mở đầu tiến trình đi vào một thị trường láng giềng có tiềm năng to lớn. Như vậy, nguyên nhân thúc đẩy ASEAN điều chỉnh chính sách ngoại giao đối với Trung Quốc trước hết là do sau khi chiến tranh Lạnh kết thúc, Mỹ giảm cam kết an ninh ở Đông Nam Á, ASEAN phải tự tìm kiếm phương cách đảm bảo an ninh cho mình, trong đó, chung sống hoà bình với Trung Quốc là một trong những phương cách để duy trì hoà bình và an ninh khu vực. Sự điều chỉnh chính sách của ASEAN đối với Trung Quốc là nhằm đưa Trung Quốc vào một khuôn khổ khu vực, quan hệ với các nước lớn khác để kiềm chế Trung Quốc. Về kinh tế, quan hệ với Trung Quốc giúp ASEAN kiềm chế bớt sự cạnh tranh kinh tế gay gắt của Trung Quốc đối với khu vực này và góp phần khai thác cơ hội từ sự phát triển kinh tế của Trung Quốc.
Xem xét tầm quan trọng của vấn đề địa chính trị, địa kinh tế, các nước ASEAN nhận thấy rằng nhu cầu phát triển quan hệ hợp tác hữu nghị, cùng nhau phát triển với Trung Quốc không chỉ là rất cần thiết mà còn là lợi ích của ASEAN ở thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh.3 Sự điều chỉnh chính sách của Trung Quốc đối với ASEAN những năm đầu thập kỷ 90 thế kỷ XX Trong bối cảnh thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh, Trung Quốc đang thi hành chính sách hội nhập mạnh mẽ vào đời sống chính trị và kinh tế thế giới. Để thực hiện công cuộc hiện đại hóa đất nước, Trung Quốc hướng tới việc thiết lập môi trường, hòa bình với bên ngoài. Trung Quốc phát triển quan hệ hợp tác với các nước láng giềng trên nguyên tắc: hòa bình, kiên trì phương châm láng giềng thân thiện, hữu hảo, hợp tác cùng có lợi, cùng nhau phát triển. Mối quan hệ hữu nghị với các nước láng giềng không những sẽ tạo cho Trung Quốc môi trường quốc tế xung quanh hòa bình, ổn định, thúc đẩy hợp tác kinh tế với các đối tác quan trọng và tạo chỗ dựa tin cậy trong việc tiếp tục kinh tế trong nước, mà còn là tiền đề để Trung Quốc phát triển ra bên ngoài.
Nằm trong khu vực ở châu Á - Thái Bình Dương, ASEAN có vị thế quan trọng đối với Trung Quốc. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ sau sự kiện Chủ tịch Trung Quốc Mao Trạch Đông và Tổng thống Mỹ Nixon gặp nhau tại Thượng Hải vào năm 1972, Trung Quốc bắt đầu nhìn nhận khác đi về vai trò và mục tiêu của ASEAN và từ đó tỏ thái độ hưởng ứng các sáng kiến mà tổ chức này đề ra, đặc biệt là trong các vấn đề an ninh của khu vực và quốc tế. Biểu hiện rõ nét của sự bắt đầu thay đổi chính sách đối ngoại của Trung Quốc đối với ASEAN là Trung Quốc thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với Malaysia vào năm 1974, với Thái Lan và Philippines vào năm 1975. Năm 1978, Trung Quốc đã đề ra chính sách mở cửa cải cách kinh tế, nên khu vực Đông Nam Á được xem là hướng mở cửa quan trọng của Trung Quốc ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Đồng thời, ASEAN cũng có động thái mới trong chính sách đối ngoại với Trung Quốc. Động thái đó của ASEAN đã nhận được phản ứng tích cực từ Bắc Kinh, bởi vì nó phù hợp với chính sách xích lại gần Đông Nam Á, trong đó có các nước ASEAN của Trung Quốc. Khi cuộc chiến tranh Lạnh kết thúc, Trung Quốc thi hành chính sách hội nhập mạnh mẽ vào đời sống chính trị và kinh tế thế giới, vị thế chiến lược của Đông Nam Á ngày càng giữ vai trò quan trọng. Trong quan điểm của Trung Quốc, xét về địa chính trị, Đông Nam Á nằm cận kề khu vực phát triển kinh tế quan trọng phía nam của Trung Quốc, tuy khu vực này chỉ có những nước vừa và nhỏ không đủ thế và lực đe dọa lợi ích của Trung Quốc, nhưng tính chất dễ bị lệ thuộc vào bên ngoài và vị trí chiến lược của khu vực sẽ khiến các thế lực khác dễ dàng gia tăng ảnh hưởng, từ đó gián tiếp tác động đến Trung Quốc.
