Mở đầu Phần II: Nội dung (gồm 3 chƣơng) Chƣơng 1: Cơ sở lý luận quản l hoạt động dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực cho học sinh tại các trƣờng tiểu học. Chƣơng 2: Thực trạng quản l hoạt động dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực cho học sinh tại các trƣờng tiểu học trên địa bàn huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định Chƣơng 3: Biện pháp quản l hoạt động dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực cho học sinh tại các trƣờng tiểu học trên địa bàn huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định Phần III: Kết luận và khuyến nghị. 7 Chư ng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng qu n lịch sử nghiên c u vấn đ liên qu n đến đ tài 1.1 Các nghiên cứu ở ngoài nước Thế giới hiện nay của chúng ta đang phát triển mạnh mẽ, đƣa loài ngƣời từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên thông tin và phát triển kinh tế tri thức.
Do đó giáo dục và đào tạo cần phải nhằm mục tiêu phát triển con ngƣời một cách toàn diện và bền vững. Hoạt động dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực cho học sinh là một trong những nhân tố có ảnh hƣởng lớn đến việc nâng cao chất lƣợng giáo dục – đào tạo của một cơ sở giáo dục. Đã có nhiều tác giả, các nhà khoa học nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến lý luận dạy học, phƣơng pháp dạy học,. Đầu những năm 50 của thế kỷ XX, trong hàng loạt những công trình nghiên cứu có t nh hàn lâm của các nhà khoa học Liên Xô cũ, đã xuất hiện các đề tài về những kh a cạnh khác nhau của quản l giáo dục.
Trong quá trình phát triển giáo dục Xô Viết (cũ), nhiều nhà nghiên cứu khoa học giáo dục đã lần lƣợt cho ra đời những tác phẩm xuất bản vào giữa những năm 70.I Kôndakốp, nhà lý luận và hoạt động thực tiễn xuất sắc của Liên Xô( cũ) đã dày công nghiên cứu những vấn đề về Quản lý giáo dục [19]. Nhà sƣ phạm Cộng hòa Sec - Coomenxki (1592 – 1670) đã đóng một dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển lý luận và hoạt động giáo dục của nhân loại. Ông là ngƣời đầu tiên đƣa ra một hệ thống các nguyên tắc trong dạy học mà đến nay hầu nhƣ các nguyên tắc đó về cơ bản vẫn có ý nghĩa trong hệ thống các 8 nguyên tắc dạy học hiện đại. Ông phân t ch các hiện tƣợng trong tự nhiên và hiện thực để đƣa ra các biện pháp dạy học buộc học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ để nắm đƣợc bản chất của sự vật, hiện tƣợng.
Rousseau (1717 – 1778) chủ trƣơng giáo dục trẻ em một cách tự nhiên và ngƣời học sẽ tự khám phá, t ch lũy kiến thức thông qua ch nh hoạt động của mình. Nhiều nhà giáo dục học tiêu biểu xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX nhƣ John Dewey (1859 – 1952), A. Jean Piaget (1896 – 1980), nhà tâm lý học lỗi lạc Thụy sỹ, dành cả cuộc đời nghiên cứu về sự phát triển nhận thức của trẻ em thì cho rằng; sự học tập ch nh là sự phát triển “cấu trúc sơ khai”, là kết quả của một quá trình năng động tìm kiếm thế quân bình giữa chủ thể và môi trƣờng thông qua quá trình “đồng hóa”, “điều tiết” và “th ch nghi”. Trong quá trình ấy chủ thể biến đổi các yếu tố của môi trƣờng đề có thể sáp nhập chúng vào cấu trúc nhận thức của mình.
Điều tiết (acommodation): khi vật thể hay tình huống cƣỡng lại những “ cấu trúc sơ khai” có sẵn của chủ thể(nó mới lạ so với khuôn khổ nhận thức đã có) thì cơ chế điều tiết ở trẻ làm việc, kéo theo sự biến đổi cấu trúc nhận thức của chủ thể theo cách cho phép nó sáp nhập các yếu tố là đối tƣợng của việc học tập. Và nhƣ thế, chủ thể bị môi trƣờng làm biến đổi và tiến hóa, hoàn thiện các “cấu trúc sơ khai” của mình. Tất cả quá trình thu nhận đƣợc/học đƣợc những cái mới đều là kết quả sự điều phối giữa đồng hóa và các yếu tố của môi trƣờng. Có lúc vế đồng hóa vƣợt trội, có lúc vế điều tiết vƣợt trội, có lúc hai vế cân bằng nhau, tạo ra sự đa dạng của các hình thức thu nhận.
nhìn một cách tổng quát, kết quả cuối cùng của quá trình đồng hóa – điều tiết là sự thích nghi (adaptation) của chủ thể với môi trƣờng. Hoạt động tr khôn ch nh là hình thức cao cấp của sự th ch nghi ấy. Nhƣ vậy, muốn phát triển tr khôn, năng lực của trẻ em, thì phải tạo môi trƣờng có những k ch th ch mới lạ so với khuôn mẫu nhận thức đã có 9 của trẻ và để trẻ đƣợc tự chủ trong việc tiếp nhận cái mới thông qua quá trình đồng hóa, điều tiết, cuối cùng là th ch nghi đƣợc với môi trƣờng[28] Năm 1987, viện quản lý và kinh tế giáo dục thuộc viện Hàn lâm Sƣ phạm (Liên Xô cũ) đã tổng kết những thành tựu nghiên cứu về quản l trƣờng học qua nhiều năm, trình bày những quan điểm mới nhất về quản l hoạt động dạy học nói chung và quản l hoạt động dạy học phát triển năng lực nói riêng của các học giả Xô Viết (cũ) t nh đến thời điểm đó. Nhƣ vậy, trong những công trình nghiên cứu của mình, các nhà nghiên cứu quản l giáo dục Xô Viết cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên”[27] 1.
