Giáo trình tham vấn tâm lý - PGS. Trần Thị Minh Đức (Tái bản lần 2)

Giáo trình tham vấn tâm lý của PGS. Trần Thị Minh Đức cung cấp kiến thức chuyên sâu về phương pháp tư vấn, kỹ năng hỗ trợ tâm lý và kỹ thuật tương tác hiệu quả

• Tác giả: Trần Thị Minh Đức
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lí học
• Đề tài: Tham vấn tâm lí
• Loại tài liệu: Giáo trình

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình tham vấn tâm lý Trần Thị Minh Đức

Giáo trình Tham vấn tâm lý của PGS. Trần Thị Minh Đức là tài liệu học thuật quan trọng dành cho sinh viên ngành Tâm lý học tại Việt Nam. Cuốn sách dày 552 trang, được tái bản lần thứ hai có chỉnh sửa và bổ sung. Giáo trình được xây dựng qua nhiều năm giảng dạy tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Nội dung bao gồm tám chương, trình bày từ lý thuyết nền tảng đến kỹ năng thực hành tham vấn. Tác giả nhìn nhận tham vấn như một ngành khoa học ứng dụng trong chăm sóc tâm lý con người. Giáo trình giúp người học hiểu rõ khái niệm trợ giúp tâm lý, tư vấn, tham vấn và trị liệu tâm lý. Tài liệu cũng giới thiệu các quan điểm tiếp cận thân chủ và quy trình tham vấn chuyên nghiệp.

1.1. Bố cục nội dung giáo trình tham vấn tâm lý

Giáo trình được chia thành tám chương với cấu trúc logic. Ba chương đầu làm rõ tính chất khoa học của tham vấn thực hành. Chương I giới thiệu khái niệm trợ giúp tâm lý, tư vấn, tham vấn và trị liệu tâm lý. Chương II trình bày quá trình hình thành và phát triển ngành tham vấn trên thế giới và Việt Nam. Chương III giới thiệu một số quan điểm tiếp cận thân chủ trong thực hành khám tâm lý con người.

1.2. Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình chủ yếu phục vụ sinh viên chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng và tham vấn. Nội dung đã được đưa vào giảng dạy từ khóa học 1997-1998. Các tri thức căn bản trong tài liệu quen thuộc với nhiều thế hệ sinh viên. Giáo trình cũng phù hợp với những người quan tâm đến lĩnh vực trợ giúp tâm lý và công tác xã hội.

II. Phân tích nội dung chuyên sâu giáo trình tham vấn

Giáo trình Trần Thị Minh Đức phân biệt rõ ràng giữa tham vấn tâm lý và các nghề trợ giúp liên quan. Tham vấn tâm lý tập trung vào bộ phận dân cư tương đối khỏe mạnh, khác với tâm lý học lâm sàng làm việc với người có khó khăn tâm lý nặng. Nhà tham vấn thường làm việc ngoại trú tại các trung tâm cộng đồng. Trong khi đó, nhà trị liệu tâm lý làm việc tại bệnh viện cùng bác sĩ tâm thần. Giáo trình nhấn mạnh việc xây dựng mối quan hệ tham vấn dựa trên sự tôn trọng và tin tưởng. Chương IV giúp người học có quan niệm đúng đắn về thân chủ và nan đề của thân chủ. Chương V trình bày các khía cạnh đạo đức và pháp lý trong thực hành nghề. Giáo trình cũng đề cập đến công tác hướng dẫn học đường và sự khác biệt với tham vấn chuyên nghiệp.

2.1. Phân biệt tham vấn và trị liệu tâm lý

Giáo trình làm rõ sự khác biệt giữa tham vấn và trị liệu tâm lý. Nhà trị liệu tâm lý cần trình độ cao về tâm lý học lâm sàng hoặc công tác xã hội. Công việc của họ liên quan đánh giá, chẩn đoán và điều chỉnh hành vi sai lệch. Nhà tham vấn tập trung giúp đỡ người có vấn đề trong cuộc sống hàng ngày. Sự phân biệt này giúp sinh viên hiểu đúng phạm vi thực hành nghề nghiệp.