Do vậy, với bất kỳ nhà lãnh đạo nào, Đông Nam Á vẫn sẽ có vị trí quan trọng trong ưu tiến chiến lược đối ngoại của Trung Quốc, vì Đông Nam Á không chỉ là nơi Trung Quốc có lợi ích an ninh trực tiếp mà còn là thị trường rộng lớn, nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, là cửa ngõ mở rộng ảnh hưởng đi xuống phía Nam và đi sang phía Tây thuận lợi nhất của Trung Quốc. Để cải thiện quan hệ với các nước Đông Nam Á, Trung Quốc đã nỗ lực thực hiện phương châm ngoại giao mới “cận thân viễn giao”. Trong hai năm 1990-1991, 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trung Quốc đã tiến hành bình thường hoá và khôi phục quan hệ ngoại giao với các nước trong khu vực: tháng 1/ 1990 thiết lập quan hệ với Singapore, tháng 8/ 1990 bình thường hoá quan hệ với Indonesia, tháng 2/ 1991, thiết lập quan hệ với Brunei và tháng 11/ 1991, quan hệ ngoại giao Trung Quốc – Việt Nam đã được khôi phục trở lại. Cùng với việc cải thiện quan hệ với các quốc gia khu vực Đông Nam Á, Trung Quốc đặc biệt coi trọng thiết lập quan hệ chính thức với ASEAN.
Trên thực tế, các nước lớn đều chú trọng và phát huy vai trò chỗ dựa chiến lược của các nước láng giềng, họ luôn coi đây là điểm khởi đầu trong chính sách nước lớn của mình. Mỹ đã thành công khi lấy Mehico làm chỗ dựa chiến lược, coi Mỹ Latinh là sân sau để tăng cường địa vị chiến lược. Đây chính là bài học cho Trung Quốc trong quá trình thực hiện chính sách ngoại giao nước lớn nhằm tăng cường ảnh hưởng trên thế giới. Vì vậy, ASEAN – một tổ chức gồm nhiều quốc gia gần kề Trung Quốc trở nên quan trọng hơn đối với Trung Quốc và Trung Quốc cần có chính sách đối xử thích đáng.
Văn kiện Đại hội lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1992 nhấn mạnh chính sách phát triển ngoại giao của Trung Quốc không lấy hình thái ý thức hệ làm chính và chuyển sang ngoại giao lấy phục vụ lợi ích kinh tế làm xuất phát điểm, tăng cường công tác ngoại giao với các nước láng giềng, tích cực xây dựng mối quan hệ đối tác gần gũi với các nước ASEAN [7, tr. Chính sách ngoại giao của Trung Quốc đối với các nước ASEAN ở thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh là không kết thành đồng minh, không lấy ý thức hệ làm tiêu chuẩn xác định đối tượng hợp tác, nhấn mạnh chung sống hoà bình, láng giềng thân thiện, tăng cường hợp tác, cùng nhau phát triển. Kể từ khi thay đổi chính sách ngoại giao với ASEAN, Trung Quốc thường xuyên trao đổi các chuyến đi cấp cao với các nước ASEAN, không ngừng mở rộng quan hệ chính trị, mậu dịch, kinh tế và văn hoá với các nước ASEAN. Như vậy, chiến tranh Lạnh kết thúc, các nước ASEAN và Trung Quốc đều có nguyện vọng góp phần vào sự ổn định, phồn vinh của khu vực Đông Nam Á nói riêng và khu vực châu Á-Thái Bình Dương nói chung để có điều kiện hoà bình, ổn định, xây 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựng đất nước, lấy việc phát triển kinh tế làm nhiệm vụ hàng đầu.
