Thực trạng phát hiện, quản lý điều trị lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên và một số yếu tố ảnh hưởng

Luận văn thạc sĩ y học: Thực trạng phát hiện, quản lý điều trị lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên

• Tác giả: Đào Thị Hương
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thế Hoàng
• Trường học: Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Thực trạng phát hiện, quản lý điều trị lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên và một số yếu tố ảnh hưởng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh lao kháng rifampicin tại tỉnh Thái Nguyên

Lao kháng rifampicin là thể lao nguy hiểm trong dịch tễ học hiện đại. Vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis kháng lại rifampicin làm giảm hiệu lực của phác đồ chuẩn. Tỉnh Thái Nguyên là trung tâm kinh tế xã hội vùng trung du miền núi phía Bắc. Địa bàn có mật độ dân cư đa dạng và giao thương phức tạp. Giai đoạn 2016-2020 ghi nhận 92 trường hợp mắc lao kháng thuốc trên toàn tỉnh. Toàn bộ 100% bệnh nhân phát hiện đều được đưa vào hệ thống quản lý điều trị. Đây là nỗ lực lớn của Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Thái Nguyên cùng mạng lưới y tế địa phương. Kỹ thuật GeneXpert giữ vai trò then chốt trong công tác xét nghiệm sàng lọc. Chương trình chống lao quốc gia định hướng mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030. Tuy nhiên việc kiểm soát nguồn lây vẫn đối mặt nhiều khó khăn thực tế. Nhận thức cộng đồng về tuân thủ điều trị còn hạn chế. Người bệnh thường tìm đến cơ sở y tế khi triệu chứng đã nặng. Sự phân tán địa bàn miền núi cản trở quy trình tiếp cận dịch vụ y tế liên tục. Quản lý chặt chẽ ca bệnh là chìa khóa then chốt ngăn chặn bùng phát chủng kháng thuốc.

1.1. Khái niệm và dịch tễ học lao kháng rifampicin

Lao kháng rifampicin xảy ra khi trực khuẩn lao đề kháng với thuốc rifampicin đơn thuần hoặc kết hợp các thuốc chống lao khác. Rifampicin là kháng sinh trụ cột trong hóa trị liệu ngắn ngày. Sự kháng thuốc làm vô hiệu hóa phác đồ điều trị hàng một tiêu chuẩn. Người bệnh phải chuyển sang phác đồ hàng hai phức tạp hơn. Chi phí điều trị tăng cao kèm nguy cơ độc tính thuốc kéo dài. Dịch tễ học tại Việt Nam ghi nhận gánh nặng lao kháng thuốc nằm trong nhóm cao toàn cầu. Tại Thái Nguyên, số ca bệnh phát hiện hàng năm tương đối ổn định từ 13 đến 22 ca. Tỷ lệ ca bệnh phân bố rải rác khắp các huyện thị. Phát hiện sớm ca bệnh kháng thuốc giúp giảm tỷ lệ tử vong và khống chế lây lan vi khuẩn trong cộng đồng.

1.2. Mạng lưới phòng chống lao và xét nghiệm GeneXpert

Thái Nguyên xây dựng mạng lưới phòng chống lao hoàn chỉnh qua ba tuyến chuyên môn. Bệnh viện Lao và Bệnh phổi đóng vai trò trung tâm điều phối kỹ thuật. Tuyến huyện có trung tâm y tế giám sát. Tuyến xã có trạm y tế trực tiếp hỗ trợ bệnh nhân. Kỹ thuật GeneXpert MTB/RIF là bước đột phá công nghệ chẩn đoán quan trọng. Xét nghiệm sinh học phân tử này phát hiện vi khuẩn lao và đột biến kháng rifampicin trong hai giờ. Toàn bộ 100% bệnh nhân được khẳng định chẩn đoán bằng máy GeneXpert. Kỹ thuật mới thay thế phương pháp nuôi cấy truyền thống vốn mất nhiều tuần. Cán bộ y tế nhanh chóng xác định đúng tình trạng kháng thuốc. Hệ thống máy móc hiện đại nâng cao hiệu quả sàng lọc.

II. Phân tích thực trạng bệnh lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên

Thực trạng lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên phản ánh những thách thức dịch tễ đặc thù. Nghiên cứu trên 92 bệnh nhân giai đoạn 2016-2020 chỉ ra sự chênh lệch lớn về nhóm dân số. Nam giới chiếm tỷ lệ áp đảo với 79,3%. Độ tuổi lao động từ 30 đến 44 tuổi chiếm tỷ trọng cao nhất 41,3%. Đây là lực lượng lao động trụ cột của gia đình và xã hội. Phần lớn bệnh nhân là nông dân với 71,7% và sinh sống tại nông thôn với 67,4%. Khoảng 30,4% người bệnh thuộc hộ nghèo và cận nghèo. Điều kiện kinh tế khó khăn ảnh hưởng lớn đến chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt. Về tiền sử bệnh, 73,9% trường hợp là bệnh nhân lao điều trị lại. Tỷ lệ lao mới kháng thuốc chiếm 26,1%. Điều này chứng minh nguy cơ lây truyền trực tiếp chủng vi khuẩn kháng thuốc trong cộng đồng đang hiện hữu. Ngoài ra, tỷ lệ đồng nhiễm HIV ở mức 19,6% tạo thêm áp lực lâm sàng. Người bệnh đồng nhiễm đối mặt nguy cơ suy giảm miễn dịch nghiêm trọng. Quá trình phát hiện ca bệnh đòi hỏi sự cảnh giác cao độ từ tuyến cơ sở.

2.1. Đặc điểm nhân khẩu học và yếu tố dịch tễ

Cơ cấu bệnh nhân lao kháng rifampicin mang tính chất dịch tễ rõ nét. Nam giới chiếm 79,3% tổng số ca mắc. Nhóm tuổi 30-44 chiếm 41,3% và nhóm 45-59 chiếm 35,9%. Bệnh nhân là nông dân chiếm tỷ lệ cao tới 71,7%. Địa bàn cư trú chủ yếu tập trung tại vùng nông thôn với 67,4%. Thu nhập bấp bênh và môi trường làm việc nặng nhọc làm giảm sức đề kháng. Bệnh nhân có tiền sử điều trị lao chiếm 73,9%. Thất bại trong đợt điều trị ban đầu hoặc bỏ dở thuốc là nguyên nhân chính dẫn đến kháng thuốc. Tỷ lệ nhiễm HIV kèm theo đạt 19,6%. Tình trạng đồng nhiễm làm suy yếu hệ miễn dịch và gia tăng nguy cơ biến chứng tử vong. Sàng lọc sớm ở nhóm nguy cơ cao là nhiệm vụ cấp thiết.

