ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Việt Nam nằm trong danh sách 15 nƣớc có tỷ lệ nam giới trƣởng thành hút thuốc lá (HTL) cao nhất trên thế giới, đứng thứ 3 tại ASEAN sau Indonesia và Philippines (1). Theo Điều tra toàn cầu về sử tình hình sử dụng thuốc lá ở ngƣời trƣởng thành Việt Nam (GATS) năm 2015, tỷ lệ ngƣời hiện đang HTL chiếm 22,5% (nam chiếm 45,3% và nữ là 1,1%) (2). Có đến 45,3% nam giới hút thuốc lá, đồng nghĩa cứ 2 nam giới trƣởng thành thì có 1 ngƣời HTL (3). Theo thống kê của WHO, mỗi năm có khoảng 7 triệu ca tử vong do các bệnh liên quan đến HTL (4).
Dự báo vào năm 2020, con số này sẽ tăng lên tới 1,6 tỷ ngƣời. Sử dụng thuốc lá là nguyên nhân gây nguy cơ hàng đầu trong số 10 nguyên nhân nguy cơ đe dọa cho sức khỏe ngƣời dân ở các nƣớc đang phát triển. HTL gây 25 loại bệnh khác nhau nhƣ ung thƣ phổi, ung thƣ khoang miệng, ung thƣ thanh quản, ung thƣ bàng quang, bệnh tim mạch, gây suy giảm tinh trùng ở nam giới… Mỗi năm, trên thế giới, có khoảng 6 triệu ngƣời chết do HTL (5). Tại Việt Nam, theo kết quả điều tra toàn cầu về tình hình sử dụng thuốc lá ở thanh thiếu niên (GYTS) năm 2014 thì tỷ lệ HTL ở học sinh trong độ tuổi từ 13 đến 15 tuổi tại Việt Nam chiếm khoảng 4% (1,3% đối với và 6,9% đối với nam).
Tỷ lệ học sinh HTL trƣớc 10 tuổi là 17%. Trong nhóm HTL thì đa phần các em trả lời tập HTL từ 7 tuổi - 13 tuổi. Những ngƣời bắt đầu HTL thƣờng xuyên từ lứa tuổi vị thành niên thƣờng có thói quen duy trì HTL trong suốt quá trình về sau (6). Trƣờng Trung học phổ thông (THPT) Phú Xuân nằm trên địa bàn phƣờng Tân An thuộc thành phố Buôn Ma Thuột tỉnh Đăk Lăk với tổng diện tích là 28.370m2, có 26 phòng học, 4 phòng làm việc, phòng thí nghiệm, thực hành vi tính…, môi trƣờng cảnh quan trƣờng học xanh, thoáng, sạch thuận lợi cho công tác giáo dục.
Tuy nhiên, dạo quanh sân trƣờng và phòng học, ngoài những hình ảnh về tuyên truyền “Đội mũ bảo hiểm khi ngồi trên xe” và “Nói không với bạo lực học đƣờng” thì không có biển báo nào đề cập đến phòng tránh tác hại của thuốc lá hay biển cấm HTL trong trƣờng. Hệ thống trang web của trƣờng có rất nhiều các hoạt 2 động tuyên truyền với nhiều hình ảnh sinh động và nội dung về tổ chức các ngày lễ lớn, các hoạt động dạy tốt học tốt nhƣng lại không có một chuyên đề nào đề cấp đến phòng chống tác hại thuốc lá. Các quán cà phê gần cổng trƣờng Phú Xuân thì không khó để nhìn thấy có rất nhiều học sinh tụ tập cùng nhau HTL. Dù chƣa có một nghiên cứu nào về tỷ lệ HTL ở học sinh và kiến thức (KT), thái độ (TĐ) của các em về phòng chống tác hại của thuốc lá tại trƣờng PTTH Phú Xuân, nhƣng qua khảo sát ban đầu thì đây là một nội dung cần thiết đƣợc Ban Giám hiệu và công đoàn nhà trƣờng quan tâm (7).