Do đó, các nước ASEAN và Trung Quốc điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình với các nước láng giềng, khu vực theo hướng tăng thêm những điểm đồng và dần giải quyết những điểm khác biệt trong quan hệ giữa hai bên. Hơn nữa, Trung Quốc và các nước ASEAN gần gũi nhau về mặt địa lý, có quan hệ mật thiết về dân tộc, có sự tương đồng về mặt văn hoá, đông thời có sự bổ sung cho nhau về mặt kinh tế. Cả Trung Quốc và ASEAN đều là những thị trường có tiềm năng lớn, lại ở gần nhau, cùng với mạng lưới doanh nghiệp người gốc Hoa ở khu vực này nên việc bổ sung cho nhau giữa các nền kinh tế là rất thuận lợi. Do đó, quan hệ hợp tác ASEAN – Trung Quốc sẽ giúp tạo tiền đề phát triển nhanh về kinh tế, chính trị, văn hoá, khoa học – công nghệ cho cả ASEAN và Trung Quốc thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh.3 Các hoạt động nhằm thiết lập quan hệ hợp tác ASEAN - Trung Quốc Trong hai năm 1990-1991, các nước ASEAN và Trung Quốc đã tiến hành bình thường hoá quan hệ.
Cùng với việc cải thiện quan hệ giữa các nước Đông Nam Á và Trung Quốc, các bên đều chú ý đến việc thiết lập quan hệ chính thức giữa Trung Quốc và Hiệp hội ASEAN. Ngày 19/ 7/ 1991, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Tiền Kỳ Tham đã nhận lời mời tham dự lễ khai mạc Hội nghị Bộ trưởng ASEAN lần thứ 24 tại Kuala Lampur (Malaysia) với tư cách là khách mời của chính phủ Malaysia. Tại Hội nghị này, Ngoại trưởng Tiền Kỳ Tham đã bày tỏ sự quan tâm của Trung Quốc trong việc tăng cường hợp tác với ASEAN vì lợi ích chung và đề xuất thành lập Uỷ ban chung về kinh tế và thương mại, Uỷ ban chung về khoa học và công nghệ và Trung tâm dịch vụ phát triển công nghệ. Nhằm tạo không khí thuận lợi cho quá trình thiết lập quan hệ với ASEAN, Trung Quốc đã lấy năm 1991 là “ Năm đối thoại ASEAN”, năm 1993 là “Năm ASEAN”.
Trong thời gian trên, các nhà lãnh đạo ASEAN và Trung Quốc đã tiến hành các chuyến thăm lẫn nhau. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ý định phát triển các quan hệ hợp tác Trung Quốc được ASEAN hoan nghênh. Ngày 11/9/1993, Tổng thư ký ASEAN lúc đó là ông Ajit Singh dẫn đầu phái đoàn tới thăm Bắc Kinh. Tại cuộc gặp gỡ, hai bên đã thảo luận về những đề nghị do Trung Quốc đưa ra tại Hội nghị ngoại trưởng lần thứ 24 và nhất trí thông qua việc thành lập hai Uỷ ban trên.
Mục đích của việc thành lập Uỷ ban chung về hợp tác kinh tế và mậu dịch ASEAN - Trung Quốc và Uỷ ban chung về hợp tác khoa học và công nghệ giữa hai bên là “phát triển hơn nữa hợp tác và trao đổi giữa các bên trong lĩnh vực kinh tế, mậu dịch, khoa học và công nghệ” [48, tr.15], thúc đẩy mối quan hệ hợp tác hơn nữa giữa ASEAN và Trung Quốc.