Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề liên quan đến đề tài 1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài Hướng nghiệp trong giáo dục với bản chất là hệ thống các biện pháp tiến hành trong và ngoài nhà trường để giúp học sinh phổ thông có kiến thức về nghề nghiệp và có khả năng lựa chọn nghề nghiệp trên cơ sở kết hợp nguyện vọng, sở trường cá nhân với nhu cầu sử dụng lao động của xã hội, đóng vai trò quan trọng trong quá trình đổi mới nhằm đạt được mục tiêu đó. Ở lĩnh vực nghề nghiệp, việc chọn nghề đã được nhiều nhà khoa học ở các nước trên thế giới quan tâm nghiên cứu nhằm giúp cho thanh thiếu niên, học sinh có sự lựa chọn nghề phù hợp với năng lực, thể lực, trí tuệ, hứng thú cá nhân và yêu cầu kinh tế của đất nước. Vào giữa thế kỷ XIX, ở Pháp xuất hiện cuốn sách “Hướng nghiệp chọn nghề”.
Nội dung cuốn sách đề cập tới vấn đề phát triển đa dạng của nghề do sự phát triển công nghiệp. Ngay khi đó, người ta đã nhận thấy tính đa dạng, phức tạp của hệ thống nghề nghiệp, tính chuyên môn hóa vượt hơn hẳn so với giai đoạn sản xuất công nghiệp và thủ công nghiệp, qua đó khẳng định tính cấp thiết phải giúp đỡ thanh thiếu niên học sinh bước vào thế giới nghề nghiệp. Đến năm 1975, nước Pháp tiến hành cải cách giáo dục theo hướng: Tăng cường giáo dục tự nhiên và toán học, trong đó tăng kiến thức thực hành đối với khoa học tự nhiên, đưa giáo dục kỹ thuật vào giảng dạy, đảm bảo sự liên hệ giữa trường học và đời sống, giảm bớt tính hàn lâm trong việc cung cấp kiến thức khoa học, tăng cường tỷ trọng kiến thức có ý nghĩa ứng dụng và 6 hướng nghiệp để giúp học sinh trung học chuẩn bị bước vào quá trình đào tạo và định hướng nghề nghiệp. Ở Đức, quản lý GDHN ở trường THPT được nhiều tác giả quan tâm: Các nhà nghiên cứu của Tổ chức nghiên cứu về lao động kỹ thuật và kinh tế trong hoạt động dạy học với các công trình nghiên cứu về vấn đề cải cách nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học lao động nghề nghiệp; Các công trình nghiên cứu của các tác giả ở viện Hàn lâm Khoa học giáo dục - Cộng hoà Dân chủ Đức như Heinz Frankiewicr, B.Marschneider đã nêu lên sự phối hợp chặt chẽ giữa trung tâm Giáo dục kỹ thuật với nhà trường phổ thông.
Năm 1883, ở Mỹ, nhà tâm lý học Ph.Ganton đã trình bày công trình thử nghiệm với mục đích lựa chọn nghề nghiệp. Vào đầu thế kỷ XX ở Mỹ, Anh, Pháp, Thụy Điển đã xuất hiện các cơ sở dịch vụ hướng nghiệp, tư vấn cho thanh niên ở đó chọn được nghề thích hợp với khả năng của bản thân và các nghề đang có nhu cầu tuyển dụng trong xã hội. Ở Liên bang Nga, hướng nghiệp được thực hiện nhằm mục tiêu đảm bảo quyền tự chọn nghề của học sinh, giúp các em tự thể hiện nhân cách trong mối quan hệ với thị trường, tôn trọng hứng thú nghề nghiệp của con người, chỉ rõ nhu cầu của thị trường lao động, không ngừng nâng cao trình độ thạo nghề của cá nhân như là điều kiện quan trọng nhất để thỏa nguyện yêu cầu phát triển của con người trong lao động. Tại Hàn Quốc, trong các loại hình trường phổ thông, nội dung giảng dạy kỹ thuật - lao động là một bộ phận cấu thành quan trọng trong chương trình giáo dục.
Hết cấp II học sinh sẽ đi theo hai luồng chính đó là: phổ thông và chuyên nghiệp. Các trường kỹ thuật nghề nghiệp tuyển sinh trước rồi mới chọn học sinh theo luồng phổ thông. Tại Thái Lan, ngay từ Tiểu học đã trang bị cho học sinh những kiến 7 thức cơ bản, kỹ năng tối thiểu của một số công việc nội trợ, nông nghiệp và nghề thủ công. Sang cấp II, đẩy mạnh công tác GDHN gắn với nghề phù hợp với lứa tuổi, sở thích, nhu cầu của mỗi học sinh, đây là bước tiền đề cho học sinh bước vào cấp III.
Giáo dục nghề nghiệp gắn liền với hướng nghiệp nhằm cung cấp cho học sinh những kỹ năng cần thiết về nghề. Tại Philippin, một trong những mục tiêu giáo dục phổ thông là đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cần thiết để lựa chọn nghề. Chính vì thế, học sinh được trang bị kiến thức về nghề từ khi học THCS. Học sinh phải có kiến thức, kỹ năng, thông tin về nghề nghiệp mà mình chọn, có thái độ làm việc tích cực Các công trình khoa học của các tác giả một số nước trên thế giới về GDHN trong trường phổ thông đều chú trọng đến việc cải cách mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ sở vật chất phục vụ công tác hướng nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác hướng nghiệp trong nhà trường và làm tốt công tác phân luồng học sinh sau các cấp học.