2.2. Sự chậm trễ trong khởi động phác đồ điều trị

Thời gian chờ bắt đầu điều trị là thách thức nổi cộm tại địa phương. Số liệu cho thấy 64,1% bệnh nhân mất hơn 4 ngày từ khi có kết quả xét nghiệm đến khi dùng thuốc. Chỉ có 35,9% trường hợp được can thiệp điều trị trong vòng 4 ngày đầu. Sự chậm trễ này làm tăng nguy cơ phát tán vi khuẩn ra môi trường xung quanh. Về phác đồ, 59,8% người bệnh áp dụng liệu trình dài hạn 20 tháng. Phác đồ ngắn hạn 9 tháng được chỉ định cho 40,2% ca bệnh. Liệu trình 20 tháng gây mệt mỏi thể chất và tâm lý nặng nề cho bệnh nhân. Tác dụng phụ của thuốc lao hàng hai thường xuyên xuất hiện. Nguy cơ bỏ trị tăng cao nếu không có sự giám sát y tế chặt chẽ từ cộng đồng.

III. Giải pháp nâng cao quản lý lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên

Giải quyết thách thức bệnh lao kháng thuốc đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và quyết liệt. Mục tiêu cốt lõi là rút ngắn khoảng thời gian từ chẩn đoán đến khi bắt đầu điều trị. Ngành y tế Thái Nguyên cần tối ưu hóa quy trình luân chuyển mẫu đờm và phản hồi kết quả xét nghiệm. Ứng dụng công nghệ thông tin giúp kết nối nhanh giữa cơ sở xét nghiệm và đơn vị điều trị. Bệnh nhân có kết quả khẳng định GeneXpert cần được tư vấn nhập viện hoặc nhận thuốc trong vòng 72 giờ. Mở rộng phác đồ điều trị ngắn hạn 9 tháng cho các đối tượng đủ tiêu chuẩn lâm sàng. Phác đồ ngắn hạn giúp giảm bớt gánh nặng tâm lý và nâng cao tỷ lệ tuân thủ điều trị. Công tác phối hợp liên ngành cần được đẩy mạnh thực chất. Mối liên kết giữa y tế công lập và các phòng khám tư nhân cần được củng cố. Việc này giúp phát hiện sớm các ca bệnh nghi ngờ trước khi chuyển biến nặng. Đầu tư cơ sở vật chất và đào tạo nhân lực chuyên trách là điều kiện tiên quyết. Đảm bảo nguồn cung ứng thuốc lao hàng hai liên tục và kịp thời.

3.1. Rút ngắn thời gian chờ và chuẩn hóa xét nghiệm

Rút ngắn thời gian từ xét nghiệm đến điều trị là ưu tiên hàng đầu. Tỷ lệ 64,1% bệnh nhân chờ trên 4 ngày cần được cải thiện triệt để. Mạng lưới y tế cần thiết lập quy trình báo cáo khẩn qua phần mềm trực tuyến. Cơ sở xét nghiệm GeneXpert phải gửi kết quả tức thì đến trung tâm y tế huyện. Cán bộ chống lao tuyến cơ sở tiếp cận bệnh nhân ngay sau khi nhận thông báo. Mục tiêu đề ra là bắt đầu phác đồ điều trị trong vòng 48 đến 72 giờ. Việc can thiệp sớm giúp bảo vệ mô phổi và hạn chế lây lan vi khuẩn. Song song đó, quy trình thu thập mẫu đờm cần bảo đảm vô trùng và đạt chuẩn kỹ thuật. Chuẩn hóa xét nghiệm giúp hạn chế sai số và tối ưu hiệu suất chẩn đoán.

3.2. Củng cố mạng lưới y tế cơ sở và hỗ trợ kinh tế

Trạm y tế xã là mắt xích quyết định hiệu quả chiến lược DOTS có giám sát trực tiếp. Cán bộ y tế cơ sở đóng vai trò theo dõi người bệnh uống thuốc hàng ngày. Họ kịp thời phát hiện các phản ứng có hại của thuốc để xử trí an toàn. Đồng thời, chính sách hỗ trợ kinh tế giữ vai trò đặc biệt then chốt. Hơn 30% bệnh nhân thuộc diện nghèo và cận nghèo tại nông thôn. Nhiều gia đình mất nguồn lao động chính dẫn tới nguy cơ bỏ trị giữa chừng. Chính quyền địa phương cần cấp phát thẻ bảo hiểm y tế và hỗ trợ chi phí đi lại. Các gói dinh dưỡng bổ trợ giúp người bệnh nâng cao thể trạng trong suốt liệu trình. Sự trợ giúp kịp thời này củng cố quyết tâm điều trị của bệnh nhân.

IV. Kết luận về kiểm soát bệnh lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên

Công tác phát hiện và quản lý lao kháng rifampicin tại Thái Nguyên đạt nhiều kết quả tích cực. Toàn bộ người bệnh phát hiện được đưa vào quản lý điều trị đạt tỷ lệ tuyệt đối 100%. Đây là minh chứng rõ nét cho năng lực chuyên môn của hệ thống y tế tỉnh. Kỹ thuật GeneXpert khẳng định vai trò là công cụ vàng trong chẩn đoán sớm. Dù vậy, những rào cản dịch tễ học và xã hội vẫn tồn tại dai dẳng. Đa phần người bệnh là nam giới độ tuổi lao động và làm nghề nông nghiệp. Tỷ lệ bệnh nhân có tiền sử điều trị lại và đồng nhiễm HIV ở mức đáng báo động. Khoảng thời gian từ xét nghiệm đến khi khởi động phác đồ điều trị còn chậm. Kiểm soát bền vững bệnh lao đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của toàn bộ hệ thống chính trị. Cần tăng cường đầu tư ngân sách công và mở rộng hợp tác y tế công tư. Chú trọng bảo đảm an sinh xã hội cho nhóm người bệnh nghèo tại vùng sâu vùng xa. Đây là nền tảng cốt lõi hướng tới mục tiêu chấm dứt bệnh lao tại địa phương.