Các nghiên cứu ở trong nước Trong xu thế hội nhập và toàn cầu hóa, nền giáo dục nƣớc ta đang tiếp nhận, tiếp thu có chọn lọc những nghiên cứu trên sao cho phù hợp với thực tiễn và t nh chất, nguyên lý của giáo dục Việt Nam. Đứng trƣớc nhiệm vụ đổi mới Giáo dục – Đào tạo nói chung, đổi mới hoạt động dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có các nhà giáo dục, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu vấn đề đổi mới hoạt động dạy học nhằm nâng cao t nh hiện đại, gắn với khoa học và thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy học sinh làm trung tâm trong hoạt động dạy học, điển hình là các nghiên cứu nhƣ: “Một số vấn đề giáo dục và khoa học giáo dục” của tác giả Phạm Minh Hạc [14]; “Dạy học hiện đại – Lý luận, biện pháp, kỹ thuật” của tác giả Đặng Thành Hƣng [15]; Theo tác giả Hà Thế Ngữ: “Dạy học là một hệ thống những tác động qua lại lẫn nhau giữa nhiều nhân tố nhằm mục đ chtrang bị kiến thức, hìnhthành kĩ năng, kĩ xảo tƣơng ứng và rèn luyện đạo đứccho ngƣời công dân. Ch nh những nhân tố hợp thành hoạt động này cùng với các tác động qua lạilẫn nhau giữa chúng đã làm cho dạy học thực sự tồn tại nhƣ một thực thể toàn vẹn một hệ thống.” Trong bối cảnh hiện nay, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực 10 cho học sinh là vấn đề nhận đƣợc sự quan tâm của các cấp quản l giáo dục và của toàn xã hội. Những năm gần đây, nhiều cuộc hội thảo, tập huấn đƣợc tổ chức và nhiều bài báo khoa học bàn về vấn đề dạy học nhằm phát huy năng lực ngƣời học đã cho thấy sự quan tâm của cồng đồng đến vấn đề này nhƣ: Tháng 12/2014, Học viện quản l giáo dục đã tổ chức hội thảo khoa học “Quản lí dạy học chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực: Vấn đề và giải pháp”, trong đó có nhiều tham luận đã tập trung đề xuất các giải pháp nhằm đổi mới hoạt động dạy học theo hƣớng tiếp cận năng lực; Một số bài báo khoa học tiêu biểu bàn về các nội dung liên quan đến năng lực trong giáo dục, chỉ ra sự khác nhau giữa giáo dục theo tiếp cận nội dung và giáo dục theo tiếp cận năng lực nhƣ “Xây dựng chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực” của tác giả Đỗ Ngọc Thống đăng trên tạp ch khoa học giáo dục số 76 tháng 5 năm 2011”.
Trong những năm gần đây, nhiều nhà giáo dục học, tâm lý học ở Việt Nam cũng đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện về vị tr , vai trò của tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của nâng cao chất lƣợng dạy học, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy dạy và hoạt động học, vai trò của ngƣời dạy và ngƣời học, trong đó quản l hoạt động dạy học đƣợc xác định và vấn đề quan trọng, xem là tiêu điểm, là khâu đột phá để nâng cao chất lƣợng học tập dạy học trong nhà trƣờng. Nói về tƣ tƣởng quản l và chức năng quản l phải kể đến các tác giả nhƣ: Nguyễn Quốc Ch , Nguyễn Thị Mỹ Lộc trong giáo trình, Đại cương khoa học quản lý [9]; tác giả Trần Quốc Thành với giáo trình,Khoa học quản lý đại cương [26], tài liệu “ Những khái niệm cơ bản về lý luận quản lí giáo dục ” của tác giả Nguyễn Ngọc Quang [22]. Nghiên cứu về quản l giáo dục, các tác giả Phạm Khắc Chƣơng trong giáo trình, Lí luận quản lý giáo dục đại cương [12] và tác giả Trần Kiểm trong giáo trình Những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý giáo dục[16] đã 11 đề cập đến quản lý giáo dục, chức năng quản lý giáo dục, một số vấn đề quản lý giáo dục trên cơ sở quản lý nhà trƣờng,. Để thực hiện đổi mới căn bản toàn diện Giáo dục và Đào tạo, chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 cũng đã đƣợc triển khai thực hiện từ năm học 2020 -2021 (đối với lớp1), các lớp còn lại thực hiện Chƣơng trình giáo dục phổ thông 2016.
Lãnh đạo ngànhcũng đã chỉ đạo dạy học phải hƣớng đến quá trình hình thành và phát triển năng lực ngƣời học. Tuy nhiên, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực học sinh cũng còn là vấn đề mang t nh thời sự, đang đƣợc quan tâm nghiên cứu nhằm nâng cao chất lƣợng giáo dục của nhà trƣờng. Trên thực tế, ở từng cấp học và từng địa phƣơng luôn nảy sinh những vấn đề riêng và mới. Trong một bối cảnh cụ thể, ngoài những điểm chung còn mang t nh đặc thù nên cần phải có những biện pháp cụ thể riêng và áp dụng các biện pháp một cách linh hoạt, hài hòa thì việc quản l hoạt động dạy học mới có thể thu đƣợc hiệu quả cao.