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi thực hiện nghiên cứu “Thực trạng hút thuốc lá và kiến thức, thái độ phòng chống tác hại thuốc lá của học sinh trƣờng Trung học Phổ thông Phú Xuân, thành phố Buôn Ma Thuột, năm 2020”. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp nhà trƣờng nâng cao giáo dục trong việc PCTHTL ở đối tƣợng thanh thiếu niên trƣờng THPT Phú Xuân nói riêng và học sinh trên địa bàn thành phố Buôn Ma Thuột nói chung. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng hút thuốc lá và kiến thức, thái độ về phòng chống tác hại thuốc lá của học sinh trƣờng THPT trƣờng Phú Xuân, thành phố Buôn Ma Thuột, năm 2020.
Xác định một số yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá và kiến thức, thái độ phòng chống tác hại thuốc lá của học sinh trƣờng Trung học Phổ thông Phú Xuân, thành phố Buôn Ma Thuột, năm 2020. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các từ ngữ đƣợc dùng trong nghiên cứu 1. Giải thích từ ngữ Thuốc lá là sản phẩm đƣợc sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, đƣợc chế biến dƣới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác (8).
Sử dụng thuốc lá là hành vi hút, nhai, ngửi, hít, ngậm sản phẩm thuốc lá (8). Tác hại của thuốc lá là ảnh hƣởng có hại của việc sản xuất, sử dụng thuốc lá gây ra cho sức khỏe con ngƣời, môi trƣờng và sự phát triển kinh tế - xã hội (8). Địa điểm công cộng là nơi phục vụ chung cho nhu cầu của nhiều ngƣời (8). Các khái niệm dùng trong nghiên cứu - HTL là hành vi hút sản phẩm từ thuốc lá (9).
- HTL đƣợc phân ra là HTL chủ động và HTL bị động: + HTL chủ động là hành vi ngƣời hút trực tiếp thuốc lá (9). + HTL thụ động là hít phải (hay còn gọi là phơi nhiễm) khói thuốc từ đầu điếu thuốc đang cháy hoặc khói thuốc do ngƣời hút thuốc phả ra. Mức độ tiếp xúc với khói thuốc phụ thuộc vào số thuốc hút, khoảng không gian, hàm lƣợng nhựa thuốc lá, tỷ số thông thoáng và thời gian tiếp xúc. Khói thuốc thụ động chứa hàng nghìn hóa chất trong đó có khoảng 250 chất gây ung thƣ hay chất độc hại (9).
Khái niệm hút thuốc lá: HTL (dù hút 1 hơi cũng cho là hút thuốc lá) là những ngƣời vẫn còn đang hút thuốc hoặc đã bỏ dƣới 2 năm tính đến thời điểm tham gia nghiên cứu hoặc là ngƣời đã từng hút từ 100 điếu thuốc trở lên trong cả đời và hiện nay hút từ 7 điếu thuốc trở lên trong một tuần (9). 5 Phòng chống tác hại của thuốc lá: là việc sử dụng các biện pháp kiểm soát nguồn cung cấp thuốc lá nhằm giảm thiểu tác hại của việc sử dụng thuốc lá gây ra cho sức khỏe con ngƣời, môi trƣờng và sự phát triển kinh tế xã hội (8). Các ảnh hƣởng của thuốc lá Hàng năm, thuốc lá giết hại hàng triệu ngƣời trên thế giới. HTL là nguyên nhân gây bệnh và dẫn đến cái chết hoàn toàn có thể phòng tránh đƣợc.
Trong khói thuốc lá chứa hơn 7.000 loại hóa chất độc hại, trong đó có 69 chất gây ung thƣ (10). HTL gây nên rất nhiều các loại bệnh nhƣ: bệnh ung thƣ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD, bệnh tim mạch. Thuốc lá làm giảm khả năng sinh dục, tăng nguy cơ gây vô sinh ở cả nam giới và nữ giới. HTL làm tăng nguy cơ sảy thai, thai chết lƣu, trẻ đẻ non, trẻ đẻ nhẹ cân, các dị tật bẩm sinh ở trẻ, … (11).
Mỗi năm, trên toàn thế giới thuốc lá gây thiệt hại khoảng 500 tỷ USD. HTL không chỉ gây tổn hại về mặt sức khỏe, mà còn tổn thất kinh tế đối với các cá nhân, gia đình, xã hội và làm tăng gánh nặng cho nền kinh tế quốc gia (12). Thuốc lá gây ra tổn thất khổng lồ về chăm sóc y tế cho những ngƣời HTL cộng với đó là tổn thất do giảm hoặc mất khả năng lao động, gây nên hỏa hoạn và ô nhiễm môi trƣờng. Hàng năm, thế giới có khoảng 1,1 triệu vụ cháy do thuốc lá gây ra, trong đó có 17.300 ca tử vong, 60.000 ca thƣơng tích và gây tổn thất về tài sản khoảng 27 tỷ USD (13).