4.1. Bài học kinh nghiệm thực tiễn từ mô hình quản lý

Thực tiễn quản lý tại Thái Nguyên cung cấp nhiều bài học giá trị cho y tế công cộng. Thành công lớn nhất là đạt tỷ lệ 100% bệnh nhân được đưa vào điều trị. Thành quả này chứng minh tính hiệu quả của mạng lưới giám sát ba cấp. Sự gắn kết chặt chẽ giữa tuyến tỉnh và trạm y tế cơ sở tạo thành lá chắn vững chắc. Cán bộ y tế địa phương theo sát từng liều thuốc và hỗ trợ tâm lý người bệnh. Tuy nhiên, bài học kinh nghiệm cũng chỉ rõ những điểm yếu cần khắc phục. Quy trình chuyển tuyến và duyệt cấp phát thuốc cần tinh gọn hơn nữa. Rút ngắn thời gian chờ đợi giúp ngăn ngừa tình trạng bỏ trị ban đầu. Quản lý dữ liệu bệnh án điện tử cần được triển khai đồng bộ toàn tỉnh.

4.2. Định hướng ứng dụng và chính sách y tế can thiệp

Nghiên cứu mở ra những định hướng ứng dụng thực tế quan trọng cho chính sách y tế can thiệp. Các nhà hoạch định cần cam kết nguồn ngân sách bền vững cho hoạt động chống lao. Tỉnh Thái Nguyên cần duy trì thường xuyên nguồn sinh phẩm xét nghiệm GeneXpert. Hoạt động phối hợp công tư cần được thể chế hóa bằng văn bản quy phạm. Khuyến khích các cơ sở khám bệnh tư nhân chuyển gửi kịp thời người nghi mắc lao. Cần mở rộng đào tạo chuyên sâu về kỹ năng giám sát điều trị cho nhân viên y tế xã. Đồng thời, xây dựng quỹ hỗ trợ người bệnh nghèo nhằm xóa bỏ rào cản chi phí y tế gián tiếp. Sự can thiệp toàn diện sẽ thúc đẩy tiến trình chấm dứt bệnh lao trên địa bàn tỉnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh lao tiếp tục là một trong mười nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên thế giới với gánh nặng bệnh tật nghiêm trọng. Theo ước tính từ Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi năm toàn cầu ghi nhận khoảng 10 triệu ca mắc mới và 1,4 triệu ca tử vong do lao. Đặc biệt, sự gia tăng của các chủng vi khuẩn kháng thuốc, tiêu biểu là lao kháng Rifampicin (RR-TB), đang đặt hệ thống y tế trước thách thức điều trị nan giải khi có tới 465.000 ca mắc mới và 182.000 trường hợp tử vong mỗi năm.

Việt Nam hiện đứng thứ 11 trong số 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao và lao kháng thuốc cao nhất toàn cầu, ghi nhận trung bình 100.000 ca lao và khoảng 3.110 ca lao kháng Rifampicin hàng năm. Đáng lưu ý, tỷ lệ lưu hành chủng vi khuẩn kháng Rifampicin chiếm khoảng 3,6% ở bệnh nhân mới và lên tới 17% ở nhóm từng có tiền sử điều trị.

Tại tỉnh Thái Nguyên, kỹ thuật sinh học phân tử GeneXpert được triển khai từ năm 2014 nhằm nâng cao năng lực chẩn đoán và quản lý điều trị. Tuy nhiên, hoạt động phát hiện và kiểm soát ca bệnh tại địa phương vẫn gặp nhiều rào cản từ nguồn lực, địa bàn đến nhận thức cộng đồng. Nghiên cứu của Đào Thị Hương thực hiện nhằm giải quyết hai mục tiêu trọng tâm: mô tả thực trạng phát hiện, quản lý điều trị 92 bệnh nhân lao kháng Rifampicin tại tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2016-2020, đồng thời phân tích toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến quy trình này. Tỷ lệ phát hiện trung bình 1,45 ca trên 100.000 dân và tỷ lệ thu nhận quản lý điều trị đạt tuyệt đối 100% trong nghiên cứu mang lại những bằng chứng khoa học then chốt, phục vụ trực tiếp cho việc hoạch định chiến lược chấm dứt bệnh lao tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng chiến lược chấm dứt bệnh lao toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới và nguyên lý chiến lược hóa trị liệu ngắn ngày có giám sát trực tiếp (DOTS). Hệ thống lý thuyết tiếp cận theo khung đánh giá hệ thống y tế công cộng, xem xét đa chiều từ chính sách, nguồn nhân lực, chuỗi cung ứng kỹ thuật đến hành vi tuân thủ điều trị của người bệnh. Về mặt pháp lý và chuyên môn, đề tài tuân thủ chặt chẽ Quyết định số 4921/QĐ-BYT về quy trình kỹ thuật GeneXpert và Quyết định số 1314/QĐ-BYT năm 2020 của Bộ Y tế về chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh lao.

