linh hoạt. Dù cơ sở hạ tầng trường học đạt 96,77% kiên cố cao tầng hóa, trang thiết bị thí nghiệm và phòng chức năng tại một số điểm trường chưa đáp ứng kịp thời các phương pháp dạy học trải nghiệm hiện đại.

Khi so sánh với các nghiên cứu phát triển đội ngũ nhà giáo tại các đô thị công nghiệp lân cận, kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng về việc giáo viên gặp khó khăn khi chuyển đổi từ phương pháp truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Dữ liệu khảo sát có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ phân tán nhằm làm rõ mối tương quan thuận giữa năng lực tự bồi dưỡng của giáo viên và hiệu quả chỉ đạo chuyên môn của ban giám hiệu nhà trường. Sự đồng thuận cao giữa cán bộ quản lý và giáo viên về các tiêu chí đạo đức là nền tảng vững chắc để chuyển giao các phương pháp sư phạm tiên tiến.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các tồn tại trên, luận văn đề xuất 6 nhóm biện pháp quản lý phát triển năng lực giáo viên trung học cơ sở thành phố Cẩm Phả giai đoạn 2018-2020:

Biện pháp 1: Nâng cao nhận thức cho toàn thể cán bộ quản lý, giáo viên và các lực lượng xã hội về vị trí chiến lược của việc phát triển năng lực nhà giáo. Đích đến là 100% cán bộ và giáo viên nắm vững chuẩn nghề nghiệp và yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông mới thông qua các buổi tọa đàm, hội thảo chuyên đề hàng năm do ban giám hiệu chủ trì.

Biện pháp 2: Xây dựng quy trình lập kế hoạch phát triển năng lực khoa học, linh hoạt theo giai đoạn 3 đến 5 năm và cụ thể hóa trong từng năm học. Kế hoạch phải dựa trên kết quả chẩn đoán chính xác nhu cầu tự bồi dưỡng của từng tổ chuyên môn và từng cá nhân giáo viên.

Biện pháp 3: Tổ chức triển khai hiệu quả kế hoạch bồi dưỡng năng lực thông qua đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học. Thiết lập mục tiêu 100% tổ bộ môn tổ chức tối thiểu 2 chuyên đề dạy học tích hợp hoặc dạy học theo chủ đề mỗi học kỳ, tăng cường giao lưu chuyên môn liên trường giữa 17 trường trên địa bàn.

Biện pháp 4: Đảm bảo tối ưu các nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và nền tảng công nghệ phục vụ bồi dưỡng tại chỗ. Hiệu trưởng chủ động tham mưu với Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả và Phòng Giáo dục và Đào tạo để cân đối, điều chuyển 33 biên chế còn thiếu, đầu tư phòng thực hành bộ môn đạt chuẩn.

Biện pháp 5: Đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá năng lực giáo viên theo hướng thực chất, dựa trên sản phẩm học tập và sự tiến bộ của học sinh thay vì chỉ dựa vào hồ sơ sổ sách hành chính.

Biện pháp 6: Xây dựng môi trường sư phạm thân thiện, thiết lập chính sách khuyến khích khen thưởng tài chính và phi tài chính kịp thời, tạo động lực tự học, tự nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng cho đội ngũ nhà giáo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Cẩm Phả cùng Ban giám hiệu 17 trường trung học cơ sở trên địa bàn. Luận văn cung cấp bức tranh dữ liệu thực trạng chính xác và khung hành động quản trị nhân sự, giúp định biên giáo viên và chỉ đạo chuyên môn hiệu quả.

Nhóm 2: Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên các trường phổ thông. Tài liệu là cẩm nang thực hành hữu ích để tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, thiết kế giáo án tích hợp liên môn và xây dựng lộ trình tự học nâng cao trình độ.

Nhóm 3: Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản lý giáo dục. Công trình mang lại nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận, hệ thống bảng hỏi điều tra thực tiễn và cách xử lý số liệu định lượng trong nghiên cứu khoa học giáo dục.

