CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO THEO TIẾP CẬN QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG TỔNG THỂ TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ngoài nước TQM được hình thành từ những năm sau chiến tranh thế giới thứ hai, khi hai chuyên gia người Mỹ về chất lượng Joseph Juran và W.Edwards Deming giới thiệu kỹ thuật kiểm soát quá trình bằng thống kê cho người Nhật. Đó là khởi đầu cho việc xây dựng hệ thống lý luận về TQM. Bước khởi đầu làm nền tảng cơ bản cho quá trình hình thành nên hệ thống QLCL toàn diện được ghi nhận xuất phát từ phương pháp kiểm soát chất lượng toàn diện TQC (Total Quality Control) do Tiến sĩ Armand Feigenbaum xây dựng vào năm 1945.
Feigenbaum cho rằng chất lượng tổng hợp là việc đạt đến sự hoàn hảo hơn là việc tìm ra lỗi, chất lượng được xác định bởi khách hàng. Ông cũng là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ TQM vào những năm 50 của thế kỷ XX. Năm 1957, ông đã viết cuốn sách “Kiểm soát chất lượng toàn diện” (Total Quality Control), trong đó đưa ra định nghĩa nổi tiếng về TQM: “TQM là một hệ thống hữu hiệu nhằm hội nhập những nỗ lực về sự phát triển duy trì và cải tiến chất lượng của các tổ, nhóm trong một doanh nghiệp để có thể tiếp thu áp dụng khoa học kỹ thuật, sản xuất và cung ứng dịch vụ nhằm thoả mãn hoàn toàn nhu cầu của khách hàng một cách kinh tế nhất”. Sau Feigenbaum, Deming đã đóng góp một phần không nhỏ để xây dựng nên hệ thống TQM.
Ông đã giới thiệu phương pháp kiểm soát quá trình làm việc hiệu quả bằng thống kê SPC (Statistical process control-Kiểm soát quá trình bằng thống kê) và phát triển khái niệm cũng như nhiều mô hình ứng dụng chất lượng, trong đó có mô hình vòng tròn kiểm soát chất lượng PDCA (P-Plan, D-Do, C-Check, A- Action) nổi tiếng, mà còn được người ta gọi là vòng tròn Deming. Trong tác phẩm “Thoát khỏi khủng hoảng” (Out of the Crisis) (1982), Deming đã đưa ra nhận định nói về tầm quan trọng và xu hướng phát triển tất yếu của TQM: “Trong tương lai có hai loại doanh nghiệp - Các doanh nghiệp triển khai chất lượng tổng thể và các 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com doanh nghiệp phải đóng cửa. Bạn không phải triển khai chất lượng tổng thể, nếu sự sống còn (của doanh nghiệp bạn) không phải là điều bắt buộc” [19]. Tại nước Mỹ, đến những năm 80 của thế kỷ XX, các tập đoàn lớn đã làm giàu cho lý luận về TQM bằng những kinh nghiệm do chính họ đúc rút từ thực tiễn.
Trong tác phẩm “The Portable MBA-Total Quality Management”, Stephen George và Arnold Weimerskirch đã trình bày một mô hình hợp nhất được định nghĩa theo các tiêu chuẩn dành cho Giải thưởng Chất lượng Quốc gia Baldrige qua minh hoạ về câu chuyện thành công của 51 công ty hàng đầu nước Mỹ. Cuốn sách cũng chỉ ra cách thức mà tất cả quy trình và nhân lực của một công ty có thể tập trung vào việc đáp ứng yêu cầu của khách hàng cũng như cải thiện hiệu quả hoạt động từ các thực tiễn và ứng dụng TQM [25]. Bắt đầu từ lĩnh vực công nghiệp chế tạo ô tô, TQM nhanh chóng được nhiều nước thừa nhận và mở rộng áp dụng ra nhiều lĩnh vực khác, trong đó có giáo dục. Trên cơ sở phân tích các đặc trưng của chất lượng giáo dục, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến TQM trong lĩnh vực này và chỉ ra sự khác biệt về TQM trong GD&ĐT so với trong sản xuất, kinh doanh.