Nghiên cứu vận hành dựa trên các khái niệm chuyên ngành then chốt:

• Lao kháng Rifampicin (RR-TB): Trường hợp vi khuẩn lao kháng với Rifampicin, có hoặc không kèm theo kháng các thuốc chống lao khác, được xem tương đương đa kháng thuốc để quản lý theo phác đồ chuyên biệt.
• Xét nghiệm GeneXpert MTB/RIF: Kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase bán tự động khép kín, cho phép xác định trực tiếp phức bộ vi khuẩn lao và đột biến gen rpoB gây kháng Rifampicin từ mẫu đờm trong vòng 2 giờ.
• Phác đồ điều trị chuẩn: Bao gồm phác đồ ngắn hạn từ 9 đến 11 tháng sử dụng các thuốc phối hợp như Kanamycin, Levofloxacin, Clofazimine và phác đồ chuẩn kéo dài 20 tháng kết hợp các thuốc hàng hai.
• Quản lý điều trị có giám sát: Quy trình theo dõi người bệnh dùng thuốc định kỳ 6 ngày mỗi tuần tại trạm y tế cơ sở với sự phối hợp của giám sát viên chuyên trách và mạng lưới y tế thôn bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật định lượng và phương pháp định tính nhằm thu thập dữ liệu toàn diện:

• Cỡ mẫu định lượng: Thu thập toàn bộ 92 hồ sơ bệnh án, sổ đăng ký theo dõi bệnh nhân lao kháng thuốc và báo cáo xét nghiệm GeneXpert của toàn tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 5 năm từ tháng 1 năm 2016 đến tháng 12 năm 2020. Đồng thời, điều tra toàn bộ 47 cán bộ y tế tuyến xã, phường đang trực tiếp tham gia quản lý điều trị ca bệnh trên địa bàn.
• Cỡ mẫu định tính: Thực hiện 10 cuộc phỏng vấn sâu với đại diện lãnh đạo Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Thái Nguyên, cán bộ phụ trách chương trình tuyến tỉnh, thư ký chống lao 3 huyện trọng điểm (thành phố Thái Nguyên, huyện Đại Từ, huyện Đồng Hỷ) và 5 cán bộ y tế xã. Tổ chức 3 cuộc thảo luận nhóm với 10 cán bộ trạm y tế, 11 nhân viên y tế thôn bản và 8 bệnh nhân đang điều trị ngoại trú.
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu chủ đích toàn bộ đối với quần thể bệnh nhân và nhân viên y tế phụ trách, đảm bảo tính đại diện và hạn chế tối đa sai số lựa chọn.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Dữ liệu định lượng được làm sạch, nhập liệu hai lần bằng phần mềm Epidata phiên bản 3.1 và phân tích thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm) qua phần mềm SPSS 18. Phương pháp phân tích này được lựa chọn vì tính chính xác cao trong việc mô tả các biến cố dịch tễ học lâm sàng, hạn chế sai lệch số liệu thứ cấp. Dữ liệu định tính được gỡ băng nguyên văn, phân tích theo chủ đề nhằm giải mã sâu sắc các nguyên nhân gốc rễ về rào cản chính sách, áp lực nhân lực và tâm lý giấu bệnh mà số liệu đơn thuần không thể phản ánh. Toàn bộ nghiên cứu đã được Hội đồng Đạo đức Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên phê duyệt theo Quyết định số 1672/QĐ-ĐHYD.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thứ cấp và điều tra thực địa trong giai đoạn 2016-2020 tại Thái Nguyên đã xác định các phát hiện cốt lõi sau:

• Xu hướng phát hiện và năng lực xét nghiệm: Tỷ lệ phát hiện lao kháng Rifampicin đạt trung bình 1,45 ca trên 100.000 dân trong cả giai đoạn, có xu hướng giảm nhẹ từ 1,76 ca trên 100.000 dân năm 2016 xuống mức 1,01 ca trên 100.000 dân năm 2019, sau đó tăng lên 1,60 ca trên 100.000 dân năm 2020. Tỷ lệ thực hiện xét nghiệm GeneXpert trung bình đạt 81,51 lượt trên 100.000 dân. Qua 5.110 mẫu xét nghiệm GeneXpert, phát hiện 92 trường hợp kháng Rifampicin, tương ứng tỷ lệ dương tính là 1,80%.
• Cơ cấu kháng thuốc theo tiền sử bệnh: Trong tổng số 4.760 bệnh nhân mắc lao các thể được quản lý, tỷ lệ mắc lao kháng Rifampicin chiếm 1,93%. Phân tích sâu theo tiền sử điều trị cho thấy sự chênh lệch rõ nét: tỷ lệ kháng thuốc ở nhóm bệnh nhân mới chỉ chiếm 0,07%, trong khi ở nhóm bệnh nhân có tiền sử điều trị lao trước đây lên tới 9,6% (đạt đỉnh 11,2% vào năm 2017).
• Đặc điểm nhân khẩu và lâm sàng: Trong 92 ca bệnh, nam giới chiếm ưu thế tuyệt đối với 79,3% so với nữ giới là 20,7%. Độ tuổi lao động từ 30 đến 44 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 41,3%, tiếp theo là nhóm 45 đến 59 tuổi chiếm 35,9%. Đa số người bệnh làm nghề nông nghiệp chiếm 71,7%, cư trú tại khu vực nông thôn chiếm 67,4% và có tới 30,4% thuộc diện hộ nghèo hoặc cận nghèo. Về lâm sàng, 97,8% tổn thương tại phổi, 72,8% có kết quả nhuộm soi đờm trực tiếp AFB dương tính, 73,9% là bệnh nhân điều trị lại và 19,6% đồng nhiễm virus HIV.
• Hiệu quả quản lý và độ trễ tiếp cận: Đơn vị chống lao đã thu nhận quản lý điều trị đạt 100% (92 trên 92 ca bệnh phát hiện). Phác đồ điều trị 20 tháng được chỉ định cho 59,8% người bệnh và phác đồ ngắn hạn 9 tháng chiếm 40,2%. Tuy nhiên, thời gian từ khi có kết quả xét nghiệm khẳng định đến lúc chính thức bước vào điều trị nội trú còn kéo dài: có tới 64,1% bệnh nhân phải chờ đợi trên 4 ngày, chỉ 35,9% được thu nhận trong vòng 4 ngày đầu tiên.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ phát hiện lao kháng Rifampicin 1,80% trên tổng số mẫu xét nghiệm GeneXpert tại Thái Nguyên phản ánh sự tương đồng với báo cáo toàn quốc của Chương trình Chống lao Quốc gia năm 2020 (1,64%). Tỷ lệ kháng thuốc cao vượt trội ở nhóm có tiền sử điều trị lao (9,6%) gấp nhiều lần nhóm lao mới (0,07%) là chỉ dấu khẳng định nguy cơ kháng thuốc mắc phải bắt nguồn từ việc không tuân thủ liệu trình, gián đoạn dùng thuốc trước đó hoặc quản lý phác đồ ban đầu chưa chặt chẽ. Đặc điểm dịch tễ nghiêng hẳn về nam giới (79,3%), lao động nông thôn (67,4%) và tầng lớp kinh tế khó khăn (30,4%) phản ánh sự gắn kết giữa yếu tố nghèo đói, điều kiện vệ sinh kém, thói quen hút thuốc lá và tâm lý chủ quan khi mắc bệnh hô hấp.

