CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN ĐẠI HỌC 1. Khái niệm, vai trò của quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học 1. Khái niệm giảng viên, đội ngũ giảng viên đại học và quản lý nhà nước Khái niệm giảng viên Theo Điều 54 Luật Giáo dục đại học quy định: “Giảng viên trong cơ sở giáo dục đại học là người có nhân thân rõ ràng; có phẩm chất, đạo đức tốt; có sức khỏe theo yêu cầu nghề nghiệp; đạt trình độ về chuyên môn, nghiệp vụ quy định tại điểm e khoản 1 Điều 77 của Luật giáo dục; Chức danh của giảng viên bao gồm trợ giảng, giảng viên, giảng viên chính, phó giáo sư, giáo sư; Trình độ chuẩn của chức danh giảng viên giảng dạy trình độ đại học là thạc sĩ trở lên. Trường hợp đặc biệt ở một số ngành chuyên môn đặc thù do Bộ trưởng Bộ giáo dục và đào tạo quy định”[32].
Theo Điều 70, khoản 3 Luật Viên chức năm 2005 quy định: “Nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp gọi là giáo viên; ở cơ sở giáo dục đại học gọi là giảng viên. Như vậy theo quy định này giảng viên là “nhà giáo” giảng dạy tại các trường đại học”[33]. Theo Luật Viên chức: Giảng viên đại học là viên chức chuyên môn đảm nhiệm việc giảng dạy và đào tạo, nghiên cứu khoa học ở bậc đại học, sau đại học thuộc một chuyên ngành đào tạo của trường đại học (viên chức tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật). “Giảng viên là một cán bộ khoa học, nắm vững các phương pháp khoa học về giảng dạy và giáo dục, biết sử dụng thành thạo 8 các phương tiện kỹ thuật trong giảng dạy, thường xuyên rèn luyện để nâng cao nghiệp vụ giảng dạy của mình, tham gia tích cực vào nghiên cứu khoa học và đời sống xã hội” [48, tr.
Như vậy, có thể hiểu giảng viên là người trực tiếp làm công tác giảng dạy ở bậc đại học, sau đại học và là người có nhân thân rõ ràng, có phẩm chất đạo đức tốt, có sức khỏe; có năng lực, kỹ năng chuẩn về chuyên môn, nghiệp vụ, đảm nhiệm công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học và các hoạt động khác thuộc một chuyên ngành đào tạo của trường đại học. Chức danh của giảng viên bao gồm trợ giảng, giảng viên, giảng viên chính, phó giáo sư, giáo sư; trình độ chuẩn của chức danh giảng viên giảng dạy trình độ đại học là thạc sĩ trở lên. Khái niệm đội ngũ giảng viên đại học Có nhiều cách hiểu khác nhau về đội ngũ. Đội ngũ là “Tập thể người trong một tổ chức có quy củ” [27].
Theo đại từ điển Tiếng Việt, “đội ngũ là tổ chức gồm nhiều người tập hợp lại thành một lực lượng; "Đội ngũ là tập hợp một số đông người có cùng chức năng hoặc nghề nghiệp" [45]. Có thể hiểu một cách khái quát, đội ngũ là một tập hợp số đông người có thể cùng nghề nghiệp hoặc khác nghề nghiệp, được tổ chức thành một lực lượng có cùng chung mục đích, chức năng. Họ làm việc và gắn bó với nhau về lợi ích vật chất hay tinh thần. Đội ngũ giảng viên là tập hợp các giảng viên thực hiện nhiệm vụ giảng dạy và giáo dục sinh viên, học viên trong các cơ sở giáo dục đại học của hệ thống giáo dục quốc dân.
Những giảng viên này làm việc theo chương trình môn học và kế hoạch giáo dục của nhà trường, gắn bó với nhau thông qua lợi ích về vật chất và tinh thần, đồng thời quan hệ mật thiết với các thành viên khác của cơ sở giáo dục đại học để thực hiện hoạt động và chia sẻ lợi ích theo đúng pháp luật và thể chế xã hội. Đội ngũ giảng viên phải có đủ phẩm chất và năng lực đáp ứng các yêu cầu đối với giảng viên được quy định trong Luật 9 giáo dục đại học, Điều lệ trường đại học. Đội ngũ giảng viên đại học ở Việt Nam bao gồm những người đủ tiêu chuẩn giảng viên, không phân biệt quốc tịch, được ký hợp đồng dạy học từ bậc đại học trở lên, tổ chức thành một đội ngũ, thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học, quản lý… theo kế hoạch. Họ làm việc, gắn bó với nhau thông qua môi trường giáo dục, được hưởng quyền lợi về vật chất, tinh thần trong khuôn khổ chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học Quản lý là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm chỉ huy, điều hành, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi của cá nhân nhằm hướng tới đạt được các mục tiêu đề ra trong một thời gian nhất định với các chi phí tối thiểu về sức lao động và tài chính. Quản lý bao gồm các yếu tố: Chủ thể quản lý (cá nhân, tổ chức); khách thể quản lý (đối tượng tiếp nhận tác động của chủ thể quản lý); mục tiêu quản lý (là cái đích cần phải đạt tới tại một thời điểm nhất định do chủ thể quản lý đề ra). Quản lý nhà nước xuất hiện cùng với sự xuất hiện của các nhà nước, quản lý nhà nước với tính chất là loại hoạt động quản lý xã hội. Hoạt động quản lý nhà nước được thực hiện bởi hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước để thi hành pháp luật trên cơ sở hoạt động chấp hành - điều hành thực hiện quá trình quản lý, tổ chức và vận hành các mặt của đời sống xã hội.