Thực trạng về hút thuốc lá trên thế giới và Việt Nam 1.Thực trạng hút thuốc lá trên thế giới Sử dụng thuốc lá là nguyên nhân gây ra hơn 25 căn bệnh. Cuối tháng 5 năm 2017, WHO kết luận mỗi năm thế giới có khoảng 7 triệu ngƣời chết do các bệnh liên quan đến HTL. Cũng theo dự báo của WHO, nếu không có sự can thiệp khẩn cấp, số ca chết do các bệnh liên quan đến thuốc lá sẽ tăng lên thành 8 triệu ngƣời vào năm 2030, trong đó 80% các ca tử vong là ở các nƣớc có thu nhập thấp. Và chắc chắn sẽ còn tăng cao hơn trong vài thập kỷ tới (14, 15).
6 Ở Hoa Kỳ, những ngƣời HTL chết sớm vì ung thƣ phổi, bệnh tim, bệnh khí thủng là hơn 400. Tiếp xúc với khói thuốc lá gây ra 3.000 ca tử vong do ung thƣ phổi, có ảnh hƣởng ngay lập tức đến hệ thống tim mạch và gây ra bệnh mạch vành (16). Indonesia là nƣớc có tỷ lệ ngƣời HTL cao nhất trên thế giới với tỷ lệ 76,2% nam giới trên 15 tuổi hút thuốc lá. Mỗi năm tại Indonesia có ít nhất 200,000 ngƣời chết (17).
Theo WHO, một phần tƣ bé trai ở Indonesia tuổi từ 13 đến 15 đã bắt đầu hút thuốc. Một vài quốc gia khác ở Đông Nam Á nhƣ Phillipines, Campuchia, Lào, Malaysia và Thái Lan có tỷ lệ hút thuốc lá ở nam giới cũng đáng báo động đều trên 40% (18). Tại Trung Quốc, nghiên cứu đƣợc thực hiện bởi Yue Qing và cộng sự năm 2009 đã tìm ra một số yếu tố ảnh hƣởng đến việc hút thuốc ở học sinh trong độ tuổi từ 12 đến 17 tuổi, tỷ lệ hút thuốc lá tổng cộng là 19,7%, nam học sinh chiếm 25,3% và nữ học sinh chiếm 13,4% (19). Nghiên cứu của Randy M.
Page và các đồng nghiệp đƣợc thực hiện năm 2010 tại Việt Nam cho thấy tỷ lệ nam học sinh trung học đã từng hút thuốc lá là 28,6%. Tỷ lệ này tƣơng ứng với nam học sinh lớp 10 là 29,1%, nam học sinh lớp 11 là 22,6% và nam học sinh lớp 12 là 28,6% (20). Năm 2002, tại Hy Lạp Lazaros T. Sichletidis và các đồng nghiệp đã điều tra tỷ lệ hút thuốc và yếu tố rủi ro liên quan đến hút thuốc ở học sinh trong độ từ 15 tuổi đến 18 tuổi.
Kết quả cho thấy học sinh HTL là 29,6%, (tƣơng ứng là 32,6% đối với nam và 26,7% đối với nữ) (21). Thực trạng hút thuốc lá tại Việt Nam Việt Nam nằm trong danh sách 15 quốc gia có số ngƣời HTL cao nhất thế giới và độ tuổi hút ngày càng trẻ hóa, với trên 15 triệu ngƣời hút và 33 triệu ngƣời bị ảnh hƣởng bởi khói thuốc (22). Không những vậy, tỷ lệ mặc bệnh ung thƣ do thuốc lá cũng tăng cao. Mỗi năm có khoảng 40 nghìn ngƣời chết vì các bệnh có liên 7 quan đến thuốc lá.
Ƣớc tính đến năm 2030, số lƣợng ngƣời HTL có thể tăng lên đến 70. Tổ chức Tobacco Free Kids thống kê cho thấy trong năm 2019, số thanh thiếu niên ở độ tuổi Trung học Phổ thông sử dụng các sản phẩm thuốc lá là hơn 6 triệu, tăng so với các thời điểm trƣớc đó (24).