John West-Burnham, một giáo viên, một nhà văn, một chuyên gia tư vấn, đồng thời là giáo sư nổi tiếng của của trường đại học St Mary, Twickenham đã tổng hợp nhiều vấn đề quan trọng về TQM trong cuốn “Managing quality in schools” [23]. Trong đó, ông đã đưa ra những quan điểm của mình về việc vận dụng TQM vào giáo dục, đồng thời chỉ ra các phương pháp vận dụng các nội dung QLCL trong sản xuất vào đổi mới QLCL trong giáo dục cho các nhà trường. Edward Sallis, một nhà nghiên cứu người Anh đã xem xét các vấn đề về TQM trong bối cảnh giáo dục nước Anh trong tác phẩm “Total quality management in education” [24]. Cuốn sách được phân chia thành 16 nội dung lớn, trong đó tập trung vào những nội dung cốt lõi của TQM và ứng dụng TQM vào trong giáo dục, nổi bật là các vấn đề: Tổ chức theo quan điểm TQM, Sự lãnh đạo trong TQM, Các công cụ sử dụng trong TQM.Cũng trong tác phẩm này, Sallis đã chỉ ra sản phẩm của giáo dục, chất lượng dịch vụ giáo dục, khách hàng của giáo dục.
Như vậy, có thể nhận thấy, TQM nói chung, TQM trong giáo dục nói riêng đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và nhà quản lý trên thế giới. Vận 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng TQM vào lĩnh vực của đời sống được nhiều công trình nghiên cứu ở những góc độ khác nhau, trong đó nghiên cứu về việc vận dụng TQM vào quản lý giáo dục rất được chú ý. Bằng việc đưa ra các quan điểm và phương pháp vận dụng TQM vào QLCL giáo dục, các nghiên cứu đã chứng tỏ TQM là một hướng đi mới mẻ đầy tiềm năng cho các trường đại học trong việc thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của xã hội. Những nghiên cứu trong nước Nghiên cứu tổng quát về TQM ở Việt Nam đã có một số công trình của các nhà nghiên cứu nổi tiếng.
Cuốn sách “Quản lý chất lượng trong tổ chức” do tác giả Nguyễn Đình Phan chủ biên xuất bản năm 2005 đã tổng hợp những kiến thức tổng quát về QLCL và hệ thống QLCL [15]. Trong cuốn sách này, tác giả Nguyễn Đình Phan cho rằng, TQM vừa là một giai đoạn phát triển của khoa học QLCL, vừa là một hệ thống QLCL tiến bộ. Những nội dung cốt lõi về TQM đã được đề cập đến như: khái niệm, mục tiêu, đặc điểm, nguyên tắc và sử dụng phân tích thống kê để kiểm soát chất lượng và xác định tổn thất chất lượng dựa trên những sự kiện. Các tác giả Nguyễn Quốc Tuấn, Trương Hồng Trình, Lê Thị Minh Hằng cũng đã nghiên cứu về QLCL toàn diện trong cuốn “TQM - Quản trị chất lượng toàn diện”.
Bên cạnh giới thiệu về chất lượng toàn diện, các tác giả đã phân tích các công cụ QLCL và tư duy thống kê. Đây là những công cụ quan trọng nhất, không thể thiếu được trong QLCL toàn diện bởi cơ sở của việc ra quyết định trong quản trị chất lượng dựa trên việc thu thập và xử lý số liệu thống kê. Quá trình QLCL trong một tổ chức đã được các tác giả phân tích chi tiết trong từng bước: Thiết kế tổ chức trên quan điểm chất lượng toàn diện, lãnh đạo chất lượng, hoạch định chất lượng và thực thi chiến lược chất lượng [19]. Hai tác giả Nguyễn Song Bình và Nguyễn Thị Thu Hà đã hệ thống hóa các vấn đề về TQM trong cuốn “Quản lý chất lượng toàn diện: Con đường cải tiến và thành công” [1].