Có rất nhiều cách hiểu khác nhau về quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước tiếp cận với nghĩa rộng nhất bao gồm toàn bộ các hoạt động: hoạt động lập pháp của cơ quan lập pháp, hoạt động hành chính (chấp hành và điều hành) của hệ thống hành pháp và hoạt động tư pháp của hệ thống tư pháp. Hay, Quản lý nhà nước là sự chỉ huy, điều hành xã hội để thực thi quyền lực nhà nước; là tổng thể về thể chế, về tổ chức và cán bộ của bộ máy nhà nước có trách nhiệm quản lý công việc hàng ngày của nhà nước, do các cơ quan nhà nước (lập pháp, hành pháp và tư pháp) có tư cách pháp nhân công pháp 10 (công quyền) tiến hành bằng các văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn mà nhà nước đã giao cho trong việc tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi của công dân”[48]. Theo sách “1200 thuật ngữ pháp lý Việt Nam”: “Quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người do hệ thống cơ quan nhà nước từ Trung ương đến cơ sở tiến hành dựa trên cơ sở pháp luật để thực hiện luật pháp nhà nước.
Quản lý nhà nước là hoạt động của nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp, nhằm thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước” [34]. Như vậy, từ một số khái niệm nêu trên, chúng ta có thể thấy rằng, quản lý nhà nước là sự tác động, điều chỉnh các hoạt động của cá nhân và toàn bộ hành vi xã hội của các cơ quan, tổ chức nhà nước, các cá nhân được nhà nước ủy quyền bằng hệ thống pháp luật để thực thi quyền lực nhà nước, nhằm đạt được mục tiêu nhất định của quản lý nhà nước và xã hội. Mục tiêu của quản lý nhà nước phải phù hợp với mục tiêu phát triển của xã hội. Đây chính là ý nghĩa, giá trị của quản lý nhà nước.
Chủ thể của quản lý nhà nước là các cơ quan Nhà nước, cán bộ và công chức có thẩm quyền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao. Những chủ thể này tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước về lập pháp và hành pháp theo luật định. Đối tượng của quản lý nhà nước bao gồm các cá nhân, tổ chức sinh sống và hoạt động trong phạm vi lãnh thổ quốc gia; các nguồn tài nguyên thiên nhiên và xã hội được khai thác sử dụng vào quá trình cung cấp các sản phẩm theo nhu cầu xã hội. Quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học là sự tác động, điều chỉnh của các cơ quan quản lý nhà nước lên các hoạt động của đội ngũ giảng viên làm việc tại các trường đại học thông qua hệ thống pháp luật quy định về các quyền, nghĩa vụ, các chế độ chính sách liên quan nhằm 11 đảm bảo sự phát triển ổn định của đội ngũ giảng viên nhằm phục vụ tốt nhất cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo.
Vai trò quản lý nhà nước trong quản lý đội ngũ giảng viên Đội ngũ giảng viên là chủ thể, nhân tố quyết định đến chất lượng giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học, dịch vụ và phát triển của trường đại học. Vai trò của giảng viên được thể hiện ở việc góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước, tạo ra lớp trí thức tài năng thông qua việc truyền đạt những kiến thức tiên tiến của văn minh nhân loại; tạo ra nguồn nhân lực có chất lượng cao để góp phần xây dựng đất nước, nâng cao nội lực của quốc gia tạo nên vị trí của đất nước trên trường quốc tế. Chính vì vậy, quản lý nhà nước nói chung và quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên đại học nói riêng có vai trò hết sức quan trọng. Đó là cơ sở để đảm bảo thực hiện đầy đủ, có hiệu quả các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật, chiến lược của Nhà nước về giáo dục, giáo dục đại học và đội ngũ những người làm công tác giáo dục.
Chính các cơ sở pháp lý, nội dung, phương thức, công cụ quản lý sẽ quyết định đến hiệu lực, hiệu quả của quá trình quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học qua đó tạo sự thống nhất trong việc quản lý. Chính các cơ sở pháp lý, nội dung, phương thức, công cụ quản lý sẽ quyết định đến hiệu lực, hiệu quả của quá trình quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên đại học. Vì vậy, quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên đại học là hết sức cần thiết, nhất là trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.
