Tổng quan nghiên cứu

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể là nhiệm vụ chiến lược trong sự nghiệp giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đặc biệt tại vùng đất cội nguồn dân tộc Phú Thọ. Hát Xoan Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể quý báu gắn liền với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, từng được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011 và chính thức chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 8 tháng 12 năm 2017.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu cấp thiết về việc gìn giữ, trao truyền nghệ thuật Hát Xoan truyền thống với thực trạng công tác quản lý giáo dục văn hóa địa phương còn nhiều bất cập, thiếu tính đồng bộ tại các cơ sở giáo dục phổ thông. Mục tiêu cụ thể của đề tài nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá toàn diện thực trạng, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, khả thi nhằm nâng cao chất lượng hoạt động giáo dục di sản Hát Xoan cho học sinh trung học cơ sở tại thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại 25 trường trung học cơ sở (bao gồm 23 trường công lập và 2 trường tư thục) trên địa bàn thành phố Việt Trì với quy mô 14.611 học sinh trong giai đoạn từ năm học 2016-2017 đến năm học 2019-2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi đặt trong bối cảnh toàn ngành giáo dục bắt đầu triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, trong đó nội dung giáo dục địa phương được quy định bắt buộc với thời lượng 35 tiết mỗi năm học, tạo hành lang pháp lý vững chắc để đưa di sản vào trường học một cách bài bản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại tiếp cận theo chức năng quản lý bao gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá, kết hợp với tiếp cận nội dung quản lý hoạt động dạy học đặc thù của môn Âm nhạc và hoạt động trải nghiệm. Đồng thời, nghiên cứu dựa trên khung pháp lý và lý thuyết bảo tồn di sản của UNESCO theo Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể năm 2003 và Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm:

  • Di sản văn hóa phi vật thể: Sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, truyền khẩu, trình diễn dân gian và trao truyền qua các thế hệ.
  • Dân ca và Hát Xoan: Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ phong tục hát thờ thần và thành hoàng, mang tính diễn xướng đa yếu tố kết hợp chặt chẽ giữa ca nhạc, hát, múa và đạo cụ. Cấu trúc Hát Xoan gồm 3 chặng diễn xướng chính là Hát nghi lễ, Hát quả cách với 14 bài cách kinh điển, và Hát hội giao duyên.
  • Giáo dục bảo tồn và phát huy di sản: Quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của nhà trường nhằm trang bị tri thức, bồi dưỡng kỹ năng thực hành diễn xướng và khơi dậy tình yêu quê hương đất nước cho học sinh.
  • Quản lý hoạt động giáo dục di sản: Hệ thống tác động có tổ chức của chủ thể quản lý (đứng đầu là Hiệu trưởng) đến đội ngũ giáo viên, học sinh và các lực lượng xã hội nhằm tối ưu hóa các nguồn lực, đạt được mục tiêu giáo dục văn hóa truyền thống theo chuẩn đầu ra.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các nhóm phương pháp định tính và định lượng để đảm bảo tính khoa học và độ tin cậy cao:

  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát trực tiếp mẫu nghiên cứu gồm 35 cán bộ quản lý và giáo viên âm nhạc, giáo viên chủ nhiệm, cùng phiếu khảo sát diện rộng lấy ý kiến của hơn 300 học sinh tại các trường trung học cơ sở đại diện trên địa bàn thành phố Việt Trì (tiêu biểu như trường Trung học cơ sở Kim Đức - địa bàn gắn liền với phường Xoan gốc). Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng nhằm phản ánh khách quan thực trạng tại các trường khu vực nội thành và khu vực nông thôn ven đô.
  • Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu: Tác giả sử dụng phiếu điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu chuyên gia văn hóa, nghệ nhân phường Xoan và quan sát sư phạm các tiết dạy thực tế. Phương pháp thống kê toán học được lựa chọn để xử lý số liệu điều tra, tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm nhằm lượng hóa chính xác mức độ nhận thức, năng lực thực hành và tính khả thi của các giải pháp.
  • Thời gian nghiên cứu: Thu thập dữ liệu thực tế và phân tích tổng kết kéo dài trong 4 năm học liên tiếp từ năm 2016 đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng quản lý giáo dục di sản Hát Xoan tại 25 trường trung học cơ sở thành phố Việt Trì đem lại những phát hiện nổi bật:

Thứ nhất, 100% các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố đã triển khai đưa Hát Xoan vào giảng dạy tích hợp trong môn Âm nhạc và các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp từ năm học 2012-2013. Tuy nhiên, mức độ tiếp nhận của học sinh còn hạn chế: có tới khoảng 65% học sinh chỉ thuộc lời và trình diễn được từ 1 đến 2 bài Xoan đơn giản; khoảng 25% học sinh thuộc từ 3 đến 5 bài; chỉ có khoảng 10% học sinh có thể trình diễn thuần thục trên 5 bài và nắm được một số làn điệu quả cách phức tạp.

Thứ hai, về phương pháp giảng dạy, hơn 80% giáo viên sử dụng phương pháp truyền khẩu nối tiếp theo lối truyền thống kết hợp mở băng đĩa minh họa. Dù vậy, phần lớn giáo viên âm nhạc tại các trường chưa được đào tạo bài bản chuyên sâu về kỹ thuật lấy hơi, nhả chữ, luyến láy và các động tác múa Xoan cổ, dẫn đến việc truyền dạy đôi khi còn mang tính hình thức, thiếu độ tinh tế đặc trưng của nghệ thuật Xoan vùng Đất Tổ.

Thứ ba, công tác quản lý của Ban Giám hiệu đạt kết quả khá ở khâu xây dựng kế hoạch và quản lý giờ lên lớp với điểm đánh giá trung bình đạt khoảng 3.8 trên thang điểm 5.0. Ngược lại, khâu bảo đảm cơ sở vật chất, nhạc cụ truyền thống (trống, phách tre, nậm rượu) và trang phục biểu diễn chỉ đáp ứng được khoảng 45% đến 50% nhu cầu thực tế của các tiết học thực hành.

Thứ tư, kết quả khảo nghiệm từ 35 cán bộ quản lý và giáo viên về 5 nhóm giải pháp đề xuất cho thấy mức độ đồng thuận rất cao, với trên 90% ý kiến đánh giá các biện pháp vừa có tính cấp thiết cao, vừa có tính khả thi xuất sắc để áp dụng ngay trong nhà trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ việc thời lượng dành cho giáo dục địa phương còn hạn hẹp, đồng thời áp lực thi cử ở cấp trung học cơ sở khiến các môn nghệ thuật chưa nhận được sự đầu tư thỏa đáng về thời gian từ học sinh và phụ huynh. Bên cạnh đó, việc bồi dưỡng giáo viên hàng năm do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức dù rất tích cực nhưng còn ngắn ngày, chưa đủ để giáo viên làm chủ các bài bản phức tạp của 14 quả cách.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh mối tương quan thuận giữa mức độ tham gia giao lưu với nghệ nhân phường Xoan và kỹ năng trình diễn của học sinh. Những trường có sự liên kết chặt chẽ với các phường Xoan gốc như Kim Đức, An Thái có tỷ lệ học sinh yêu thích và hát đúng điệu đạt trên 75%, cao hơn rõ rệt so với các trường chỉ dạy lý thuyết thuần túy trong lớp học (khoảng 40%).