Nhóm 4: Các nhà hoạch định chính sách giáo dục và lãnh đạo chính quyền địa phương tại các đô thị công nghiệp. Nghiên cứu gợi mở các giải pháp an sinh, chính sách thu hút nhân tài và cơ chế điều phối nguồn lực giáo dục thích ứng với quá trình công nghiệp hóa.

Câu hỏi thường gặp

Quản lý phát triển năng lực giáo viên tại thành phố Cẩm Phả có tính cấp thiết như thế nào? Thành phố đang trong giai đoạn phát triển công nghiệp than hiện đại, đòi hỏi nguồn nhân lực chất lượng cao. Với 17 trường trung học cơ sở và 503 giáo viên, việc nâng cao năng lực sư phạm là giải pháp cốt lõi để hiện thực hóa chương trình giáo dục phổ thông mới, bảo đảm nâng cao chất lượng dạy học toàn diện.

Tình trạng mất cân đối số lượng giáo viên trung học cơ sở tại Cẩm Phả thể hiện qua số liệu nào? Theo định mức 1,9 giáo viên trên một lớp, 273 lớp học cần 536 giáo viên nhưng thực tế chỉ có 503 người, thiếu hụt 33 giáo viên. Trong khi 3 trường thừa biên chế cục bộ thì các trường như Bái Tử Long thiếu 8 người, Trọng Điểm thiếu 7 người, gây áp lực lớn lên đội ngũ hiện có.

Khảo sát thực tiễn ghi nhận điểm mạnh lớn nhất của đội ngũ giáo viên Cẩm Phả là gì? Điểm mạnh nổi bật là phẩm chất đạo đức nghề nghiệp và tinh thần chấp hành kỷ cương pháp luật. Kết quả khảo sát cho thấy 90,0% cán bộ quản lý và 87,0% giáo viên đánh giá mức độ chấp hành pháp luật, quy chế ngành ở mức tốt, tạo nền tảng tư tưởng vững vàng để triển khai đổi mới.

Những năng lực chuyên môn nào của giáo viên trung học cơ sở cần được ưu tiên bồi dưỡng cấp bách? Giáo viên cần tập trung bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp liên môn, thiết kế bài học theo chủ đề dự án, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin vào bài giảng và năng lực nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng để giải quyết trực tiếp các vấn đề thực tiễn dạy học.

Biện pháp quản lý nào được chuyên gia và cán bộ quản lý đánh giá có tính khả thi cao nhất? Biện pháp đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học và tăng cường bồi dưỡng tại chỗ được đánh giá có tính khả thi cao nhất. Giải pháp này giúp tận dụng tối đa đội ngũ giáo viên giỏi cốt cán mà không làm phát sinh nhiều chi phí ngân sách.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý phát triển năng lực giáo viên trung học cơ sở theo chuẩn nghề nghiệp và yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.
  • Khảo sát thực chứng tại 17 trường trung học cơ sở thành phố Cẩm Phả phản ánh đúng thực trạng quy mô 503 giáo viên, chỉ rõ áp lực thiếu hụt 33 biên chế và nhu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực dạy học tích hợp.
  • Đóng góp nổi bật của công trình là đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý đồng bộ từ khâu nhận thức, lập kế hoạch, tổ chức bồi dưỡng tại chỗ đến đổi mới kiểm tra đánh giá và tạo động lực thi đua.
  • Kết quả khảo nghiệm khẳng định tính tương thích cao giữa mức độ cần thiết và tính khả thi của các giải pháp, sẵn sàng đưa vào áp dụng thực tiễn trong lộ trình quản trị nhà trường từ năm 2018 đến năm 2022.
  • Các cơ sở giáo dục trung học cơ sở trên địa bàn cần chủ động triển khai ngay quy trình tự bồi dưỡng chuyên môn theo nghiên cứu bài học để bảo đảm chất lượng dạy học bền vững.