Những chuyển biến dịch tễ này có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ đường trục kép kết hợp cột chồng. Trục tung thứ nhất thể hiện đường suy giảm tỷ lệ phát hiện bệnh lao chung từ 74,8 xuống các mức thấp hơn trên 100.000 dân song hành với đường phát hiện RR-TB từ 1,76 xuống 1,01 ca trên 100.000 dân. Đồng thời, cấu trúc bệnh nhân phân theo tình trạng điều trị lại và đồng nhiễm HIV (19,6%) nên được biểu diễn bằng biểu đồ cột chồng theo từng năm để theo dõi sự chuyển dịch tỷ lệ bệnh nhân mới tham gia vào chu trình kháng thuốc.

Nghiên cứu định tính làm sáng tỏ các rào cản hệ thống: việc sắp xếp, sáp nhập các trung tâm y tế tuyến huyện theo quy định hành chính gây xáo trộn liên tục vị trí thư ký chống lao, dẫn đến gián đoạn công tác giám sát ngoại trú. Hơn nữa, việc 64,1% bệnh nhân mất hơn 4 ngày mới được điều trị xuất phát từ thủ tục chuyển viện cơ sở, thiếu phương tiện vận chuyển mẫu đờm an toàn sinh học và khó khăn tài chính ban đầu của người bệnh. Đại dịch viêm đường hô hấp cấp cũng làm chậm tiến độ phân phối sinh phẩm xét nghiệm, giảm tần suất tầm soát chủ động tại cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực chứng, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất nhằm nâng cao toàn diện hiệu quả phòng chống lao kháng thuốc tại Thái Nguyên:

• Mở rộng tầm soát GeneXpert chủ động: Sở Y tế tỉnh Thái Nguyên phối hợp Bệnh viện Lao và Bệnh phổi trang bị bổ sung hệ thống máy GeneXpert tại các trung tâm y tế trọng điểm như Đại Từ và Đồng Hỷ. Mục tiêu là nâng tỷ lệ xét nghiệm từ 81,51 lượt lên trên 100 lượt trên 100.000 dân mỗi năm, hoàn thành lắp đặt và đào tạo vận hành trong quý IV/2023.
• Chuẩn hóa quy trình rút ngắn thời gian thu nhận điều trị: Ban điều hành Chương trình Chống lao tỉnh ban hành quy chế liên thông kết quả xét nghiệm điện tử giữa phòng xét nghiệm GeneXpert và các điểm thu nhận điều trị. Phấn đấu giảm tỷ lệ bệnh nhân chờ điều trị trên 4 ngày từ 64,1% xuống dưới 20% trong giai đoạn 2022-2024, bảo đảm người bệnh được dùng thuốc hàng hai trong vòng 48 giờ sau chẩn đoán.
• Củng cố mạng lưới giám sát điều trị DOTS tuyến cơ sở: Các Trung tâm Y tế huyện tổ chức đào tạo liên tục hàng năm cho toàn bộ 47 cán bộ y tế xã và hơn 100 nhân viên y tế thôn bản về quy trình vãng gia, kiểm soát tác dụng phụ của phác đồ ngắn hạn 9 tháng và phác đồ 20 tháng. Đảm bảo 100% người bệnh ngoại trú được giám sát uống thuốc 6 ngày mỗi tuần, duy trì tỷ lệ tuân thủ điều trị đạt trên 95% trong suốt liệu trình.
• Thiết lập gói hỗ trợ an sinh xã hội và truyền thông cộng đồng: Ủy ban nhân dân các cấp phối hợp Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phê duyệt ngân sách trợ cấp sinh hoạt cho 30,4% bệnh nhân thuộc hộ nghèo và cận nghèo nhằm ngăn ngừa bỏ trị. Đồng thời, 100% trạm y tế duy trì truyền thông giáo dục sức khỏe định kỳ từ 2 đến 4 lần mỗi tháng để xóa bỏ định kiến xã hội, khuyến khích người dân đi khám sớm khi ho kéo dài trên 2 tuần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp khối lượng dữ liệu thực tiễn phong phú, có giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm chuyên môn:

• Cán bộ quản lý y tế và các nhà hoạch định chính sách: Luận văn là cơ sở dữ liệu thực chứng giúp Sở Y tế, Chi cục Dân số và Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật xây dựng đề án phân bổ ngân sách, đầu tư máy GeneXpert và xây dựng định mức trợ cấp cho cán bộ chuyên trách chống lao cơ sở.
• Bác sĩ chuyên khoa lao và bệnh phổi: Cung cấp góc nhìn lâm sàng chi tiết về phân bố thể lao (97,8% lao phổi), tỷ lệ đồng nhiễm HIV (19,6%) và mô hình đáp ứng với phác đồ 9 tháng so với 20 tháng, giúp thầy thuốc tối ưu hóa chỉ định điều trị và theo dõi phản ứng bất lợi của thuốc.
• Giảng viên, học viên sau đại học chuyên ngành Y tế công cộng và Dịch tễ học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp nghiên cứu kết hợp định lượng và định tính, quy trình kiểm soát sai số và các kỹ thuật xử lý số liệu dịch tễ học thực địa trên cỡ mẫu quần thể trọn vẹn.
• Cán bộ y tế tuyến huyện, xã và nhân viên y tế thôn bản: Hướng dẫn thực hành hữu ích giúp cán bộ cơ sở nắm bắt quy trình điều phối vãng gia, quy tắc xử trí khi bệnh nhân bỏ trị quá 3 ngày và phương pháp tư vấn tâm lý nhằm nâng cao tỷ lệ tuân thủ cho nhóm bệnh nhân nông thôn nghèo.