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các nghiên cứu trước đây của Bộ Giáo dục và Đào tạo về mô hình "Trường học gắn với di sản văn hóa". Khi trình bày số liệu, việc sử dụng biểu đồ hình cột so sánh tỷ lệ học sinh thuộc bài hát giữa các khối lớp kết hợp với bảng đối sánh điểm trung bình về tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý sẽ cung cấp bức tranh trực quan, sắc nét nhất về hiệu quả quản trị giáo dục di sản tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ nhằm bảo tồn và phát huy di sản Hát Xoan trong các trường trung học cơ sở:

  1. Nâng cao nhận thức và chuẩn hóa tư duy quản trị di sản: Ban Giám hiệu nhà trường cần tổ chức 100% các buổi sinh hoạt chuyên đề định kỳ hàng quý cho cán bộ quản lý và giáo viên về giá trị văn hóa Hát Xoan; mục tiêu đạt 100% cán bộ giáo viên nắm vững yêu cầu tích hợp nội dung di sản vào Chương trình giáo dục phổ thông mới, thực hiện xuyên suốt lộ trình 2020-2025.
  2. Xây dựng kế hoạch giáo dục linh hoạt và tích hợp liên môn: Chỉ đạo tổ chuyên môn thiết kế phân phối chương trình lồng ghép Hát Xoan vào 35 tiết giáo dục địa phương, môn Âm nhạc, Ngữ văn, Lịch sử và Hoạt động trải nghiệm; đảm bảo tối thiểu 100% học sinh được tiếp cận ít nhất 3 bài Xoan đặc trưng mỗi năm học.
  3. Quy hoạch và nâng cao năng lực truyền dạy của đội ngũ giáo viên: Chủ động phối hợp với các nghệ nhân thuộc 4 phường Xoan gốc (Kim Đức, An Thái, Phù Đức, Thét) tổ chức ít nhất 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm; nâng tỷ lệ giáo viên âm nhạc hát chuẩn và diễn xướng thành thạo lên trên 90% trước năm 2023.
  4. Đổi mới hình thức, phương pháp và công tác kiểm tra đánh giá: Chuyển đổi từ đánh giá lý thuyết sang đánh giá năng lực thực hành diễn xướng, kết hợp thành lập câu lạc bộ Hát Xoan học đường và tổ chức tối thiểu 1 hội thi văn nghệ truyền thống quy mô toàn trường mỗi học kỳ; phấn đấu đạt trên 85% học sinh tích cực tham gia.
  5. Xã hội hóa nguồn lực, đầu tư cơ sở vật chất và không gian thực hành: Huy động nguồn lực từ Ban đại diện cha mẹ học sinh và các tổ chức xã hội nhằm trang bị đầy đủ 100% phòng học chức năng có trang phục, phách tre, trống nhỏ, tư liệu băng hình chất lượng cao phục vụ việc học hát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao dành cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  • Cán bộ quản lý giáo dục (Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT, Ban Giám hiệu trường THCS): Cung cấp khung quản lý mẫu để chỉ đạo biên soạn, thẩm định và phân bổ hợp lý 35 tiết nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018; đồng thời hướng dẫn phương thức liên kết giữa nhà trường với chính quyền địa phương và các nghệ nhân.
  • Giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Âm nhạc và Hoạt động trải nghiệm: Cung cấp hệ thống phương pháp truyền khẩu, giáo cụ trực quan và quy trình bài giảng mẫu để truyền dạy 14 bài quả cách và các làn điệu hát hội Hát Xoan phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi học sinh trung học cơ sở.
  • Các nhà nghiên cứu văn hóa, giáo dục và học viên cao học: Cung cấp nguồn tư liệu thực tế dồi dào, hệ thống bảng biểu thống kê chi tiết về 25 trường học và 14.611 học sinh tại thành phố Việt Trì, đóng vai trò khung tham chiếu cho các nghiên cứu về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trong trường học.
  • Cơ quan quản lý văn hóa và chính quyền địa phương: Giúp định hướng chiến lược liên kết giữa bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể với phát triển du lịch học đường, tạo nguồn nghệ nhân kế cận trẻ tuổi tại các làng Xoan cổ.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần đưa di sản Hát Xoan vào chương trình giáo dục địa phương cấp trung học cơ sở tại thành phố Việt Trì? Hát Xoan là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại gắn bó mật thiết với vùng đất cội nguồn Đất Tổ. Việc đưa Hát Xoan vào giảng dạy cho hơn 14.000 học sinh trung học cơ sở tại 25 trường trên địa bàn giúp thế hệ trẻ bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc, hình thành ý thức bảo tồn di sản văn hóa dân tộc và hiện thực hóa mục tiêu giáo dục toàn diện của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Khung thời lượng dành cho giáo dục Hát Xoan trong Chương trình giáo dục phổ thông mới được quy định như thế nào? Theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nội dung giáo dục địa phương ở cấp trung học cơ sở có thời lượng bắt buộc là 35 tiết mỗi năm học. Nội dung Hát Xoan được tích hợp linh hoạt trong phần văn hóa nghệ thuật dân gian, kết hợp cùng môn Âm nhạc chính khóa và các tiết học Hoạt động trải nghiệm thực tế tại địa phương.