2.2. Vai trò của nhà tham vấn trong thực hành nghề

Giáo trình định hướng cách nhìn chuyên nghiệp về nhà tham vấn với phẩm chất và năng lực cần thiết. Nhà tham vấn phải có kỹ năng xây dựng mối quan hệ dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau. Họ cần hiểu biết về đạo đức và pháp lý trong thực hành. Giáo trình nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đào tạo bài bản cho nhà tham vấn tại các trường đại học.

III. Phương pháp và kỹ năng tham vấn trong giáo trình

Giáo trình giới thiệu các kỹ năng tham vấn căn bản trong chương VI và quy trình tham vấn trong chương VII. Phương pháp tham vấn nhóm được trình bày chi tiết với nhiều ưu điểm nổi trội. Tham vấn nhóm tạo điều kiện cho thân chủ có tình cảm gắn bó và sự chấp nhận. Phương pháp này giúp thân chủ quan sát, bắt chước và được cổ vũ về mặt xã hội. Tham vấn nhóm cũng bồi dưỡng ý thức hợp tác trong cộng đồng. Giáo trình đề cập đến các mục đích của tham vấn nhóm như giải quyết mâu thuẫn, phát triển tự nhận thức. Phương pháp này hỗ trợ thân chủ ra quyết định và giải quyết vấn đề hiệu quả. Tuy nhiên, giáo trình cũng chỉ rõ nhược điểm của tham vấn nhóm. Phương pháp này không thích hợp với người nhút nhát, tự ti hoặc sợ giao tiếp.

3.1. Kỹ năng tham vấn nhóm hiệu quả

Tham vấn nhóm hướng tới giúp thành viên giải quyết vấn đề và mâu thuẫn trong cuộc sống. Phương pháp này phát triển sự tự nhận thức và thay đổi nhận thức, cảm xúc. Giáo trình nhấn mạnh việc xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa các thành viên. Nhà tham vấn cần tạo môi trường an toàn để thành viên trao đổi và chia sẻ. Kỹ năng quản lý nhóm là yếu tố quyết định hiệu quả tham vấn nhóm.

3.2. Quy trình tham vấn tâm lý chuẩn

Giáo trình trình bày quy trình tham vấn từ tiếp nhận đến kết thúc ca. Các bước bao gồm xây dựng mối quan hệ, đánh giá, can thiệp và đánh giá kết quả. Quy trình này giúp nhà tham vấn thực hành nghề một cách chuyên nghiệp và có hệ thống. Giáo trình cung cấp bài tập tình huống để củng cố tri thức thực hành.

IV. Ứng dụng và giá trị của giáo trình tham vấn tâm lý

Giáo trình tham vấn tâm lý Trần Thị Minh Đức có giá trị lớn trong đào tạo nghề tại Việt Nam. Tốc độ phát triển kinh tế xã hội đã kéo theo nhiều thay đổi tâm lý ở người dân. Nhu cầu dịch vụ tham vấn tâm lý ngày càng tăng cao. Nhiều trung tâm tham vấn, phòng tham vấn đã ra đời tại cộng đồng, bệnh viện và trường học. Giáo trình cung cấp nền tảng vững chắc cho việc đào tạo nhà tham vấn chuyên nghiệp. Nội dung giáo trình đáp ứng nhu cầu thực tiễn về chăm sóc sức khỏe tâm thần. Cuốn sách cũng hỗ trợ công tác xã hội và giáo dục hướng nghiệp. Giá trị của giáo trình được khẳng định qua hơn hai thập kỷ sử dụng trong giảng dạy đại học.

4.1. Ứng dụng trong đào tạo đại học

Giáo trình được sử dụng làm tài liệu chính cho sinh viên ngành Tâm lý học. Nội dung đã được kiểm chứng qua nhiều năm giảng dạy tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Giáo trình cung cấp kiến thức từ lý thuyết đến thực hành cho người học. Bài tập tình huống trong chương VIII giúp sinh viên củng cố kiến thức hiệu quả.