Câu hỏi thường gặp

• Kỹ thuật GeneXpert đóng vai trò thế nào trong phát hiện lao kháng Rifampicin tại Thái Nguyên? Xét nghiệm GeneXpert được triển khai đồng bộ và áp dụng cho 100% trong số 92 bệnh nhân phát hiện trong nghiên cứu. Kỹ thuật này phát hiện nhanh vi khuẩn lao và gen đột biến kháng Rifampicin trực tiếp từ đờm chỉ sau 2 giờ, cho tỷ lệ dương tính 1,80% trên 5.110 mẫu xét nghiệm, rút ngắn thời gian chẩn đoán hàng tuần so với phương pháp nuôi cấy kinh điển.

• Vì sao tỷ lệ lao kháng Rifampicin ở nhóm bệnh nhân điều trị lại cao gấp nhiều lần bệnh nhân mới? Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ RR-TB ở nhóm điều trị lại là 9,6% trong khi ở nhóm mới chỉ chiếm 0,07%. Nguyên nhân do bệnh nhân từng sử dụng thuốc chống lao hàng một nhưng bỏ trị, dùng sai liều, không đủ thời gian hoặc hấp thu kém, dẫn đến áp lực chọn lọc khiến chủng vi khuẩn đột biến kháng thuốc phát triển mạnh mẽ.

• Tình trạng đồng nhiễm virus HIV tác động như thế nào đến người bệnh lao kháng Rifampicin? Trong 92 bệnh nhân, có 18 trường hợp đồng nhiễm HIV, chiếm tỷ lệ 19,6%. Đồng nhiễm HIV làm suy giảm nghiêm trọng hệ miễn dịch tế bào, tăng nguy cơ xuất hiện các biến cố bất lợi khi phối hợp thuốc kháng lao với thuốc kháng retrovirus (ARV), đồng thời tạo ra rào cản lớn trong việc phân loại chẩn đoán do đờm thường có mật độ vi khuẩn thấp.

• Yếu tố kinh tế và địa lý ảnh hưởng ra sao đến khả năng tiếp cận điều trị của người bệnh? Tại Thái Nguyên, có tới 67,4% bệnh nhân sống tại vùng nông thôn và 30,4% thuộc hộ nghèo hoặc cận nghèo. Khoảng cách địa lý xa trung tâm y tế cùng gánh nặng chi phí ăn ở, đi lại trong giai đoạn điều trị tấn công nội trú khiến nhiều bệnh nhân khó khăn trong việc duy trì tái khám định kỳ hàng tháng, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả điều trị.

• Cần làm gì để khắc phục tình trạng 64,1% bệnh nhân phải chờ trên 4 ngày mới được điều trị? Giải pháp then chốt là số hóa hệ thống trả kết quả xét nghiệm GeneXpert trực tiếp qua mạng lưới y tế điện tử, kết hợp chuẩn hóa quy trình hội chẩn chuyển tuyến khẩn cấp. Khi có kết quả khẳng định, trung tâm tuyến huyện cần chủ động liên hệ điểm điều trị tuyến tỉnh để tiếp nhận bệnh nhân nhập viện trong vòng 48 giờ.

Kết luận

• Công tác phát hiện và quản lý lao kháng Rifampicin tại Thái Nguyên giai đoạn 2016-2020 đạt tỷ lệ phát hiện trung bình 1,45 ca trên 100.000 dân, xét nghiệm 81,51 lượt trên 100.000 dân và quản lý điều trị đạt tỷ lệ tuyệt đối 100% trên 92 ca bệnh.
• Kháng thuốc tập trung chủ yếu ở nhóm bệnh nhân có tiền sử điều trị lao cũ (chiếm 73,9%), đối tượng nam giới (79,3%), lao động nông thôn (67,4%) và có tỷ lệ đồng nhiễm HIV đáng lưu tâm (19,6%).
• Ứng dụng kỹ thuật GeneXpert tạo bước tiến mang tính bước ngoặt trong chẩn đoán sớm, tuy nhiên tồn tại nút thắt lớn khi 64,1% người bệnh mất hơn 4 ngày chờ đợi để chính thức tiếp cận phác đồ điều trị chuyên biệt.
• Hoạt động quản lý ngoại trú chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi sự biến động nhân sự y tế tuyến huyện, năng lực giám sát của trạm y tế xã và gánh nặng kinh tế của 30,4% bệnh nhân nghèo, cận nghèo.
• Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là cung cấp bức tranh dịch tễ học thực địa toàn diện đầu tiên về lao kháng Rifampicin tại Thái Nguyên, xác lập cơ sở thực tiễn để các nhà quản lý hoàn thiện chính sách chuyển giao kỹ thuật và an sinh xã hội.

Trong giai đoạn 2022-2025, ngành y tế địa phương cần nhanh chóng mở rộng điểm xét nghiệm GeneXpert về tuyến huyện, chuẩn hóa quy trình liên thông chuyển tuyến dưới 48 giờ và bảo đảm ngân sách phụ cấp cho mạng lưới y tế thôn bản. Việc tiếp tục nghiên cứu sâu rộng, đánh giá tỷ lệ chuyển âm đờm và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân sau điều trị là bước đi cấp thiết tiếp theo nhằm hiện thực hóa mục tiêu chấm dứt bệnh lao trên địa bàn tỉnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Bệnh lao Lao là một bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) gây nên. Bệnh lao có thể gặp ở tất cả các bộ phận của cơ thể, trong đó lao phổi là thể lao phổ biến nhất (chiếm 80,0-85,0% tổng số ca bệnh) và là nguồn lây chính cho người xung quanh [10].

Lao kháng thuốc Lao kháng thuốc là trường hợp người bệnh lao mang vi khuẩn lao kháng với một hoặc nhiều loại thuốc chống lao [18]. Có nhiều thể lao kháng thuốc khác nhau được phân loại như sau: - Kháng đơn thuốc: Chỉ kháng với duy nhất một thuốc chống lao hàng một khác Rifampicin. - Kháng nhiều thuốc: Kháng với từ hai thuốc chống lao hàng một trở lên mà không kháng với Rifampicin - Lao kháng Rifampicin (RR-TB): Kháng với Rifampicin, có hoặc không kháng thêm với các thuốc lao khác kèm theo (có thể là kháng đơn thuốc, kháng nhiều thuốc, đa kháng thuốc hoặc siêu kháng thuốc). - Đa kháng thuốc (MDR-TB): Kháng đồng thời với ít nhất hai thuốc chống lao là Isoniazid và Rifampicin [10].