Như vậy, có thể thấy rằng GDHN giữ một vai trò rất quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân của các nước khác nhau trên thế giới. Trong hệ thống giáo dục quốc dân của nhiều nước, các thiết chế GDHN đã được xây dựng ở các cấp giáo dục như THCS, THPT, THCN, CĐ và ĐH. Để triển khai các mô hình hướng nghiệp tích hợp trong hệ thống giáo dục quốc dân, chính phủ nhiều nước đã có chính sách đồng bộ để duy trì, củng cố các chức năng của GDHN.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam Ở nước ta GDHN còn mới mẻ cả về lý thuyết lẫn thực tiễn so với các nước trên thế giới. Từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX, các công trình khoa học của nhiều nhà tâm lý học, giáo dục học, xã hội học đã tiếp cận nghiên cứu về GDHN cho học sinh phổ thông ở những khía cạnh khác nhau.
Từ năm 1979 đến năm 1981 Viện khoa học dạy nghề và tổng cục dạy 8 nghề (nay là Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp) đã tiến hành nghiên cứu nhiều công trình hướng nghiệp. Giai đoạn 1982-1986 đã có các đề tài nghiên cứu, mô tả nghề, điển hình như các tác giả Đặng Danh Ánh, Phạm Đức Quang, Nguyễn Viết Sự. Nhìn chung những công trình nghiên cứu này chỉ tập trung đề cập đến việc xây dựng phòng hướng nghiệp, tư vấn nghề tại các trường. [9] Trong những năm 1983-1996, GDHN nước ta đã có những thay đổi và đạt được một số thành tựu quan trọng đáng chú ý.
GDHN phát triển ở hầu hết các trường phổ thông, nhiều trường đã trang bị phòng hướng nghiệp, góc hướng nghiệp. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, đã có giai đoạn chúng ta chưa chú trọng GDHN, dạy nghề nên dẫn đến tình trạng thừa thiếu, thừa thầy, thiếu thợ, ảnh hưởng đến nguồn nhân lực phục vụ yêu cầu CNH, HĐH đất nước. Từ Đại hội Đảng lần thứ VIII (1996) đến Đại hội Đảng lần thứ XI (2011), Đảng ta luôn nhấn mạnh đến việc tăng cường công tác hướng nghiệp, đẩy mạnh hướng nghiệp dạy nghề [33]. Ngay từ năm 2002, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã cho xây dựng chương trình GDHN và viết sách GDHN cho học sinh từ lớp 9 đến lớp 12 để thực hiện chủ trương của Đảng về công tác hướng nghiệp.
Năm 2002, tại Hà Nội đã tổ chức hội thảo: “Giáo dục phổ thông và Hướng nghiệp - Nền tảng để phát triển nguồn nhân lực đi vào công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước” [27]. Có 20 báo cáo, tham luận khoa học tại hội thảo. Các bài tham luận thật sự là những nghiên cứu tìm tòi, đúc rút, tổng kết có giá trị về lí luận và thực tiễn của giáo dục phổ thông và hướng nghiệp. Đồng thời cũng chỉ ra các giải pháp nhằm làm cho GDHN và giáo dục phổ thông phục vụ tốt cho việc chuẩn bị nguồn nhân lực trong thời kỳ CNH - HĐH và hội nhập quốc tế.
Ngày 11/1/2005, Khoa Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp 9 với Viện nghiên cứu Quốc gia về lao động và hướng nghiệp - Cộng hòa Pháp đã tổ chức hội thảo khoa học quốc tế về GDHN với chủ đề: “Đối thoại Pháp - Á về các vấn đề và hướng đi cho giáo dục hướng nghiệp tại Việt Nam” [28]. Trong hội thảo, nhiều tham luận của các nhà khoa học trong và ngoài nước đã trình bày sâu các nội dung, hướng đi cấp thiết để thực hiện thắng lợi nhiệm vụ GDHN của nước ta. Trong đó, tham luận của tác giả Trần Văn Nhung về Định hướng và nhiệm vụ giáo dục hướng nghiệp cho hệ thống giáo dục quốc dân tại Việt Nam đã khẳng định: “Hướng nghiệp nói chung và hướng nghiệp trong hệ thống giáo dục quốc dân nói riêng từ lâu và từ rất sớm đã là một trong những quan tâm và ưu tiên hàng đầu trong hệ thống các chính sách và công cụ quản lý giáo dục mang tính chiến lược mà Đảng và Nhà nước Việt Nam đã đặt ra trong nhiều văn kiện, quy phạm pháp luật quan trọng liên quan đến giáo dục và việc hậu thuẫn, thúc đẩy các quy hoạch và chiến lược phát triển giáo dục, xử lý mọi quan hệ cung - cầu trên thị trường đào tạo và sự tương tác giữa các hệ thống giáo dục, đào tạo và việc làm”. Trong các văn kiện và hệ thống các văn bản pháp quy ấy, có thể kể đến Quyết định số 126/CP ngày 19/3/1981 của Chính phủ về công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông và việc sử dụng hợp lý học sinh các cấp phổ thông cơ sở và phổ thông trung học tốt nghiệp ra trường, Luật Giáo dục năm 1998, 2005, Luật sửa đổi, bổ sung một số Điều của Luật Giáo dục năm 2009, Luật giáo dục nghề nghiệp năm 2014, Nghị quyết 40/2000/NQ-QH10 của Quốc hội về đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông, Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam giai đoạn 2001-2010 (ban hành theo Quyết định số 201/2001/QĐ-TTg ngày 28/12/2001), Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam giai đoạn 2011-2020 (ban hành theo Quyết định số 711/QĐ0TTg ngày 13/6/2012), Chỉ thị 33/2003/CT-BGDĐT ngày 23/7/2003 về việc tăng cường giáo dục hướng nghiệp cho học sinh phổ thông, Nghị quyết số 29-NQ/TW 10 ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Quyết định 522/QĐ-TTg ngày 14/05/2018 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018-2025.