4.2. Ý nghĩa với phát triển nghề tham vấn tại Việt Nam

Giáo trình góp phần chuẩn hóa nghề tham vấn tâm lý tại Việt Nam. Dù chưa có mã số nghề chính thức, vị thế nhà tham vấn đang được khẳng định. Giáo trình định hướng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực trợ giúp tâm lý. Đây là tài liệu tham khảo quý giá cho người hành nghề và nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. THAM VẤN TÂM LÍ LÀ MỘT KHOA HỌC ỨNG DỤNG Câu hỏi: Cần bao nhiêu nhà tâm lí học để chuyển dời một củ hành? Trà lời: Chỉ cần một người. nhưng củ hành phải thực sự muốn di chuyển. Câu truyện vui trên phản ánh triết lí của sự thay đối trong tham vấn tâm lí là: Bất cứ thay đổi nào diễn ra trong cuộc đời bạn phải bắt đầu từ bạn và từ những cố gắng của chính bạn.

Nhà tâm lí học có thể hướng dẫn bạn vượt qua những nan đề của bạn, nhưng không ai có thể làm thay bạn. (Raymond Lloyd Richmond) Trong chương một, hoạt động tham vấn tâm lí được nhìn nhận như một ngành khoa học ứng dụng. Chúng tôi sẽ phân biệt các khái niệm gần gũi với tham vấn, như trợ giúp tâm lí, tham vấn tâm lí, tư vấn và trị liệu tâm lí. Cùng với các khái niệm này chúng tôi sẽ trình bày mối quan hệ giữa các ngành trợ giúp, như: Tâm lí học, Tham vấn, Công tác xã hội và Tâm thần học để người học thấy được ranh giới giữa các khoa học có chung một hoạt động trợ giúp tâm lí con người.

Do tham vấn tâm lí là một khoa học và một nghề, nên việc xác định mục đích và nhiệm vụ của nó là hết sức cần thiết. Cuốn “Tham vấn tâm lí” này được trình bày dưới góc độ tham vấn cá nhân, vì vậy việc giới thiệu sơ bộ về tham vấn nhóm và tham vấn gia đình, theo chúng tôi là cần thiết trong chương này. CÁC KHÁI NIỆM Cuộc sống luôn luôn đặt ra những khó khăn, thách thức buộc con người phải đương đầu. Với nhiều người, họ có thể dễ dàng hoặc vất vả tự vượt qua những khó khăn mà không cần tới sự trợ giúp của người khác.

Nhưng có không ít người đã không tự làm được điều này, họ cần một sự trợ giúp mang tính khoa học và chuyên nghiệp để có thể vượt qua được những khó khăn của mình. Trong trường hợp không quan tâm đến sự giúp đỡ bên ngoài, cá nhân có thể tự hủy hoại bản thân và người khác để có được một cuộc sống hạnh phúc hơn. Tham vấn tâm lí ra đời chính là để giúp đỡ các cá nhân, nhóm người theo cách này hay cách khác, có được một cuộc sống hạnh phúc hơn. Trước khi bàn về tham vấn với tư cách là một khoa học, có một số thuật ngữ thường dùng gần với khái niệm tham vấn cần được làm sáng tỏ.

Trợ giúp tâm lí Một số người có những tư chất “bẩm sinh” để làm tham vấn. Một số khác không thể trở thành nhà tham vấn tốt dù đã qua nhiều khóa đào tạo. Hầu hết chúng ta đang ở đâu đó giữa những người này. Chúng ta bắt đầu tham vấn với vô số thói quen tốt và xấu.

Vì vậy chúng ta phải được đào tạo và thường xuyên nghiên cứu các nguyên tắc chung mà một nhà tham vấn cần phải làm và có lẽ quan trọng hơn là những gì không nên làm trong tham vấn. (Jill Taylor và Sheerlag Stewart) Trợ giúp là một khái niệm chung nhất, được dùng trong các mối quan hệ giao tiếp đời thường, theo cách “giúp nhau” – ai đó giúp ai đó. Đặc biệt, khái niệm được sử dụng nhiều trong các lĩnh vực hoạt động thực hành như tâm lí học, công tác xã hội, tham vấn, tầm thần học. Khái niệm “trợ giúp” tồn tại từ khi xuất hiện xã hội loài người và hoạt động trợ giúp này có trước khi các ngành khoa học trợ giúp ra đời.