Phát hiện lao Muốn kiểm soát, phòng ngừa tiến tới thanh toán bệnh lao thì trước tiên phải phát hiện được người bệnh lao. Mục tiêu của phát hiện lao là khám phá những nguồn lây lao trong cộng đồng, nghĩa là tìm được những người ho khạc ra vi khuẩn lao. Làm cho những người đó không còn lây nữa nhờ hóa trị liệu, nhằm cắt được đường lây truyền lan từ người này sang người khác [12]. Do 4 tính chất lây truyền của bệnh lao, nên Chương trình chống lao quốc gia (CTCLQG) ưu tiên phát hiện người bệnh lao phổi AFB(+) là nguồn lây chính trong cộng đồng.

Phát hiện lao được thực hiện bằng hình thức “thụ động” là chủ yếu, kết hợp với hình thức “chủ động” [7]. Phát hiện “thụ động” là: người nghi bệnh lao tự tìm đến các cơ sở chống lao để khám phát hiện bệnh. Phát hiện “chủ động” là các cơ sở chống lao chủ động tổ chức đi khám sàng lọc phát hiện lao tại cộng đồng [7]. Phát hiện RR-TB: Có nhiều kỹ thuật phát hiện RR-TB, trong đó kỹ thuật hay được sử dụng là xét nghiệm GeneXpert.

GeneXpert là hệ thống đóng, tự động hoàn toàn nhằm xác định vi khuẩn lao và gen kháng Rifampicin trực tiếp từ bệnh phẩm. Trong đó có một bộ phận (Cartridge) chứa tất cả các bước từ tách chiết DNA, chạy phản ứng khuếch đại gen (Polymerase Chain Reaction- PCR) của vi khuẩn lao và đột biến kháng thuốc Rifampicin từ mẫu bệnh phẩm. Sau thời gian 2 giờ, máy trả kết quả cho biết bệnh phẩm có vi khuẩn lao hay không và vi khuẩn lao có kháng thuốc Rifampicin hay không [5], [24]. Các trường hợp AFB(+) cần được làm xét nghiệm GeneXpert để biết tình trạng kháng Rifampicin trước khi điều trị phác đồ thuốc chống lao hàng 1 [10].

Quản lý điều trị lao kháng Rifampicin Quản lý điều trị (QLĐT) RR-TB là hoạt động phối hợp các cơ quan trong mạng lưới phòng chống lao (PCL) và các tổ chức sẵn có tại địa phương để tiến hành quản lý và điều trị khỏi cho người bệnh RR-TB tại cộng đồng. Đây là nội dung quan trọng của công tác PCL. Quản lý điều trị RR-TB dựa trên cơ sở của một công thức điều trị chuẩn, áp dụng trong điều kiện quản lý chặt chẽ sẽ làm tăng tỉ lệ điều trị khỏi, giảm biến chứng và giảm lây lan trong cộng đồng. Muốn QLĐT tốt người bệnh RR-TB thì ngoài việc thực hiện điều trị theo phác đồ chuẩn còn cần phải có một chiến lược quản lý người bệnh chặt chẽ.

Theo CTCLQG thì QLĐT người bệnh RR-TB bao gồm: 5 - Sau khi được chẩn đoán xác định, người bệnh RR-TB sẽ được đăng ký QLĐT nội trú ngay càng sớm càng tốt tại một trung tâm/điểm điều trị lao kháng thuốc. Việc điều trị người bệnh RR-TB phải đảm bảo 4 nguyên tắc: phối hợp các thuốc chống lao; phải dùng thuốc đúng liều; dùng thuốc đều đặn; dùng thuốc đủ thời gian theo 2 giai đoạn tấn công và duy trì. Phác đồ chuẩn điều trị người bệnh RR-TB gồm có 2 phác đồ: + Phác đồ chuẩn ngắn hạn (9-11 tháng): 4-6 Km Lfx Pto Cfz Z H liều cao E /5 Lfx Cfz Z E + Phác đồ chuẩn 20 tháng: 8 Km (Cm) Lfx Pto Cs Z/12 Lfx Pto Cs Z - Sau khi điều trị nội trú tại trung tâm/điểm điều trị lao kháng thuốc (khoảng 2 tuần) người bệnh RR-TB được chuyển điều trị ngoại trú. - Tại Tổ chống lao tuyến huyện: người bệnh có thể được QLĐT tại Tổ chống lao hoặc được chuyển về xã/phường QLĐT (nếu xã/phường có đủ điều kiện).

Tại đây, người bệnh hàng ngày đến Trạm y tế (TYT) để dùng thuốc (6 ngày/tuần, trừ Chủ Nhật), cán bộ Tổ chống lao/TYT thực hiện điều trị cho người bệnh, cập nhật phiếu điều trị, nhắc nhở người bệnh tái khám hàng tháng tại các trung tâm/điểm điều trị/điểm tái khám. - Giám sát người bệnh lao RR-TB: được thực hiện bởi giám sát viên 1 (là cán bộ Tổ chống lao huyện/hoặc cán bộ chống lao tuyến xã) với tần suất hàng tháng đến thăm nhà người bệnh, ngoài ra còn được thực hiện bởi giám sát viên 2 (là người thân người bệnh hoặc nhân viên YTTB): đôn đốc, hỗ trợ, động viên người bệnh dùng thuốc hàng ngày. - Trong quá trình điều trị nếu người bệnh bỏ thuốc phải tìm đến người bệnh tư vấn, thuyết phục người bệnh quay lại điều trị, nếu người bệnh bỏ thuốc 3 ngày phải báo cáo lên tuyến trên để phối hợp tìm giải pháp giải quyết. - Khi chuyển người bệnh đi nơi khác điều trị phải kèm theo phiếu chuyển và các hồ sơ người bệnh theo quy định.