Các tác giả đã nghiên cứu TQM ở trên 4 nội dung chính: Cơ sở-mô hình TQM; TQM-Vai trò của hệ thống chất lượng; TQM- Các yêu cầu về tổ chức, thông tin và làm việc theo nhóm; Thực hiện TQM. Đối với lĩnh vực QLCL giáo dục, đã có một số tác giả quan tâm và dành nhiều thời gian, công sức nghiên cứu. Các tác giả đã phân tích và chọn lọc một số 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiếp cận có thể vận dụng vào trong quản lý giáo dục như: tiếp cận hệ thống, tiếp cận văn hóa tổ chức, tiếp cận QLCL theo ISO, tiếp cận TQM, tiếp cận các yếu tố tạo thành chất lượng đối với một cơ sở giáo dục (theo mô hình CIPO). Trong đó, TQM được xem là một hướng tiếp cận khá mới mẻ nhưng cũng đầy triển vọng trong giáo dục Việt Nam.
Tác giả Nguyễn Đức Chính đã khẳng định sự phù hợp của TQM với các điều kiện đặc thù của giáo dục thông qua công trình nghiên cứu cấp Nhà nước “Chất lượng và kiểm định chất lượng trong cơ sở GD&ĐT” [3]. Bằng việc phân tích các khái niệm, nội dung có liên quan đến môi trường văn hóa nhà trường, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc đã đóng góp một nội dung quan trọng vào lý luận TQM [13]. Ngoài ra còn nhiều bài viết, công trình nghiên cứu của các nhà khoa học khác như: Đặng Xuân Hải, Trần Khánh Đức, Nguyễn Phương Nga, Phạm Thành Nghị… cũng đã đề cập đến QLCL nói chung, TQM nói riêng. Năm 2012, tác giả Lê Đình Sơn hoàn thành nghiên cứu luận án tiến sĩ với đề tài: “Quản lý cơ sở vật chất phục vụ đào tạo của trường đại học theo quan điểm quản lý chất lượng tổng thể (TQM)”.
Cùng với việc nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý cơ sở vật chất phục vụ đào tạo của trường ĐH, đề tài đã phác họa bức tranh chung về thực trạng quản lý cơ sở vật chất phục vụ đào tạo và đề xuất hệ thống giải pháp vận dụng quan điểm TQM vào quản lý cơ sở vật chất phục vụ đào tạo của trường ĐH nước ta [18]. Có thể thấy, lĩnh vực QLCL giáo dục nói chung, QLCLĐT của các trường ĐH Việt Nam nói riêng đã có nhiều nghiên cứu từ các hướng tiếp cận khác nhau. Trong đó vấn đề QLCLĐT theo tiếp cận TQM khá được chú ý. Mặc dù đây còn là hướng tiếp cận mới mẻ và nhiều thách thức, song với việc có ngày càng nhiều công trình nghiên cứu đã làm vững chắc thêm cơ sở lý luận để các trường ĐH nghiên cứu tìm kiếm các biện pháp triển khai phù hợp với điều kiện cụ thể của từng trường.
Qua các nghiên cứu trong và ngoài nước, tác giả nhận thấy QLCL giáo dục theo triết lý TQM là định hướng phát triển chất lượng đầy tiềm năng trong việc thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục. Đặc biệt là giáo dục ĐH, nơi đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước thì đây thực sự là hướng đi cần thiết. Việc nhận diện đúng và đáp ứng tối đa mọi nhu cầu của khách hàng, cải tiến liên tục CLĐT hay đòi hỏi sự tham gia của mọi thành viên trở thành chìa khóa thành công 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho các trường. Nhận thấy sự cần thiết đó, tác giả đã tiến hành nghiên cứu biện pháp QLCLĐT ở trường ĐH FPT với mong muốn góp phần nâng cao CLĐT của nhà trường trong giai đoạn hiện nay.
Các khái niệm cơ bản của đề tài 1.