Phương pháp sư phạm nào đem lại hiệu quả cao nhất khi dạy Hát Xoan cho học sinh? Phương pháp hiệu quả nhất là kết hợp giữa phương pháp truyền khẩu truyền thống (móc xích từng câu, từng đoạn) với phương pháp trực quan qua băng hình đa phương tiện và thực hành trải nghiệm trực tiếp. Việc mời các nghệ nhân từ 4 phường Xoan gốc tham gia hướng dẫn trực tiếp giúp học sinh cảm nhận trọn vẹn sự tinh tế về phong cách nhả chữ, luyến láy và các điệu múa phụ họa.

Cán bộ quản lý nhà trường cần đóng vai trò trọng tâm gì để hoạt động bảo tồn đạt hiệu quả cao? Hiệu trưởng đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng kế hoạch chiến lược, bố trí thời khóa biểu khoa học, chỉ đạo đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn và tạo điều kiện cử 100% giáo viên âm nhạc tham gia các khóa tập huấn chuyên sâu. Đồng thời, người quản lý phải là hạt nhân kết nối nguồn lực xã hội hóa để trang bị đầy đủ nhạc cụ, đạo cụ thực hành.

Làm thế nào để đánh giá chính xác kết quả học tập Hát Xoan của học sinh trung học cơ sở? Nhà trường cần chuyển từ hình thức kiểm tra lý thuyết đơn thuần sang đánh giá năng lực thực hành thông qua trình diễn cá nhân, hợp xướng nhóm và hoạt động của các câu lạc bộ văn nghệ. Tiêu chí đánh giá cần bao quát cả độ chuẩn xác về nhịp phách, phong thái biểu cảm và thái độ trân trọng đối với di sản văn hóa dân tộc.

Kết luận

Nghiên cứu khẳng định giáo dục di sản văn hóa phi vật thể Hát Xoan trong trường trung học cơ sở là giải pháp cốt lõi để bảo tồn bền vững bản sắc văn hóa vùng Đất Tổ:

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa phương đáp ứng yêu cầu Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng dạy học và quản lý Hát Xoan tại 25 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Việt Trì giai đoạn 2016-2020.
  • Xác lập 5 nhóm biện pháp quản trị đồng bộ từ nhận thức, kế hoạch, bồi dưỡng giáo viên, đổi mới phương pháp đến huy động cơ sở vật chất.
  • Đạt mức độ khả thi và cấp thiết cao trên 90% qua khảo nghiệm thực tế từ các cán bộ quản lý và giáo viên chuyên trách.
  • Cung cấp mô hình tham khảo chuẩn mực để ngành giáo dục tỉnh Phú Thọ triển khai thành công 35 tiết giáo dục địa phương trong lộ trình 2020-2025.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là gắn kết lý thuyết quản lý giáo dục với thực tiễn bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, biến di sản thành nguồn học liệu sống động. Trong giai đoạn 2020-2025, các cơ sở giáo dục cần tiếp tục thể chế hóa các giải pháp này vào kế hoạch năm học, tăng cường liên kết với các nghệ nhân phường Xoan để nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân tộc cho thế hệ tương lai.