Những hiện tượng liên kết giữa con người với nhau như: “Lá lành đùm lá lách”, “Cưu mang”, “Hỗ trợ”… không đơn thuần chỉ nói đến khía cạnh giúp đỡ vật chất, mà đằng sau chúng còn chứa đựng ý nghĩa “nâng đỡ tinh thần”. Trong khi đó, những khái niệm như “Cho lời khuyên”, “Chia sẻ tâm tình”, “Cảm thông”… hoàn toàn phản ánh sự giúp đỡ tâm lí cho người có nhu cầu được trợ giúp. Phần này tập trung nói về sự trợ giúp tâm lí (Help Pchychology), vì vậy có nhiều chỗ chúng tôi chỉ dùng thuật ngữ “Trợ giúp” nhưng nó được hiểu theo khía cạnh là trợ giúp tinh thần, mà không đề cập đến khía cạnh trợ giúp vật chất. Trợ giúp tâm lí, có thể hiểu một cách đơn giản, là một hoạt động (một công việc) giúp đỡ cho người đang có khó khăn tâm lí để họ thực hiện được điều họ mong muốn trong cuộc sống.

Khái niệm trợ giúp tâm lí bao hàm những công việc của người giúp đỡ không chuyên – tất cả mọi người, và công việc giúp đỡ của những người chuyên nghiệp – công việc của các nhà tâm lí học, nhà tham vấn, nhân viên công tác xã hội, bác sĩ tâm thần, nhà giáo dục… Như vậy, từ việc người nhiều tuổi bảo người ít tuổi, người có kinh nghiệm bảo người chưa có kinh nghiệm, cha mẹ bảo ban con cái, đặc biệt, những già làng, trưởng bản, thầy lang, thầy thuốc, thầy cúng, thầy tu, thầy giáo đến các nhà tâm lí học, các chuyên viên tư vấn hành nghề tại các cơ sở đều là những người làm công việc trợ giúp người khác, bằng các cách khác nhau như cho lời khuyên, răn dạy, tư vấn, tham vấn và trị liệu. Với cách hiểu như vậy, trong xã hội có rất nhiều kiểu người đang làm công tác trợ giúp và mức độ hiệu quả giúp được của họ là không giống nhau. Trong xã hội có ba loại trợ giúp tương ứng với ba kiểu người trợ giúp: – Người trợ giúp chuyên nghiệp (professional helper): Đó là những người được đào tạo sâu và chuyên biệt về những kiến thức, kĩ năng tâm lí, hành vi con người, kỹ năng giao tiếp và giải quyết các vấn đề theo chuyên ngành của họ để có thể đáp ứng với đối tượng mà họ giúp đỡ, như người làm nghề tâm lí học, tham vấn, công tác xã hội, tâm thần học… Các ngành trợ giúp chuyên nghiệp này phản ánh những mối quan hệ trợ giúp khác nhau, như mối quan hệ giữa thầy thuốc – bệnh nhân, nhà tham vấn – thân chủ/khách hàng, cán sự xã hội – đối tượng/thân chủ, nhà trị liệu tâm lí – thân chủ/bệnh nhân. Hầu hết những người trợ giúp chuyên nghiệp đều có mối quan hệ trợ giúp chính thức.

Đó là mối quan hệ công việc với hợp đồng thỏa thuận rõ ràng về nhu cầu và hiệu quả của sự giúp đỡ, trong đó xác định rõ vai trò và vị trí của người trợ giúp và của thân chủ. Nhìn chung người trợ giúp chuyên nghiệp thường có chức danh cụ thể, như nhà tâm lí, nhà tham vấn hay nhân viên công tác xã hội. – Người trợ giúp bán chuyên nghiệp (paraprofessional helper): Đó là những người có công việc liên quan đến lĩnh vực trợ giúp. Họ có thể được đào tạo, tập huấn ngắn hạn về các lĩnh vực trợ giúp, hoặc có kinh nghiệm từ mối quan hệ trợ giúp.