Nơi nhận người bệnh phải có phản hồi tiếp nhận cho cơ sở chuyển ngay sau khi nhận người bệnh và đăng 6 ký điều trị tiếp, có phản hồi kết quả điều trị khi kết thúc điều trị cho nơi chuyển [9], [10]. - Theo dõi điều trị: Trong quá trình điều trị người bệnh RR-TB được theo dõi chặt chẽ (biểu theo dõi điều trị của Bộ Y tế [9]) như sau: + Xét nghiệm nhuộm soi đờm trực tiếp làm hàng tháng trong cả quá trình điều trị. + Nuôi cấy: giai đoạn tấn công nuôi cấy hàng tháng, giai đoạn duy trì nuôi cấy hàng quý. + Kháng sinh đồ: trước điều trị và làm kháng sinh đồ nếu người bệnh có kết quả nuôi cấy vẫn dương tính sau 4 tháng điều trị.

+ Xét nghiệm công thức máu + Xét nghiệm sinh hóa đánh giá chức năng gan, ure, creatinin + Điện giải đồ: Natri, Kali, Canxi + Chụp Xquang phổi + Đo thính lực đồ trước điều trị và khi có chỉ định + Soi đáy mắt: trước điều trị và khi có chỉ định + Điện tâm đồ + Hooc mon tuyến giáp: 6 tháng/lần và khi có chỉ định + Xét nghiệm HIV: trước điều trị và khi cần thiết + Thử thai: trước điều trị và bất cứ khi nào có nghi ngờ [10]. Thực trạng phát hiện và quản lý điều trị lao kháng Rifampicin 1. Thực trạng phát hiện và QLĐT lao kháng Rifampicin trên thế giới 1. Thực trạng phát hiện lao kháng Rifampicin trên thế giới Với việc tăng cường áp dụng các thử nghiệm/xét nghiệm mới và sự tiến bộ trong phát hiện và điều trị MDR/RR-TB mà tỉ lệ phát hiện MDR/RR-TB đã tăng dần qua các năm.

Năm 2018, trên thế giới có 51,0% số người nhiễm vi khuẩn lao đã được thử nghiệm khả năng kháng Rifampicin, tăng 41,0% so với năm 2017. Phạm vi thử nghiệm là 46,0% các trường hợp lao mới và 83,0% cho 7 trường hợp lao đã điều trị trước đây. Ước tính trong năm 2018 có 484.000) trường hợp mới mắc RR-TB. Tuy nhiên, chỉ có 186.772 các trường hợp MDR/RR-TB được phát hiện và báo cáo (chiếm 1/3 so với số ước tính) và 156.071 trường hợp được QLĐT.

Ba quốc gia có tỉ lệ RR-TB lớn nhất, chiếm đến 50,0% tổng số RR-TB toàn thế giới là: Ấn Độ (27,0%), Trung Quốc (14,0%), Liên Bang Nga (9,0%). Trên toàn thế giới, tỉ lệ RR-TB chiếm 3,4% trong số trường hợp lao mới và 18,0% trong số trường hợp lao điều trị lại. Tỉ lệ RR-TB cao nhất là 25,0% trong số trường hợp lao mới và >50,0% trong số trường hợp lao điều trị lại ở các quốc gia thuộc khu vực Liên Xô [72]. Năm 2019, các thử nghiệm khả năng kháng Rifampicin được tăng áp dụng cho 61,0% số người mắc lao (tăng 10,0% so với năm 2018).

Số RR-TB ước tính trong năm 2019 là 465.000) trong đó phát hiện 206.030 RR-TB tăng 10,0% so với số phát hiện năm 2018 (186.099 trường hợp được thu nhận điều trị, tỉ lệ RR-TB là 3,3% trong số trường hợp lao mới và 18,0% trong số trường hợp lao điều trị lại [73]. Châu Âu là khu vực có tỉ lệ mắc lao thấp, chiếm <5,0% gánh nặng bệnh lao toàn cầu; nhưng lại có gánh nặng MDR/RR-TB cao chiếm 25,0% số MDR/RR-TB toàn cầu [72]. và cs (2014), RR-TB là một thách thức lớn trong việc kiểm soát dịch lao ở khu vực Châu Âu do tỉ lệ mắc RR-TB cao đáng báo động, có tới 15 trong số 27 quốc gia có gánh nặng RR-TB cao trên toàn thế giới nằm trong khu vực này. Ước tính khu vực này có 78.000 trường hợp mắc MDR/RR-TB.

Tỉ lệ lưu hành MDR/RR-TB là 13,2% các trường hợp lao mới và 46,4% các trường hợp lao điều trị lại [49]. Theo WHO năm 2020 ước tính số ca MDR/RR-TB tại khu vực châu Âu là 70.000 ca với tỉ lệ mắc MDR/RR- TB chiếm 7,5/100.000 dân; tỉ lệ RR-TB chiếm 17,0% số trường hợp lao mới và 52,0% số trường hợp lao điều trị lại [73]. Khu vực Châu Mỹ, theo WHO năm 2020, ước tính số ca MDR/RR-TB tại khu vực này là 11.000 ca với tỉ lệ mắc 1,0/100. Tỉ lệ RR-TB chiếm 8 2,5% trong số trường hợp lao mới và 12,0% trong số trường hợp lao điều trị lại [73].

Tại khu vực Châu Phi - nơi có tỉ lệ lao và lao kháng thuốc cao nhất thế giới; tỉ lệ RR-TB được phát hiện và báo cáo khác nhau ở từng quốc gia như sau: Tại Ethiopia, theo Eshetie S. Nghiên cứu của Araya S. và cs (2020) trong tổng 12.685 người bệnh nghi lao được xét nghiệm qua đó phát hiện 1. Tại khu vực Cận Sahara, theo Musa B.

Tại Congo năm 2017, ước tính tỉ lệ mắc lao là 322/100.000 dân và hàng năm có khoảng 60.000 trường hợp tử vong liên quan đến lao; tỉ lệ RR-TB là 15/100.000 dân với 2,2% số trường hợp lao mới và 9,7% số trường hợp lao điều trị lại [71]. Cũng theo nghiên cứu của Bulabula A. và cs (2019) tại Congo, trong số 1.535 người bệnh lao được xét nghiệm GeneXpert, có 170 (11,1%) ca RR- TB. Tỉ lệ phát hiện RR-TB là 5,6% số trường hợp lao mới và 41,9% số trường hợp lao điều trị lại [34].

Tại Nigeria năm 2018, theo Adejumo O.