Ví dụ, quan hệ giữa cán bộ hòa giải xã – người dân; giáo viên – học sinh, hiệu trưởng – giáo viên; giám đốc – nhân viên; cha mẹ – con cái; cha linh mục – con chiên. Đây là những nhóm đối tượng giúp đỡ thường xuyên của họ. – Người trợ giúp không chuyên nghiệp (non–professional helper): Đó là những người không qua đào tạo, huấn luyện chính thức về các kĩ năng trợ giúp chuyên biệt. Sự trợ giúp của họ có thể chỉ xảy ra nhất thời trong mối quan hệ tạm thời với đối tượng của họ.

Ví dụ, nhân viên bán hàng, tiếp tân, tiếp viên hàng không với khách hàng, các tình nguyện viên cộng đồng giúp đỡ các đối tượng bi ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, nghiện ma túy; sinh viên đến các Trung tâm bảo trợ xã hội dạy văn hóa cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn hoặc tổ chức các hoạt động vui chơi giải trí cho các cháu; hay bất cứ ai có nhu cầu giúp đỡ người khác khi gặp khó khăn. Nhìn chung, người trợ giúp không chuyên nghiệp thường có mối quan hệ trợ giúp không chính thức, kết cấu trợ giúp lỏng lẻo, thời gian ngắn và hiệu quả giúp đỡ có giới hạn. Robert Carkhuff phát hiện thấy trong xã hội nhìn chung các cá nhân nhận được sự giúp đỡ của những người tham vấn không chuyên (người giúp đỡ nghiệp dư) rất nhiều so với sự giúp đỡ của người chuyên nghiệp. Với những người nghiệp dư, sự giúp đỡ của họ thường xuất phát từ tấm lòng nhân ái, sự chân thành, tính thiện và kinh nghiệm sống, họ có nhu cầu giúp đỡ cho những người có khó khăn, có tổn thương tâm lí sống quanh họ.

Ngay cả khi sự giúp đỡ có tính vụ lợi cá nhân, như giúp đỡ để được nổi tiếng, được mang ơn, giúp đỡ để con cháu mình sau này được phúc lộc, thì nhìn chung, hiệu quả giúp đỡ của những người không chuyên trong xã hội là rất lớn và có ý nghĩa nhân văn, đáng được khích lệ. Cùng với sự phát triển của xã hội và sự phân hoá nghề nghiệp ở mức độ cao, hình thức giúp đỡ về tinh thần được phát triển lên một bước mới: xã hội cần có những chuyên gia tham vấn, trị liệu chuyên nghiệp. Khoa học tâm lí ra đời làm xuất hiện các loại hình tham vấn khác nhau và làm hoàn thiện hệ thống lí thuyết giúp đỡ căn bản. Ngày nay, khái niệm trợ giúp còn được hiểu là sự giúp đỡ một cách có hệ thống và có phương pháp.

Người giúp đỡ chuyên nghiệp cần có kĩ năng và phẩm cách làm cho người có nhu cầu giúp đỡ tự giải quyết vấn đề của mình bằng cách tìm hiểu, khám phá và hành động. Như vậy, chuyên gia trợ giúp có thể là nhà tâm lí, nhà tham vấn, nhân viên công tác xã hội, bác sĩ tâm thần, các linh mục… Người/nhóm người được trợ giúp thường được gọi là thân chủ, khách hàng hoặc bệnh nhân, hoặc có thể là bất cứ đối tượng nào trong xã hội từ trẻ nhỏ đến người già. Tư vấn Ở Việt Nam, việc cung cấp thông tin, cho lời khuyên, trợ giúp những khó khăn tâm lí, chỉ bảo hay hướng dẫn… cho một cá nhân, hoặc một tổ chức, khi họ có nhu cầu thường gọi là tư vấn. Thuật ngữ Tư vấn (Consultation) hay Tham vấn (Counseling) trong từ điển tiếng Việt hiện nay đều được dịch là Tư vấn.

Đó là sự “Đóng góp ý kiến, về những vấn đề được hỏi đến, nhưng không có quyền quyết định”. Theo tài liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế I.O, tư vấn là một dịch vụ cho lời khuyên theo hợp đồng và phục vụ cho các tổ chức bởi những người có đủ trình độ chuyên môn và được đào tạo đặc biệt để giúp đỡ một cách khách quan và độc lập với tổ chức khách hàng.